| YouTube Channel

मेदः (medaH)

 
Apte
English
मेदः [mēdḥ], 1 Fat.
A particular mixed tribe
cf.
Ms.*
 1.36
Mb.
 * 13.22.22 (com. मेदा गोमहिष्यादीनां मृतानां मांसमश्नन्तः).
N.
 of a serpent-demon.
N.
 of a plant (अलंबुषा). -दा A root resembling ginger (one of the eight principal medicines).
Comp.
 -कृत्
n.
 the flesh.-जम् a species of bdellium. -भिल्लः
N.
 of a degraded tribe.
Apte 1890
English
मेदः 1 Fat.
2 A particular mixed trible.
3 N. of a serpent-demon.
4 N. of a plant (अलंबुषा).
दा A root resembling ginger (one of the eight principal medicines.)
Comp.
जं a species of bdellium.
भिल्लः N. of a degraded tribe.
Monier Williams Cologne
English
मेदः in comp. for मेदस्.
Hindi
Hindi
वसा (ब्रूकलिन)
Apte Hindi
Hindi
मेदः
पुं*
 - मेदते स्निह्यति - मिद् + अच्
चर्बी
मेदः
पुं*
 - -
एक विशेष प्रकार की वर्णसंकर जाति
मेदः
पुं*
 - -
एक नाग राक्षस का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मज्जा, मेदः, अस्थिजः, अस्थिसारः, अस्थिस्नेहः, अस्थिस्नेहकः
noun
अस्थिगुहासु वर्तमानः रसः।
"मज्जा रक्तकणिकायाः निर्मितिं करोति।"
Synonyms:
 मेदः, वपा, वसा, अस्थिकरः
noun
प्राणिनां शरीरे वर्तमानः मांसप्रभवधातुविशेषः।
"मेदसः कारणात् शरीरं स्थूलं भवति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मेदः
Root: मेद
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Vaidēhaka and a married Niṣādī woman
Shloka(s):
3|5|35|1 ► निषादी मेदमन्ध्रं तु सैव चेन्नान्यपूर्विका। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|35|1 ⇢ मेदः (मेद) (पुं) ⇒ Son of a Vaidēhaka and a married Niṣādī woman ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वैदेहपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेदः, [स्]
क्ली,
 (मेद्यति स्निह्यतीति । मिद् +“सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इतिअसुन् ।) मांसप्रभवधातुविशेषः । तत्पर्य्यायः ।वपा २ वसा ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥
मेदः ४ ।अकारान्त इति भरतः ॥
अस्य गुणाः । वात-नाशित्वम् । बलपित्तकफदातृत्वञ्च । इति राज-वल्लभः ॥
अथ मेदसः स्वरूपमाह ।“यन्मांसं स्वाग्निना पक्वं तन्मेद इति कथ्यते ।तदतीव गुरु स्निग्धं बलकार्य्यतिबृंहणम् ॥
”अथ मेदसः स्थानमाह ।“मेदो हि सर्व्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् ।अतएवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
रोगविशेषः । तत्र मेदसो विप्रकृष्टं निदान-माह ।“अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः ।मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदो विवर्द्धयेत् ॥
”अन्नरसः आमद्रवः । तथा च सुश्रुतः ।आमद्रवान्नरसो मधुरश्च भवतीति । मेदसो-ऽतिप्रवृद्धौ वैगुण्यमाह ।“मेदसावृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धातवः ।मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्व्वकर्म्मसु ॥
”अन्ये धातवः अस्थ्यादयः शुक्रान्ताः । न पुष्यन्तिन पुष्टा भवन्ति । चीयते सञ्चितं भवति वर्द्धतइति यावत् । तस्मात् मेदस्वी सर्व्वकर्म्मसुअशक्तः स्यात् । मेदसः सौकुमार्य्यात् । अपरा-नपि दोषानाह ।“क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रन्थनसादनैः ।युक्तः क्षुत्स्वेददौर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ।मेदसः स्वेददौर्गन्ध्याज्जायन्ते जन्तवो नरः ॥
”क्रन्थनं उच्छ्वासावरोधः । कण्ठेन घुर्घुर इत्यन्ये ।जन्तवः क्रिमयः । मेदसः स्थानमाह ।“मेदस्तु सर्व्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् ।अतएवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ॥
”मेदस्विनोऽपि वृद्धौ हेतुमाह ।“मेदसावृतमांर्गत्वाद्बायुः कोष्ठे विशेषतः ।चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ॥
तस्मात् शीघ्रन्तु जरयत्याहारञ्चापि काङ्क्षति ।विकारान् सोऽश्नुते घोरान् कांश्चित् काल-व्यतिक्रमात् ॥
”सन्धुक्षयति प्रदीपयति । स मेदस्वी आहारंशीघ्रं जरयति पुनर्भोक्तुं काङ्क्षति स दीप्ताग्निःकालव्यतिक्रमात् भोजनकालातिक्रमात् । कां-श्चिद्विकरान् वातपित्तकरान् घोरान् अश्नुतेप्राप्नोति । एते वातपित्ते मेदसावरुद्धे विशेषा-दुपद्रवकरे इत्याह ।“एतावुपद्रवकरौ विशेषात् पित्तमारुतौ ।एतौ हि दहतः स्थूलं वनं दावानलो यथा ॥
”एतौ पित्तमारुतौ मेदसा रुद्धमार्गत्वात् कोष्ठ-मध्ये प्रवृद्धौ सन्तौ विशेषादुपद्रवकरौ दहतःनाशयेताम् । मेदसोऽतिवृद्धेर्विनाशहेतुत्वमाह ।“मेदस्यतीवसंवृद्धे सहसैवानिलादयः ।विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशन्त्या जीवि-तम् ॥
”विकारान् प्रमेहपिडकज्वरभगन्दरविद्रधिवात-रोगाणामन्यतमान् । अतिस्थूलतया वैगुण्य-माह ।“अतिस्थूलेषु संदृष्टा विसर्पाः सभगन्दराः ।ज्वरातीसारमेहार्शःश्लीपदा यषिकादयः ॥
”अतिस्थूलस्य लक्षणमाह ।“मेदो मांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः ।अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ॥
”अयथोपचयोत्साहः न यथा उपचयो मांसोप-चयः उत्साहो बलञ्च यस्य सः ॥
* ॥
* ॥
अथमेदस्य चिकित्सा ।“पुराणाः शालयो मुद्गाः कुलत्थोद्दालकोद्रवाः ।लेखना वस्तयश्चापि सेव्या मेदस्विना सदा ॥
श्रमचिन्ताव्यवायाध्वक्षौद्रजागरणप्रियः ।हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनः ॥
क्षारं वातारिपत्रस्य हिङ्गुयुक्तं पिबेन्नरः ।सहितं भक्तमण्डेन मेदोवृद्धिनिवृत्तये ॥
गुडूचीत्रिफलाक्वाथः पीतो मेदोहरः स्मृतः ।गुडूचीत्रिफलाक्वाथस्तथा लोहरजोयुतम् ।क्षौद्रेण त्रिफलाक्वाथः पीतो मेदहरः परः ॥
प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् ।उष्णमन्नस्य मण्डं वा पिबेत् कृशतनुर्भवेत् ॥
व्योषाग्नित्रिफलामुस्तविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम् ।स्वादेत् सर्व्वान् जयेद्रोगान्मेदःश्लेष्मामवातजान् ॥
पिप्पली मधुना सेव्या मेदःकफविनाशिनी ॥
धत्तूरपत्रस्वरसेन गाढ-मुद्बर्त्तनं स्थौल्यहरं प्रदिष्टम् ॥
वासादलरसो लेपाच्छङ्खचूर्णेन संयुतः ।विल्वपत्ररसो वापि देहदौर्गन्ध्यनाशनः ॥
निम्बूपत्रस्वरसः प्रक्षितकक्षादियोजितं जयति ।दग्धहरिद्रोद्बर्त्तनमचिराच्चिरदेहदौर्गन्ध्यम् ॥
शिरीषलामज्जकहेमलोध्रै-स्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः ।शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहःपत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानाम् ॥
”शिरीषस्यात्र पत्रं ग्राह्यं व्यवहारात् । लाम-ज्जकं सुगन्धितृणविशेषस्तदलाभे उशीरंग्राह्यम् । हेम नागकेशरम् । अम्बु बालकम् ।अभयं उशीरम् ।“हरीतकीं तु संपिष्य देहमुद्बर्त्तनं नरः ।पश्चात् स्नानं प्रकुर्व्वीत देहस्वेदोपशान्तये ॥
वकुलस्य दलैः सम्यग्वारिणा परिपेषितैः ।देहमुद्बर्त्तयेत् पश्चाद्धरीतक्या सुपिष्टया ॥
भूय उद्बर्त्तनं कुर्य्यात् पश्चात् स्नानं समाचरेत् ।प्रस्वेदान् मुच्यते शीघ्रं मेदोवृद्धिसमुद्भवात् ॥
”इति मेदोऽधिकारः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
(तथास्य विशेषः । यथा, --“मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नाञ्च ॥
”अस्य क्षीणलक्षणं यथा, --“मेदः क्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यंमेदुरमांसप्रार्थना च ।” अस्यातिवृद्धिलक्षणंयथा, --“मेदः स्निग्धाङ्गतामुदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासा-दीन् दौर्गन्ध्यञ्च ।”“पूर्व्वः पूर्व्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्द्धयेद्धि परं परम् ।तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम् ॥
”“क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् ।तावद्यावदरोगः स्यान्नरो रोगसमन्वितः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १५ अध्यायः ॥
“तृतीया मेदोधरा नाम मेदो हि सर्व्वभूताना-मुदरस्थमन्वस्थिषु च महत्सु च मज्जा भवति ॥
”इति तत्रैव शारीरस्थाने ४ अध्याये ॥
)
मेदः,
पुं,
 (मेद्यति स्निह्यतीति । मिद् + अच् ।)वपा । इति शब्दचन्द्रिका ॥
“तृष्णाकण्डुकृमिहरो मलघ्नो मेदकुष्ठहा ॥
”इति भरतधृतशालिहोत्रः ॥
)म्लेच्छजातिविशेषः । इति जटाधरः ॥
अल-म्बुषा । इति राजनिर्घण्टः ॥
(ऐरावतकुलजोनागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ११ ।“विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहतापनः ।ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥
”)