| YouTube Channel

मेरुः (meruH)

 
Apte
English
मेरुः [mēruḥ], 1
N.
 of a fabulous mountain (round which all the planets are said to revolve and which forms the centre of the several Dvīpas
cf.
 द्वीप
it is also said to consist of gold and gems)
विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात् कृतः
N.*
 1.16
स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते
Bh.*
 3.15.
The central bead in a rosary.
The central gem of a necklace.
Comp.
 -अद्रिकर्णिका the earth. -धामन्m. an epithet of Śiva. -पृष्ठम् heaven, the sky. -मन्दरः
N.
 of a mountain. -यन्त्रम् a figure shaped like a spindle. -सावर्णः
N.
 of one of the fourteen Manus.
Apte 1890
English
मेरुः 1 N. of a fabulous mountain (round which all the planets are said to revolve
and which forms the centre of the several Dvīpas
cf. द्वीप
it is also said to consist of gold and gems)
विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात् कृतः N. 1. 16
स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते Bh. 3. 150.
2 The central bead in a rosary.
3 The central gem of a necklace.
Comp.
आद्रिकर्णिका the earth.
धामन् m. an epithet of Śiva.
पृष्ठं heaven, the sky.
यंत्रं a figure shaped like a spindle.
Hindi
Hindi
मेरु
Apte Hindi
Hindi
मेरुः
पुं*
 - मि + रु
उपाख्यानों में वर्णित एक पर्वत का नाम
मेरुः
पुं*
 - -
रुद्राक्षमाला के बीच का गुरिया
मेरुः
पुं*
 - -
हार के बीच की मणि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सुमेरुः, मेरुः, हेमाद्रिः, रत्नसानुः, सुरालयः, अमराद्रिः, भूस्वर्गः
noun
धर्मग्रन्थेषु वर्णितः सः पर्वतः यः पर्वतानां राजा अस्ति इति मन्यते।
"सुमेरुः सुवर्णस्य अस्ति इति मन्यते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मेरुः
Root: मेरु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मेरुपर्वतः
Meaning(s):
⇒ Name of a mountain
Shloka(s):
1|3|12|1 ► मेरुः सुमेरुः स्वर्णाद्रिर्मणिसानुः सुरालयः। (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
1|3|12|2 ► महामेरुर्देवगिरिर्गोधुक् चाथापरेऽद्रयः॥ (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
1|3|13|1 ► तालङ्का मेरुगण्डाश्च ये मेरुं परितः स्थिताः। (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|3|12|1 ⇢ मेरुः (मेरु) (पुं) ⇒ Name of a mountain ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|1 ⇢ सुमेरुः (सुमेरु) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|1 ⇢ स्वर्णाद्रिः (स्वर्णाद्रि) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|1 ⇢ मणिसानुः (मणिसानु) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|1 ⇢ सुरालयः (सुरालय) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|2 ⇢ महामेरुः (महामेरु) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|2 ⇢ देवगिरिः (देवगिरि) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|12|2 ⇢ गोधुक् (गोधुह्) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|13|1 ⇢ तालाङ्कः (तालाङ्क) (पुं) ⇒ Epithet of Méru ⇒ मेरुपर्वतः
➠ 1|3|13|1 ⇢ मेरुगण्डः (मेरुगण्ड) (पुं) ⇒ Mountain range near Mēru ⇒ मेरुपर्वतः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पर्वतः
जातिः ➡ प्राकृतिकस्थानम्
Tamil
Tamil
மேரு: : மேருமலை, மாலையின் நடுமணி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेरुः,
पुं,
 (मि + “मिपीभ्यां रुः ।” उणा० ४ ।१०१ । इति रुः ।) पर्व्वतविशेषः । तत्पर्य्यायः ।सुमेरुः २ हेमाद्रिः ३ रत्नसानुः ४ सुरा-लयः ५ । इत्यमरः ॥
मिनोति क्षिपति ज्योतींषिउच्चत्वात् मेरुः । डुमि ञ्न क्षेपे नाम्नीतिरुः । इति भरतः ॥
* ॥
(यथा, मात्स्ये । १२१ । ८ ।“देवर्षिगन्धर्व्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।प्रागायतः ससौवर्ण उदयो नाम पर्व्वतः ॥
”)जपमालाग्रवर्त्तिन्येका माला । यथा, --“मालामेकैकमादाय सूत्रे सम्पातयेत् सुधीः ।मुखे मुखन्तु संयोज्य पुच्छे पुच्छन्तु योजयेत् ॥
गोपुच्छसदृशी कार्य्याथवा सर्पाकृतिर्भवेत् ।तत्सजातीयमेकाक्षं मेरुत्वेनाग्रतो न्यसेत् ॥
”इत्युत्पत्तितन्त्रे ६० पटलः ॥
* ॥
करमालायां मेरुर्यथा, --“तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्व्वाणो मध्यमा चैकपर्व्विका ।पर्व्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वे नोपकल्पयेत् ॥
”इदन्तु शक्तिभिन्नविषयम् ॥
* ॥
शक्तिविषये मेरुर्यथा, --“पर्व्वद्बयमनामायाः परिवर्त्तेन वै क्रमात् ।पर्व्वत्रयं मध्यमायास्तर्ज्जन्येकं समाहरेत् ।पर्व्वद्वयन्तु तर्ज्जन्या मेरुं तद्विद्धि पार्व्वति ! ॥
”श्रीविद्याविषये मेरुर्यथा, --“अनामामध्यमायाश्च मूलाग्रन्तु द्बयं द्बयम् ।कनिष्ठायाश्च तर्ज्जन्यास्त्रयं पर्व्व सुरेश्वरि ! ।अनामामध्यमायाश्च मेरुः स्याद्द्वितयं शुभम् ॥
”तल्लङ्घितजपे दोषो यथा, --“अङ्गुल्यग्रेषु यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घने ।पर्व्वसन्धिषु यज्जप्तं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥