| YouTube Channel

मेधकः-धिका (medhakaH-dhikA)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मेधृ सङ्गमे च”@} 2 अत्र चकारात् धातुपाठे पूर्वधातुगतं मेधाहिंसनरूपमर्थद्वयं विवक्षितम्।
भोजराजस्तु ‘यतोऽङ्विधौ मेधाशब्दसाधनार्थं मिधृधातोर्गुणं विधत्ते’ तेन ज्ञायते--नास्यायं धातुः संमत इति।
कौमाराश्चात्रैवानुकूलाः।
स्पष्टमिदं प्रकृतस्थले मा।
धा।
वृत्तौ।
मेधकः-धिका, मेधकः-धिका, मिमेधिषकः-षिका, मेमेधकः-धिका
मेधिता-त्री, मेधयिता-त्री, मिमेधिषिता-त्री, मेमेधिता-त्री
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिककेपतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 मेवा, 5 गृहमेधी, 6 अश्वमेधः, 7 मेधिः, 8 मेध्यः-9, 10 प्रमेधितः इतीमानि धातोरस्य विशेषरूपाणीति ज्ञेयम्।
11
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३१६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८७०। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (२६१)
04
=>
 [[२। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियां भावादौ अकारः। मेधा = बुद्धिः।]]
05
=>
 [[३। गृहान् = दारान् मेधति = सङ्गच्छत इति गृहमेधी = गृहस्थः। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः।]]
06
=>
 [[४। अश्वं मेधयति = हिंसयतीत्यर्थे ण्यन्तात्, अन्तर्भावितण्यन्तात् शुद्धाद्वा धातोः ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये रूपमेवम्। अश्वमेधः = तन्नामको यज्ञविशेषः। एवमेघ पुरुषमेधः इत्यत्रापि ज्ञेयम्। पितृमेधः इत्यत्र तु पितृभिः सह मेधः (मेधति = संगच्छते इत्यर्थे) इति पचाद्यजन्तेन समासो ज्ञेयः।]]
07
=>
 [[५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे स्त्रियाम् इक्प्रत्यये रूपम्। मेधिः = पशूनां बन्धविशेषे साधनीभूतो रज्जुविशेषः।]]
08
=>
 [[६। कर्मणि ण्यत्प्रत्यये रूपमेवम्। मेध्यः = यज्ञार्ह इत्यर्थः।]]
09
=>
 (पशुः)
10
=>
 [[आ। ‘नित्यं प्रमोहामिदितोरुमेदैः प्रमेधिता सद्भिरनिद्यमानैः।’ धा। का। २। २६।]]
11
=>
 [पृष्ठम्१०५८+ २३]