| YouTube Channel

मेधा (medhA)

 
Capeller Eng
English
मेधा॑
f.
 prize, reward
mental vigour or power,
intelligence, wisdom.
Apte
English
मेधा [mēdhā], [मेध्-अञ्] (changed to मेधस् in
Bah.
comp.
 when preceded by सु, दुस् and the negative particle अ)
Retentive faculty, retentiveness (of memory)
धी- र्धारणावती मेधा Ak.
Intellect, intelligence in general
यत् सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत् पिता Bṛi.
Up.*
 1.5.1
Bg.*
 1.34
आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम्
Ms.*
 3.263
Y.*
 3.173.
A form of Sarasvathī.
A sacrifice.
Strength, power (Ved. ).
Comp.
 -अतिथिः
N.
 of a learned commentator on Manusmṛiti. -जननम्
N.
 of a rite for producing mental and bodily strength.-जित्
m.
 an epithet of Kātyāyana. -रुद्रः an epithet of Kālidāsa.
Apte 1890
English
मेधा [मेध्-अञ्] (changed to मेधस् in Bah. comp. when preceded by सु, दस् and the negative particle अ) 1 Retentive faculty, retentiveness (of memory)
धीर्धारणावती मेधा Ak.
2 Intellect
intelligence in general: Bg. 10. 34
Ms. 3. 263
Y. 3. 173.
3 A form of Sarasvatī.
4 A sacrifice.
5 Strength, power (Ved.)
Comp.
अतिथिः N. of a learned commentator on Manusmṛti.
जित् m. an epithet of Kātyāyana.
रुद्रः an epithet of Kālidāsa.
Monier Williams Cologne
English
मेधा a (आ),
f.
 , see below
मेधा॑ b
f.
 mental vigour or power, intelligence, prudence, wisdom (pl. products of intelligence, thoughts, opinions),
RV.
&c.
&c.
Intelligence personified (esp. as the wife of Dharma and daughter of Dakṣa),
MBh.
R.
Hariv.
Pur.
a form of Dākṣāyaṇī in Kaśmīra,
Cat.
a form of Sarasvatī,
W.
a symbolical
N.
 of the letter ध्,
Up.
=
 धन,
Naigh.
 ii, 10.
Monier Williams 1872
English
मेधा। See under मेध above.
Macdonell
English
मेधा medh-ā́,
f.
 reward (V.)
mental power, 🞄intelligence, understanding, wisdom:
pl.
 products 🞄of intelligence, thoughts
sg. often personified 🞄as a daughter of Dakṣa and wife 🞄of Dharma, and as a form of Sarasvatī: 🞄-kāma,
a.
 desirous of understanding for any 🞄one (g.)
-janana,
a.
 generating intelligence
🞄n. a certain ceremony and formula supposed to 🞄be productive of physical and intellectual excellence 🞄in infants and youths.
Hindi
Hindi
(स्त्री) स्मृति, चीजों को याद करने की क्षमता
Apte Hindi
Hindi
मेधा
स्त्री*
 - मेघ् + अञ् + टाप्
"धारणात्मक शक्ति, धारणा शक्ति"
मेधा
स्त्री*
 - -
"प्रज्ञा, वुद्धि"
मेधा
स्त्री*
 - -
सरस्वती का एक रुप
मेधा
स्त्री*
 - -
यज्ञ
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मेधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಹಣ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿ /ಜ್ಞಾಪಕಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿ
निष्पत्तिः - > मेधृ (सङ्गमे) - "अः" (३-३-१०३)
व्युत्पत्तिः - > मेधते सङ्गच्छते सर्वस्मात्
प्रयोगाः - > "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्"
उल्लेखाः - > मुण्डक०
विस्तारः - > "धीर्धारणावती मेधा" - अम० नञ्, दुस्, सु ಇವುಗಳಿಗೆ ಪರದಲ್ಲಿರುವ मेधा ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿಯಲ್ಲಿ "असिच्" (५-४-१२२) ಪ್ರತ್ಯಯ ಬಂದು अमेधाः, दुर्मेधाः, सुमेधाः ಎಂದು ರೂಪಗಳಾಗುವುವು.
मेधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ
मेधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧನ
L R Vaidya
English
meDA {% f. (This word is changed to मेधस् in Bahu. compounds after सु, दुस् and the negative prefix अ) %} 1. The retentive power of memory, retentiveness
2. intelligence, intellect, Bg.x.34, M.iii.263
3. a sacrifice.
Bopp
Latin
मेधा f. (r. मेध् s. आ) mens, intellectus (cf. मेधस्). IN. 4.
9. BH. 10. 34.
Lanman
English
medhā́, f. wisdom.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मेधा
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 आशुग्रहणे
गणः:
 कण्ड्वादिः
कर्मकत्वं:
इट्त्वं:
उपग्रहः:
रूपम्:
 मेधायति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मेधा
noun
दक्षप्रजापतेः कन्या।
"मेधायाः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 मेदा, मेदोद्भवा, जीवनी, श्रेष्ठा, मणिच्छिद्रा, विभावरी, वसा, स्वल्पपर्णिका, मेदःसारा, स्नेहवती, मेदिनी, मधुरा, स्निग्धा, मेधा, द्रवा, साध्वी, शल्यदा, बहुरन्ध्रिका, पुरुषदन्तिका, जीवनी
noun
औषधिविशेषः।
"मेदा ज्वरस्य निवारणार्थम् उपयुक्ता भवति।"
Synonyms:
 प्रज्ञा, मेधा, प्रतिभा, मतिप्रकर्षः
noun
सा नवनवोन्मेषालिनी बुद्धिः यया मनुष्यः कस्मिन् अपि कार्ये अधिकां योग्यतां सम्पादयति।
"स्वामीविवेकानन्दमहोदयस्य प्रज्ञा अद्भु+ता आसीत्।"
Synonyms:
 मेधा
noun
प्रियव्रतस्य पुत्रः ।
"मेधायाः उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ ३०८ ॥
प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः ।
संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ ३०९ ॥
-wordlist-
मति (स्त्री), मनीषा (स्त्री), बुद्धि (स्त्री), धी (स्त्री), धिषणा (स्त्री), ज्ञप्ति (स्त्री), चेतना (स्त्री), प्रतिभा (स्त्री), प्रतिपद् (स्त्री), प्रज्ञा (स्त्री), प्रेक्षा (स्त्री), चित् (स्त्री), उपलब्धि (स्त्री), संवित्ति (स्त्री), शेमुषी (स्त्री), दृष्टि (स्त्री), मेधा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रेक्षा
प्रेक्षा, प्रज्ञा, प्रतिभा, धी, धिषणा, शेमुषी, मनीषा, बुद्धि, मति, मेधा, संख्या, संवित्ति, उपलब्धि
प्रेक्षा प्रज्ञा प्रतिभा धीर्धिषणा शेमुषी मनीषा च ।
बुद्धिर्मतिश्च मेधा संख्या संवित्तिरुपलब्धिः ॥ ३३४ ॥
verse 2.1.1.334
page 0040
Tamil
Tamil
மேதா4 : புத்தி, பிரக்ஞை, யாகம்.
Mahabharata
English
Medhā (“intelligence”), a goddess. § 115 (Aṃśāvat.): I, 66, 2578 (daughter of Daksha and wife of Dharma).-§ 266 (Śakrasabhāv.): II, 7, 300 (in the palace of Indra).
पुराणम्
English
मेधा / MEDHĀ. One of the twentyfour daughters born to Dakṣaprajāpati of his wife prasūti. Of these, thirteen daughters including medhā were married by Dharmadeva. (Chapter 7, viṣṇu purāṇa).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेधा,
स्त्री,
 (मेधते सङ्गच्छते अस्यामिति । मेध् +“षिद्भिदादिभ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इत्यङ् ।टाप् ।) धारणावती बुद्धिः । इत्यमरः । १ । ५ । २ ॥
धारणाशक्तियुक्ता धीर्मेधा मेधते सङ्गच्छतेऽस्यांसर्व्वं बहुश्रुतं विषयीकरोति इति वा मेधा मेधृ-ञ सङ्गे मेधायां सेमक्तात् सरोरित्यः आपबहु-श्रुतविषयीकरणं धारणा यदुक्तं धारणा बुद्धे-र्गुणविशेषः इति ॥
इति भरतः ॥
* ॥
(यथा, मुण्डकोपनिषदि । ३ । २ । ३ ।“नायमात्मा प्रवचनेन लभ्योन मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्य-स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥
”)मेधाकरं औषधं यथा, --“शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्च्चला ।अभया च गुडूची च अटरूषकवाकुची ।एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतं प्रस्थं विपाचयेत् ॥
कण्टकार्य्या रस प्रस्थं बृहत्या च समन्वितम् ।एतद्ब्राह्मीघृतं नाम स्मृतिमेधाकरं परम् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
* ॥
मेधाकरगणो यथा । सतताध्ययनम् । तत्त्व-ज्ञानकथा । श्रेष्ठतन्त्रशास्त्रावलोकनम् । सद्द्वि-जाचार्य्यसेवा च । इति पुराणम् ॥
(दक्षप्रजा-पतिकन्याविशेषः । यथा, --“कीर्त्तिलक्ष्मी र्धृतिर्मेघा पुष्टिः श्रद्धा क्रियामतिः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्याये ॥
धनम् । इति निघण्टुः । २ । १० ॥
“मिधृ मेधृसङ्गमे च । चकारात् हिंसामेधयोश्च । मिधिःसङ्गत्यर्थः । इति माधवः । घज् । सङ्गच्छतेऽनेनसर्व्वं तद्बता हिंस्यते वा तद्वान् चौरादिभिःघ्नन्ति चैवार्थकारणात् इति महाभारतम् ॥
यद्वा, मतौ धीयते अर्जयितव्यं रक्षितव्यं दातव्य-मिति धनवता बुद्धौ धनं धार्य्यते । तत्र मति-शब्द उपपदे धातोः घञर्थे कविधानम् इतिकः । पृषोदरादित्वात् मतिशब्दस्य मेभावः ।”इति तद्भाष्ये देवराजयज्वा ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मेधा स्त्री मेध--अङ् । १ वारणावत्यां बुद्धौ यया बुद्ध्या ज्ञातस्यन विस्मरणं तत्र । नञ्दुःसुशब्दात् बहु० असिच्समा० ।अमेधाः दुर्मेधाः सुमेधाः इत्यादि । आधारे घञ् ।२ यागे
पु०
 ।
Capeller
German
मेधा॑
f.
 Weisheit, Verstand, Einsicht, Gedanke.
Grassman
German
medhā́, f. [vgl. Fi. 〔146〕], wol aus einer Abschwächung der Wurzel madh (im Zend mit vī ärztlich behandeln, gr. μαϑ in μανϑάνω ἔμαϑον, lat. med-eor, med-itor, zend. madha Weisheit, Wissenschaft) entstanden, als deren Grundbegriff „klug sein, weise sein“ aufzufassen ist. 1〉 Weisheit, Einsicht
insbesondere 2〉 neben sáni (Erlangung von Gütern, Gut), auch ausserdem noch neben yáśas und śrávas ({744, 6})
3〉 Erzeugniss der Weisheit: Gedanke, Lied, Gesang
4〉 Kenntniss mit Gen.
-ā́ 3〉 māniásyu {165, 14}.
-ā́m 1〉 {721, 9} sánā 〰 sánā súar. — 2〉 {18, 6}
{225, 7}
{381, 4}
{744, 6}. — 3〉 {396, 13} (neben gíram)
{819, 25} (práyāṃsi ca). — 4〉 ṛtásya {626, 10}.
-áyā 1〉 {329, 10}
{620, 6}. — 3〉 {738, 3} tám vedhā́m 〰 ‿ahian.
-ā́s [N. p.] 3〉 stotúr 〰 asṛkṣata {1021, 9}.
-ā́bhis 3〉 rā́jā 〰 īyate {777, 16}.
Burnouf
French
मेधा मेधा
f.
 intelligence
sagacité.
मेधायामि (dénom. ) concevoir promptement.
मेधाविन् a. (sfx. विन्) intelligent, sagace. -- S.
m.
homme savant ou sagace, un pandit.
Perroquet. -- F.
मेदाविनी l'épouse de Brahmā.
मेधिर a. (sfx. इर) intelligent, sagace.
Stchoupak
French
मेधा-
f.
 (aussi -अस्- ifc.) intelligence, sagesse
pl.
 idées,
pensées
Intelligence personnifiée
-वती-
f.
n.
 d'une femme
-विन्-
a. sage, avisé
m.
n.
 de divers personnages.
°जनन- a. qui engendre la sagesse.
°वर-
m.
n.
 d'un homme.
°शक्ति-
f.
 puissance de la sagesse.