| YouTube Channel

मैत्रावरुण (maitrAvaruNa)

 
Capeller Eng
English
मैत्रावरुण॑
f.
 ई॑ relating to Mitra and Varuṇa.
Yates
English
मैत्रा_वरुण (णः) 1.
m.
 Agastya.
Wilson
English
मैत्रावरुण
m.
 (-णः) A name of the saint AGASTYA.
E.
 मित्र the sun, and वरुण the deity of water, अण्
aff.
Apte
English
मैत्रावरुणः [maitrāvaruṇḥ], 1 An epithet of Vālmīki.
Of Agastya.
N.
 of one of the officiating priests at a sacrifice.
N.
 of Vasiṣṭha
त्वां मैत्रावरुणो$भिनन्दतु गुरुर्यस्ते गुरूणामपि
U.*
 5.28.
Apte 1890
English
मैत्रावरुणः 1 An epithet of Vālmīki.
2 Of Agastya.
3 N. of one of the officiating priests at a sacrifice.
4 N. of Vasiṣṭha
U. 5. 28.
Monier Williams Cologne
English
मैत्रावरुण॑ mf(ई॑)n. descended or derived from Mitra and Varuṇa, belonging to them,
AV.
TS.
VS.
Br.
relating to the priest called Maitrāvaruṇa,
PañcavBr.
मैत्रावरुण॑
m.
 a patr.
RV.
 vii, 33, 11 (of Agastya or of Vālmīki,
L.
f(ई). ,
ŚBr.
 )
मैत्रावरुण॑
m.
N.
 of one of the officiating priests (first assistant of the Hotṛ),
Br.
ŚrS.
Monier Williams 1872
English
मैत्रावरुण, अस्, ई, अम्, Ved. descended or
derived from Mitra and Varuṇa, of or belonging to
them
(अस्), m. a patronymic (see Ṛg-veda VII.
33, 11)
of Agastya
of Vālmīki
epithet of one of
the officiating priests (the first assistant of the Hotṛ,
who was also called Pra-śāstṛ
cf. कोकिल-म्°).
—मैत्रावरुण-श्रुति, इस्, f., N. of a work.
Macdonell
English
मैत्रावरुण maitrā-varuṇá,
a.
 (ī) relating or 🞄belonging to or derived from Mitra and Varuṇa
🞄relating to the Maitrāvaruṇa priest
🞄m. pat. son of Mitra and varuṇa
a kind of 🞄priest who is the chief assistant of the Hotṛ: 🞄-pātra,
n.
 dish meant for Mitra and Varuṇa.
Benfey
English
मैत्रावरुण and मैत्रावरुणि मैत्रा-
वरुण, or °णि, i. e. मित्रावरुण
(द्वन्द्व comp. of मित्र and वरुण),
+ अ or इ, patronym. ,
m.
 A son of
Mitra and Varuṇa
a name of Vaśiṣ-
ṭha, Utt. Rāmac. 9, 4, and of Agastya.
Apte Hindi
Hindi
मैत्रावरुणः
पुं*
 - "मित्रश्च वरुणश्च - द्व* स* , मित्रस्यानङ्
मित्रावरुण + अण्"
वाल्मीकि का विशेषण
मैत्रावरुणः
पुं*
 - -
अगस्त्य का विशेषण
मैत्रावरुणः
पुं*
 - -
यज्ञ के प्रतिनिधि ऋत्विजों में से एक
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मैत्रावरुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣ ದೇವತೆಗಳು
निष्पत्तिः - > "आनङ्" (६-३-२६)
व्युत्पत्तिः - > मित्रश्च वरुणश्च
विस्तारः - > द्विवचने अयं शब्दः ।
मैत्रावरुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸಿಷ್ಠಮಹರ್ಷಿ
प्रयोगाः - > "त्वां मैत्रावरुणोऽभिनन्दतु"
उल्लेखाः - > उ० रा० ५-२८
L R Vaidya
English
mEtrAvaruRa {% m. %} 1. an epithet of Vālmīki
2. of Agastya
3. one of the officiating priests at a sacrifice.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्राचेतसस्तु वाल्मीकिर्वल्मीककुशिनौ कविः ।
मैत्त्रावरुणवाल्मीकौ वेदव्यासस्तु माठरः ॥ ८४६ ॥
द्वैपायनः पाराशर्यः कानीनो बादरायणः ।
व्यासोऽस्याम्बा सत्यवती वासवी गन्धकालिका ॥ ८४७ ॥
योजनगन्धा दाशेयी शालङ्कायनजा च सा ।
-wordlist-
प्राचेतस (पुं), वाल्मीकि (पुं), वल्मीक (पुं), कुशिन् (पुं), कवि (पुं), मैत्रावरुण (पुं), वाल्मीक (पुं), वेदव्यास (पुं), माठर (पुं), द्वैपायन (पुं), पाराशर्य (पुं), कानीन (पुं), बादरायण (पुं), व्यास (पुं), सत्यवती (स्त्री), वासवी (स्त्री), गन्धकालिका (स्त्री), योजनगन्धा (स्त्री), दाशेयी (स्त्री), शालङ्कायनजा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्राचेतस
प्राचेतस, वाल्मीकि, मैत्रावरुण
प्राचेतसस्तु वाल्मीकिर्मैत्रावरुण उच्यते ॥ ४१२ ॥
verse 2.1.1.412
page 0048
पुराणम्
English
मैत्रावरुण / MAITRĀVARUṆA. Another name for vasiṣṭha. agastya also is known by this name. Because they were born as the sons of mitra and varuṇa they got this name. How they came to be reborn as the sons of mitrāvaruṇas is told in devī bhāgavata.
There was once a celebrated emperor named nimi in the ikṣvāku line of Kings. nimi was the twelfth son of ikṣvāku. The agrahāra found near the āśrama of gautama Maharṣi, called Jayantapura was constructed by nimi. Once nimi decided to perform a big yāga and after taking the consent of his father made preparations for the same. He invited such great sages as bhṛgu, aṅgiras, vāmadeva, pulastya, pulaha and ṛcīka. He then went to their family preceptor vasiṣṭha and requested him to be the chief priest. But vasiṣṭha had already promised indra to conduct a yāga for him and so advised nimi to postpone his yāga to a later date. But nimi was unwilling to postpone his yāga and so he performed it with gautama Maharṣi as the chief priest. It took five hundred years for nimi to complete the yāga. After five hundred years vasiṣṭha after completing the yāga of indra came to see nimi and found that he had already conducted the yāga without him. vasiṣṭha was angry and he cursed nimi saying that nimi would become bodiless. But powerful nimi cursed vasiṣṭha also and separated his soul from his body.
Griefstricken, vasiṣṭha went to brahmā and complained to him. brahmā said, “Oh son, you go and merge with the brilliance of mitrāvaruṇas and stay there. After some time you will be able to be born without being in a womb
you will then have a memory of the past and you will be very learned and will be worshipped by all”.
vasiṣṭha was pleased to hear that and he circumambulated brahmā and prostrated before him and then went to the āśrama of mitrāvaruṇas. He then abandoned his body there and merged with the brilliance of mitrāvaruṇas. One day urvaśī with her companions came to the āśrama of mitrāvaruṇas and attracted by her charm they spent a night with her. Their semen at one time fell into a jar nearby and from it were born two people, agastya and vasiṣṭha, (skandha 6, devī bhāgavata).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मैत्रावरुणः,
पुं,
 (मित्रश्च वरुणश्चेति । “देवता-द्वन्द्वे च ।” ६ । ३ । २६ । इत्यनङ् । ततः “देवता-द्बन्द्बे च ।” ७ । ३ । २१ । इति मित्रस्य वृद्धिः ।“दीर्घाच्च वरुणस्य ।” ७ । ३ । २३ । इतिवरुणस्य न वृद्धिः । तयोरपत्यमिति । मित्रा-वरुण + अण् ।) अगस्त्यः । इति शब्दरत्ना-वली ॥
(यथा, अथर्व्ववेदे । ५ । १९ । १५ ।“न वर्षं मैत्रावरुणं ब्रह्मज्यमभिवर्षति ॥
”अस्य विवरणं यथा, ऋग्वेदे । ७ । ३३ । ११ ।“उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्व्वश्या ब्रह्मन्मनसोऽधिजातः ।द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्ये न विश्वे देवा पुष्करेत्वाददन्त ॥
”“उतापि च हे वसिष्ठ ! मैत्रावरुण ! मित्रावरु-णयोः पुत्त्रोऽसि ब्रह्मन् वसिष्ठ ! उर्व्वश्या अप्स-रसो मनसो ममायं पुत्त्रः स्यादिति ईदृशात्संकल्पात् द्रप्सं रेतः मित्रावरुणयोरुर्व्वशीदर्श-नात् स्कन्नमासीत् । तस्मादधिजातोऽसि । तथाच वक्ष्यते । सत्रेहजातावित्यृचि । एवं जातंत्वा त्वां दैव्येन देवसम्बन्धिना ब्रह्मणा वेद-राशिना अहम्भुवा युक्तं पुष्करे विश्वेदेवाअददन्त अधारयन्त । तथाचादितेर्मित्रा-वरुणौ जज्ञाते इति प्रकृत्य पठ्यते ।तयोरादित्ययोः सत्रे दृष्ट्वाप्सरसमुर्वशीम् ।रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे न्यपतद्बासतीवरे ॥
तेनैव तु मुहूर्त्तेन वीर्य्यवन्तौ तपस्विनौ ।अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च तत्रर्षी सम्बभूवतुः ॥
बहुधापतितं रेतः कलशे च जले स्थले ।स्थले वसिष्ठस्तु मुनिः सम्भूत ऋषिसत्तमः ॥
कुम्भे त्वगस्त्यः सम्भूतो जले मत्स्यो महा-द्युतिः ।उदियाय ततोऽगस्त्यः शम्यामात्रो महातपाः ॥
मानेन सम्मितो यस्मात्तस्मान्मान्य इहोच्यते ।यद्बा कुम्भादृषिर्जातः कुम्भेनापि हि मीयते ।कुम्भ इत्यभिधानञ्च परिमाणञ्च लक्ष्यते ।ततोऽप्सु गृह्यमाणासु वसिष्ठः पुष्करे स्थितः ।सर्व्वतः पुष्करे तं हि विश्वे देवा अधारयन् ॥
”इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मैत्रावरुण
पु०
 मित्रश्च वरुणश्च देवताद्वन्द्वे आनङ् मित्राव-रुणयोरपत्यम् अण् । अगस्त्ये । इञ् । मैत्रावरुणिरप्यत्रकल्पभेदे हि तस्य तयोः पुत्रत्वं पुराणप्रसिद्धम् ।
Capeller
German
मैत्रावरुण॑,
f.
 रि॑ zu Mitra und Varuṇa gehörig.
Grassman
German
maitrāvaruṇá, a., von Mitra und Varuna [mitrā́váruṇa] herstammend.
-ás asi 〰 vasiṣṭha {549, 11}.