| YouTube Channel

मोचनीयम् (mocanIyam)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मुचॢ मोक्षणे”@} 2 मुचादिः।
‘कल्कने मुञ्चते मुञ्चेः, मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते।
प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्वॢदित्।।’ 3 इति देवः।
मोचकः-चिका, मोचकः-चिका, 4 मुमुक्षकः-मोक्षकः-क्षिका, मोमुचकः-चिका
मोक्ता-मोक्त्री, मोचयिता-त्री, मुमुक्षिता-मोक्षिता-त्री, मोमुचिता-त्री
5 मुञ्चन्-न्ती, मोचयन्-न्ती, मुमुक्षन्-मोक्षन्-न्ती
-- 6 मोक्ष्यन्-न्ती-ती, मोचयिष्यन्-न्ती-ती, मुमुक्षिष्यन्-मोक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- मुञ्चमानः, मोचयमानः, मुमुक्षमाणः-मोक्षमाणः, मोमुच्यमानः
मोक्ष्यमाणः, मोचयिष्यमाणः, मुमुक्षिष्यमाणः-मोक्षिष्यमाणः, मोमुचिष्यमाणः
विमुक्-विमुचौ-विमुचः
-- -- -- मुक्तम्-मुक्तः-मुक्तवान्, 7 चक्रमुक्तः, 8 स्तोकान्मुक्तः-अल्पान्मुक्तः-कृच्छ्रान्मुक्तः, मोचितः, मुमुक्षितः-मोक्षितः, मोमुचितः-तवान्
मुचः, 9 जलमुक्-पयोमुक्, 10 नखमुचानि 11, 12 मुक्तः-मुक्ता, 13 मोचनः, मोचः, 14 मुमुक्षुः-मोक्षुः, मोमोचः
-- मोक्तव्यम्, मोचयितव्यम्, मुमुक्षितव्यम्-मोक्षितव्यम्, मोमुचितव्यम्
मोचनीयम्, मोचनीयम्, मुमुक्षणीयम्-मोक्षणीयम्, मोमुचनीयम्
15 मोक्यम्-मोच्यम्, मोच्यम्, मुमुक्ष्यम्-मोक्ष्यम्, मोमुच्यम्
ईषन्मोचः-दुर्मोचः-सुमोचः
-- -- -- 16 मुच्यमानः, मोच्यमानः, मुमुक्ष्यमाणः-मोक्ष्यमाणः, मोमुच्यमानः
मोकः-निर्मोकः, मोचः, मुमुक्षः-मोक्षः, मोमुचः
मोक्तुम्, मोचयितुम्, मुमुक्षितुम्-मोक्षितुम्, मोमुचितुम्
मुक्तिः, मोचना, मुमुक्षा-मोक्षा, मोमुचा
मोचनम्, मोचनम्, मुमुक्षणम्-मोक्षणम्, मोमुचनम्
मुक्त्वा, मोचयित्वा, मुमुक्षित्वा-मोक्षित्वा, मोमुचित्वा
विमुच्य, विमोच्य, विमुमुक्ष्य-विमोक्ष्य, विमोमुच्य
मोचम् २, मुक्वा २, मोचम् २, मोचयित्वा २, मुमुक्षम्-मोक्षम् २, मुमुक्षित्वा-मोक्षित्वा २, मोमुचम् २
मोमुचित्वा २
17 इति इन्प्रत्यये, तस्य कित्त्वेन गुणनिषेधे च रूपमेवम्।
न मुञ्चतीति नमुचिः।
‘न भ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचि--’ 18 इत्यादिना नञः प्रकृतिभावे रूपमेवम्।]] मुचिः-नमुचिः, 19 इत्यादिना किरच्प्रत्यये रूपमेवम्।]] मुचिरः, 20 इति ष्ट्रन्प्रत्यये टेरूकारे च रूपमेवम्।
मुच्यते तदिति मूत्रम्।
मनोरमायां तु मूत्रधातोरेव प्रकृतरूपे सिद्धेऽत्रैवं साधनं स्वरार्थमित्युक्तम्।]] मूत्रम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२७५)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४३०। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ४७)
04
=>
 [[१। सन्नन्ते, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, गुणनिषेधे च रूपमेवं ज्ञेयम्। कर्मकर्तरि, कर्मणोऽविवक्षितत्वे वा मुचिरयमकर्मको भवति। तदानीम्, ‘मुचो- ऽकर्मकस्य गुणो वा’ (७-४-५७) इति सकारादौ सनि परतः गुणे, ‘अत्र लोपो- ऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासस्य लोपे च मोक्षकः-क्षिका इत्यादीनि रूपाणि यथायथं सर्वत्र भवन्तीति ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। शतरि, ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शप्रत्यये ‘शे मुचादीनाम्’ (७-१-५९) इति नुमि च मुञ्चन् इति रूपम्। एवमेव शानजन्तेऽपि मुञ्चान इत्यत्र प्रक्रियोह्या।]]
06
=>
 [पृष्ठम्१०३४+ ३१]
07
=>
 [[१। चक्रान्मुक्त इत्यर्थे ‘अपेतापोढमुक्त--’ (२-१-३८) इति पञ्चमीतत्पुरुषसमासः।]]
08
=>
 [[२। अत्रापि पञ्चमीतत्पुरुषसमासे सति, ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः’ (२-४-७१) इति प्राप्तस्य सुब्लुकोऽपवादतया, ‘पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः’ (६-३-२) इति अलुक्। एवमेव अल्पान्मुक्तः इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[३। जलं मुञ्चतीत्यर्थे ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। कर्मण्यण् अत्र न भवति।]]
10
=>
 [[४। नखानि मुञ्चतीत्यर्थे कर्मण्यणोऽपवादतया, ‘कप्रकरणे--मूलविभुजादिभ्य उपसंख्या- नम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्यये कित्त्वात् गुणनिषेधे च रूपमेवम्। मूलविभु- जादिराकृतिगणः। नखमुचानि = मुष्टेर्बहिर्भूतानीत्यर्थः।]]
11
=>
 (धनूंषि)
12
=>
 [[५। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्यये रूपमेवम्। मुक्तः = प्रकृतिबन्धादुत्थित इत्यर्थः। मुक्ता इति तु संज्ञायां क्तप्रत्ययान्तात् टापि रूपमिति ज्ञेयम्। मुक्ता = मौक्तिकोत्पत्तिस्थानम्।]]
13
=>
 [[६। चलनार्थकत्वादस्य ‘चलनशब्दार्थाद्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिके युचि रूपमेवम्। अकर्मकत्वमपि विवक्षातोऽत्रेति ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयुक्षमाणाननिशं मुमुक्ष्न्।’ भ। का। ३-४१।]]
15
=>
 [[७। निष्ठायामनिट्त्वादस्य, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति ण्यति कुत्वे रूप- मेवम्। एवमेव घञन्तेऽपि कुत्वमिति बोध्यम्। आवश्यकार्थे ण्यत्प्रत्यये तु कुत्वं न। ततः मोच्यम् इत्यपि साधुः। “--‘अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे…।’ (रघुवंशे ३-६५) इत्यत्रावश्यके ण्यः। ‘ण्य आवश्यके’ (७-३-६५) इति कुत्व- निषेधः।” इति मा। धा। वृत्तिवचनमिहानुसन्धेयम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्१०३५+ २९]
17
=>
 [[१। ‘इगुपधात् कित्’ [द। उ। १-४८]
18
=>
 (६-३-७५)
19
=>
 [[२। मुच्यन्तेऽनेन दुःखेभ्य इति मुचिरः = मोचकः। ‘इषिमदि--’ [द। उ। ८। २६]
20
=>
 [[३। ‘षिविमुच्योष्टेरू च’ [द। उ। ८। ८३]