| YouTube Channel

मोक्षः (mokSaH)

 
Apte
English
मोक्षः [mōkṣḥ], [मोक्ष्-घञ्]
Liberation, release, escape, freedom
सा$धुना तव बन्धे मोक्षे च प्रभवति K.
Me.*
 63
लब्धमोक्षाः शुकादयः
R.*
 17.2
धुर्याणां च धुरो मोक्षम् 17.19.
Rescue, deliverance, delivery
ते यतध्वं परं शक्त्या सर्वे मोक्षाय पार्थिवाः
Mb.
 * 5.173.15.
Final emancipation, deliverance of the soul from recurring births or transmigration, the last of the four ends of human existence
see अर्थ
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैको$पि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥
Bg.*
 5.28
18.3
Ms.*
 6.35
R.*
 1.84.
Death.
Falling down, dropping down, falling off
वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः
Ku.*
 3.31.
Loosening, untying, unbinding
वेणिमोक्षोत्सुकानि
Me.*
 11
मदकलयुवतीनां नीवि- मोक्षस्तु मोक्षः
Shedding, causing to fall down or flow
बाष्पमोक्ष, अश्रुमोक्ष.
Shooting, casting, discharging
बाणमोक्षः
Ś.*
 3.5.
Scattering, strewing.
Acquittance or discharge of an obligation (debt
&c.
 ).
(In
astr.
 ) The liberation of an eclipsed planet, the end of an eclipse.
N.
 of a tree (पाटलि).
Utterance (of a curse).
Settling (a question).Comp. -उपायः a means of obtaining final emancipation. -ज्ञानम् knowledge of final emancipation. -देवः an epithet applied to Hiouen Thsang, the celebrated Chinese traveller. -द्वारम् the sun. -पतिः (in music) a kind of measure. -पुरी an epithet of the town called काञ्ची. -भावः liberation. -वार्त्तिक
a.
 reflecting upon final emancipation.
Apte 1890
English
मोक्षः [मोक्ष्-घञ्] 1 Liberation, release, escape, freedom
साऽधुना तव बंधे मोक्षे च प्रभवति K.
Me. 61
लब्धमोक्षाः शुकादयः R. 17. 20
धुर्याणां च धुरो मोक्षं 17. 19.
2 Rescue, deliverance, delivery.
3 Final emancipation, deliverance of the soul from recurring births or transmigration, the last of the four ends of human existence
see अर्थ
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकं ॥
Bg. 5. 28, 18. 30
R. 10. 84
Ms. 6. 35.
4 Death.
5 Falling down, dropping down, falling off
वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः Ku. 3. 31.
6 Loosening, untying, unbinding
वेणिमोक्षोत्सुकानि Me. 99.
7 Shedding, causing to fall down or flow
बाष्पमोक्ष, अश्रुमोक्ष.
8 Shooting, casting, discharging
बाणमोक्षः Ś. 3. 5.
9 Scattering, strewing.
10 Acquittance or discharge of an obligation (debt &c.).
11 (In astr.) The liberation of an eclipsed planet, the end of an eclipse.
12 N. of a tree (पाटलि).
Comp.
उपायः a means of obtaining final emancipation.
देवः an epithet applied to Hiouen Thsang, the celebrated Chinese traveller.
द्वारं the sun.
पुरी an epithet of the town called कांची.
Apte Hindi
Hindi
मोक्षः
पुं*
 - मोक्ष् + घञ्
"मुक्ति, छुटकारा, बचाव, स्वतंत्रता"
मोक्षः
पुं*
 - -
"उद्धार, परित्राण, मोचन"
मोक्षः
पुं*
 - -
"परममुक्ति, आवागमन"
मोक्षः
पुं*
 - -
मृत्यु
मोक्षः
पुं*
 - -
"अधःपतन, अवपतन, गिरना"
मोक्षः
पुं*
 - -
"ढीला करना, खोलना, बन्धन मुक्त करना"
मोक्षः
पुं*
 - -
"ढलकाना, गिराना, बहाना"
मोक्षः
पुं*
 - -
"निशाना लगाना, फेंकना, दागना"
मोक्षः
पुं*
 - -
"बखेरना, छितराना"
मोक्षः
पुं*
 - -
परिशोध करना
मोक्षः
पुं*
 - -
ग्रहणग्रस्त ग्रह की मुक्ति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मुक्तिः, मोक्षः, कैवल्यम्, निर्वाणम्, श्रेयः, निःश्रेयसम्, अपवर्गः
noun
मृत्योः कारणात् जायमाना नित्यसुखावाप्तिः।
"जीर्णेन रोगेण पीडितः सः जीवनात् मुक्तिम् इच्छति।"
Synonyms:
 मोक्षः, मुक्तिः, कैवल्यम्, तथागतिः, अपुनर्भवः, श्रेयः, निःश्रेयसम्, अमृतम्, अपवर्गः, निर्वाणम
noun
जीवस्य जन्ममरणबन्धनात् बहिर्गमनम्।
"सन्तः मोक्षं प्राप्नुवन्ति।"
Tamil
Tamil
மோக்ஷ: : வீடு பேறு, முக்தி, பேரின்பம், விடுதலை.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मोक्षः
Root: मोक्ष
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ release
⇒ freedom
⇒ riddance
⇒ solution
⇒ salvation
⇒ liberation
⇒ absolution
⇒ redemption
⇒ deliverance
⇒ emancipation
⇒ release from
⇒ settling a question
⇒ discharge of a debt
⇒ release from rebirth
⇒ solution (of a problem)
Shloka(s):
1|5|6|2 ► मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्॥ (धीवर्गः)
1|5|7|1 ► मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम्। (धीवर्गः)
3|3|182|2 ► चक्रं राष्ट्रेऽप्यक्षरं तु मोक्षेऽपि क्षीरमप्सु च॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|5|6|2 ⇢ मुक्तिः (मुक्ति) (स्त्री) ⇒ hurling, sending, release, casting, shooting, throwing, immunity, giving up, discharge, salvation, liberation, absolution, redemption, abandonment, putting off, final beatitude, deliverance from, release from rebirth, setting or becoming free, final liberation or emancipation
➠ 1|5|6|2 ⇢ कैवल्यम् (कैवल्य) (नपुं) ⇒ isolation, beatitude, abstraction, absolute unity, perfect isolation, detachment of the soul from matter, detachment from all other connections, identification with the supreme spirit, leading to eternal happiness or emancipation, detachment of the soul from matter or further transmigrations
➠ 1|5|6|2 ⇢ निर्वाणम् (निर्वाण) (नपुं) ⇒ set, dead, lost, tamed, calmed, setting, plunged, quieted, deceased, immersed, immovable, vanishing, cessation, extinction, disappeared, dissolution, blowing out, disappearance, blown or put out, final liberation, offering oblations, cessation of passions, bathing of an elephant, instructing in sciences, cessation of attachments, highest bliss or beatitude, extinction of the flame of life, extinguished [as a lamp or fire], post to which an elephant is tied, perfect calm or repose or happiness, death or final emancipation from matter and re-union with the Supreme Spirit, absolute extinction or annihilation of individual existence or of all desires and passions
➠ 1|5|6|2 ⇢ श्रेयः (श्रेयस्) (नपुं) ⇒ bliss, better, benefit, welfare, superior, fortunate, prosperity, prosperous, preferable, auspicious, better than, good fortune, more beautiful, more excellent, more praiseworthy, more distinguished, conducive to welfare or prosperity
➠ 1|5|6|2 ⇢ निःश्रेयसम् (निःश्रेयस) (नपुं) ⇒ best, faith, belief, conception, apprehension, most excellent, ultimate bliss, final beatitude, having no better, supreme happiness, best i.e. ultimate bliss, knowledge that brings it
➠ 1|5|6|2 ⇢ अमृतम् (अमृत) (नपुं) ⇒ four, gold, food, pear, water, poison, nectar, number, heaven, beloved, ambrosia, not dead, immortal, property, eternity, beautiful, sweetmeat, immortality, boiled rice, quicksilver, imperishable, anything sweet, nectar-like food, veritable nectar, unsolicited alms, particular poison, final emancipation, world of immortality, milk clarified butter, residue of a sacrifice, antidote against poison, collective body of immortals, ray of light, name of a metre
➠ 1|5|7|1 ⇢ मोक्षः (मोक्ष) (पुं) ⇒ release, freedom, riddance, solution, salvation, liberation, absolution, redemption, deliverance, emancipation, release from, settling a question, discharge of a debt, release from rebirth, solution (of a problem)
➠ 1|5|7|1 ⇢ अपवर्गः (अपवर्ग) (पुं) ⇒ gift, heaven, donation, exception, absolution, abandonment, special rule, final beatitude, completion of an action, fulfillment of an action, discharge [as of arrows]
➠ 3|3|182|2 ⇢ अक्षरम् (अक्षर) (नपुं) ⇒ word, fixed, vowel, water, sound, letter, syllable, alphabet, sacrifice, immutable, syllable om, unalterable, imperishable, letter of alphabet, character [computer], final beatitude religious austerity, indelible mark incised on metal or stone, Prickly chaff flower [Achyranthes Aspera - Bot.]
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मोक्षोपयोगिबुद्धिः
परा_अपरासंबन्धः ➡ बुद्धिः
जातिः ➡ अवस्था
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मोक्षः,
पुं,
 (मोक्ष + भावे घञ् । मोक्ष्यते दुःखमनेन ।मोक्ष + करणे घञ् । इति भरतः ।) मुक्तिः ॥
(यथा, सांख्यसारे । २ । ७ । २५ ।“न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले ।सर्व्वाशासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इति श्रुतेः ॥
”)मोक्षधर्म्मस्तु महाभारते शान्तिपर्व्वणि द्रष्टव्यः ॥
पाटलिवृक्षः । मोचनम् ॥
इति मेदिनी । षे, २५ ॥
(यथा, मेघदूते । ६३ ।“ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे ! धर्म्मलब्धस्यन स्यात्क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर्गर्ज्जितैर्भापयेस्ताः ॥
”)मृत्युः । इति हेमचन्द्रः । १ । ७५ ॥
(विश्लेषः ।यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ७ । १९ ।“जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।ते ब्रह्म तद्बिदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म्म चाखिलम् ॥
”“मोक्षाय विश्लेषणार्थम् ।” इत्यानन्दगिरिः ॥
आत्मस्वरूपदर्शनम् । इति रामानुजः ॥
निर-सनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥
पतनम् । यथा, कुमारसम्भवे । ३ । ३१ ।“मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु-र्वनस्थलीर्मर्म्मरपत्रमोक्षाः ।”“मर्म्मरपत्रमोक्षाः जीर्णपर्णपाताः ।” इतितट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
)