| YouTube Channel

मेषः (meSaH)

 
Apte
English
मेषः [mēṣḥ], 1 A ram, sheep.
The sign Aries of the zodiac.
Comp.
 -अण्डः an epithet of Indra. -कम्बलः a woollen blanket or rug. -कुसुमः, -लोचनः Cassia Thora (Mar. टाकळा). -पालः, -पालकः a shepherd. -मांसम् mutton. -यूथम् a flock of sheep. -शृङ्गः a species of tree
Mb.
 * 14.43.3. -शृङ्गी Odina Pinnata (Mar. मेढशिंगी).
Apte 1890
English
मेषः 1 A ram, sheep.
2 The sign Aries of the zodiac.
Comp.
अंडः an epithet of Indra.
कंबलः a woollen blanket or rug.
पालः,
पालकः a shepherd.
मांसं mutton.
यूयं a flock of sheep.
Hindi
Hindi
भेड़ (पु)
Apte Hindi
Hindi
मेषः
पुं*
 - मिषति अन्योऽन्यं स्पर्धते -मिष् + अच्
"मेढ़ा, भेड़"
मेषः
पुं*
 - -
मेष राशि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मेषः, मेढ्रः, उरभ्रः, उरणः, ऊर्णायुः, वृष्णिः, एडकः, भेडः, हुडः, शृङ्गिणः, अविः, लोमशः, बली, रोमशः, भेडुः, भेडकः, मेण्टः, हुलुः, मेणटकः, हुडूः, सम्फलः
noun
पशुविशेषः-यस्मात् ऊर्णा प्राप्स्यते।
"मेषपालः मेषान् चारयति।"
Synonyms:
 मेषः, उरभः, मेढ्रः, मेण्डः, मेण्ढः, मेठः, एडकः, ऊर्णायुः, उरणः, रोमेशः, लोमेशः, वृष्णिः, भेडः, हुडुः, संफालः
noun
मेषजातीयः नरः।
"शृगालाः वने मेषम् अपश्यन्।"
Synonyms:
 मेषः, मेषराशिः
noun
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतः प्रथमः राशिः स च अश्विनीभरणीकृत्तिकापादैकेन भवति।
"तस्य राशिः मेषः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मेषः
Root: मेष
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Ram
Shloka(s):
3|4|64|1 ► मेषे श्रृङ्गिणसम्फालवृष्णिपेत्वहुलुह्रदाः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|64|2 ► एडकोऽप्युरणो मीढ उरभ्रो रोमसोऽप्यविः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|64|1 ⇢ मेषः (मेष) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ शृङ्गिणः (शृङ्गिण) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ सम्फालः (सम्फाल) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ वृष्णिः (वृष्णि) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ पेत्वः (पेत्व) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ हुलुः (हुलु) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|1 ⇢ ह्रदः (ह्रद) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ एडकः (एडक) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ उरणः (उरण) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ मीढः (मीढ) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ उरभ्रः (उरभ्र) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ रोमशः (रोमश) (पुं) ⇒ Ram ⇒
➠ 3|4|64|2 ⇢ अविः (अवि) (पुं) ⇒ Ram ⇒
Related word(s):
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मेषः
Root: मेष
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ ram
⇒ sheep
⇒ Aries [Astr. zodiac]
Shloka(s):
2|9|76|2 ► मेढ्रोरभ्रोरणोर्णायु मेष वृष्णय एडके॥ (वैश्यवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|76|2 ⇢ मेढ्रः (मेढ्र) (पुं)
➠ 2|9|76|2 ⇢ उरभ्रः (उरभ्र) (पुं)
➠ 2|9|76|2 ⇢ उरणः (उरण) (पुं)
➠ 2|9|76|2 ⇢ ऊर्णायुः (ऊर्णायु) (पुं) ⇒ ram, spider, woollen, blockhead, woollen blanket
➠ 2|9|76|2 ⇢ मेषः (मेष) (पुं)
➠ 2|9|76|2 ⇢ वृष्णिः (वृष्णि) (पुं) ⇒ air, ram, wind, bull, manly, angry, virile, mighty, strong, powerful, heterodox, heretical, passionate, ray of light
➠ 2|9|76|2 ⇢ एडकः (एडक) (पुं) ⇒ ram, wild goat, kind of sheep, kind of medicinal plant
➠ 3|3|207|2 ⇢ अविः (अवि) (स्त्री)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेषसमूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ पशुः
जातिः ➡ स्तनपायी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेषः,
पुं,
 (मिषति अन्योन्यं स्पर्द्धते इति । मिष्स्पर्द्धायाम् + अच् ।) पशुविशेषः । मेडा इतिभेडा इति च भाषा ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । ५ । ६२ ।“मेषेण सूपकाराणां कलहो यत्र वर्त्तते ।स भविष्यत्यसन्दिग्धं वानराणां भयावहः ॥
”)तत्पर्य्यायः । मेढ्रः २ उरभ्रः ३ उरणः ४ऊर्णायुः ५ वृष्णिः ६ एडकः ७ । इत्यमरः । २ ।९ । ७६ ॥
भेडः ८ हुडः ९ शृङ्गिणः १०अविः ११ लोमशः १२ बली १३ रोमशः १४भेडुः १५ भेडकः १६ मेण्टः १७ हुलुः १८ ।इति शब्दरत्नावली ॥
मेण्टकः १९ हुड्ः २०संफलः २१ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३४१ ॥
अस्य मांसगुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् ।गुरुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । वृंहणत्वञ्च । इतिराजनिर्घण्टः ॥
अपि च । पित्तश्लेष्मकरत्वम् ।कुसुम्भशाकेन सह त्याज्यत्वञ्च । इति राज-वल्लभः ॥
* ॥
लग्नविशेषः । औषधविशेषः ।इति मेदिनी । षे, १२१ ॥
(यथा, सुश्रुतेउत्तरतन्त्रे । १७ अध्याये ।“मेषस्य पुष्पैर्मघुकेन संयुतंतदञ्जनं सर्व्वकृते प्रयोजयेत् ।क्रियाश्च सर्व्वाः क्षतजोद्भवे हितःक्रमः परिम्नायिनि चापि पित्तहृत् ॥
”)राशिविशेषः ॥
तत्पर्य्यायः । क्रियः २ । (यथा, श्रीमद्भागवते । ५ । २१ । ४ । “यदा मेषतुलयोर्वर्त्ततेतदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति । यदावृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहा-न्येव वर्द्धन्ते ह्रसति च मासि मासि एकैकाघटिका रात्रिषु ॥
”) अस्याधिष्ठात्री देवतापुंमेषः । अश्विनीभरणीकृत्तिकापादैकेन मेष-राशिर्भवति । अत्र जात ईदृशो भवति ।शेषदशायां नेत्रदुःखी दयालुः धनी गानसुखीधार्म्मिकः धीरः मत्स्यमांसाशी च । स तुपृष्ठोदयः । अस्य वर्णः । आरक्तः पीतश्च ।अयं क्रूरः । पित्तोष्णस्वभावः । कान्तिरहितः ।समानाङ्गः । पर्व्वतचारी । पूर्व्वदिगधिपतिः ।वैश्यवर्णः । अल्पस्त्रीसङ्गः । अल्पसन्तानः ।सुदृढः । अतिरवश्च । इति ज्योतिषम् ॥
* ॥
रव्याश्रिततद्राशिजातफलं यथा, --“मेषे दिनेशे पुरुषः सुवेशःसत्साहसः स्यान्नृपतेः समानः ।बुद्ध्या युतः पित्तकृता च पीडावक्त्रोद्भवा वा सततं महौजाः ॥
” * ॥
चन्द्राश्रिततद्राशिजातफलं यथा, --“स्थिरजनो रहितः स्वजनैर्नरःसुतयुतः प्रमदाविजितो भवेत् ।अजगते द्बिजराज इतीरितंविभुतयाद्भुतया सहितः श्रिया ॥
” * ॥
तल्लग्नजातफलं यथा, --“मेषलग्ने समुत्पन्नश्चण्डो मानी धनी शुभः ।क्रोधी स्वजनहन्ता च विक्रमी परवत्सलः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
तल्लग्नस्य स्थूलमानम् । ३ । ४७ । इति ज्योति-स्तत्त्वम् ॥
* ॥
त्रितारकशराकृतिश्रवणानक्ष-त्रस्य गगनमध्योदये मेषलग्नस्य अष्टादशपला-धिकदण्डैको गतो भवेत् । यथा, --“तारकात्रयमिते शराकृतौकेशवे गगनमध्यवर्त्तिनि ।मत्तवारणगतेऽजलग्नतोनिर्ययुर्गजमहीध्रलिप्तिकाः ॥
”मर्द्दलाकृतिपञ्चतारकधनिष्ठानक्षत्रस्य मस्तको-पर्य्युदये मेषलग्नस्य षट्त्रिंशत्पलाधिकदण्डद्बयंगतं स्यात् । यथा, --“मस्तकोपरि समागते धनेमर्द्दलाकृतिनि पञ्चतारके ।यान्ति कान्तिमति मेषलग्नतःसारसाक्षि रसघस्रलिप्तिकाः ॥
”इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥