| YouTube Channel

मेघः (meghaH)

 
Apte
English
मेघः [mēghḥ], [मेहति वर्षति जलम्, मिह्-घञ् कुत्वम्]
A cloud
कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते
Mk.*
 5.23, 2, 3
&c.
A mass, multitude.
N.
 of one of the six Rāgas (in music).
A fragrant grass. -घमू Talc.Comp. -अध्वन्
m.
 , -पथः, -मार्गः 'the path of clouds', atmosphere. -अन्तः the autumn (शरदृतु). -अरिः the wind. -अस्थि
n.
 hail. -आख्यम् talc. -आगमः the approach of rains, the rainy season
नवाम्बुमत्ताः शिखिनो नदन्ति मेघागमे कुन्दसमानदन्ति Ghaṭ. -आच्छादित
a.
 covered with clouds. -आटोपः a dense or thick cloud.-आडम्बरः thunder. -आनन्दा a kind of crane.-आनन्दिन्
m.
 a peacock. -आलोकः the appearance or sight of clouds
मेघालोके भवति सुखिनो$प्यन्यथावृत्ति चेतः
Me.*
 3.-आस्पदम् the sky, atmosphere. -उदकम् rain. -उदयः the rising of clouds. -कफः hail. -कालः the rains, rainy season. -गर्जनम्, -गर्जना thunder. -चिन्तकः the Chātaka bird. -जः a large pearl.
जालम् a dense mass of clouds.
talc. -जीवकः, -जीवनः the Chātaka bird. -ज्योतिस्
m.
 ,
n.
 lightning. -डम्बरः thunder. -दीपः lightning. -दूतम्
N.
 of a celebrated poem by Kālidāsa. -द्वारम् the sky, atmosphere.
नादः the roar of clouds, thunder.
an epithet of Varuṇa.
N.
 of Indrajit, son of Rāvaṇa
भक्तिप्रह्वं कथमपि यवीयांसमुत्सृज्य चापारोपव्यग्राङ्गुलिकिसलयं मेघनादक्षयाय
Mv.*
 6.37.
the Palāśa tree. ˚अनुलासिन्, अनुलासकः a peacock. ˚जित्
m.
 an epithet of Lakṣmaṇa. -नामन्
m.
 a kind of grass (Cyperus Rotundus, भद्रमुस्ता). -निर्घोषः thunder.-पङ्क्तिः, -माला, -राजिः
f.
 a line of clouds
प्रथमं मेघराजिः पञ्चाद् बिद्युल्लता
V.*
 2. -पथः atmosphere.
पुष्पम् water.
hail.
river-water. (-ष्पः)
N.
 of one of the 4 horses of Viṣṇu. -प्रसरः, -प्रसवः water. -भूतिः a thunderbolt. -मण्डलम् the firmament, sky. -माल, -मालिन्a. cloud-capt. -मोदिनी Eugenia Jambolana (Mar. जांभूळ). -योनिः fog, smoke. -रवः thunder. -रावः a kind of water-bird. -रेखा, -लेखा a line of clouds.-वर्णा the Indigo plant. -वर्त्मन्
n.
 the atmosphere.-वह्निः lightning.
वाहनः an epithet of Indra
श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहनः
Śi.*
 13.18.
an epithet of Śiva.
विस्फूर्जितम् thunder, rumbling of clouds.
N.
 of a metre
see App. -वेश्मन्
n.
 the atmosphere.-श्याम
a.
 dark as a cloud (epithet of Rāma or Kṛiṣṇa)
मेघश्यामं पीतकौशेयवासम्. -संघातः an assemblage of clouds.-सारः a kind of camphor. -सुहृद्
m.
 a peacock.-स्कन्दिन्
m.
 the fabulous animal Śarabha. -स्तनितम् thunder.
Apte 1890
English
मेघः [मेहति वर्षति जलं, मिह्-घञ् कुत्वम्] 1 A cloud
कुर्वन्नंजनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते Mk. 5. 23, 2, 3 &c.
2 A mass, multitude.
3 N. of one of the six Rāgas (in music).
4 A fragrant grass.
घं Talc.
Comp.
अध्वन् m.,
पथः,
मार्गः ‘the path of clouds’, atmosphere.
अंतः the autumn.
अरिः the wind.
अस्थि n. hail.
आख्यं talc.
आगमः the approach of rains, the rainy season.
आटोपः a dense or thick cloud.
आडंबरः thunder.
आनंदा a kind of crane.
आनंदिन् m. a peacock.
आलोकः the appearance or sight of clouds
मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेतः Me. 3.
आस्पदं the sky, atmosphere.
उदकं rain.
उदयः the rising of clouds.
कफः hail.
कालः the rains, rainy season.
गर्जनं,
गर्जना thunder.
चिंतकः the Cātaka bird.
जः a large pearl.
जालं {1} a dense mass of clouds. {2} talc.
जविकः,
जीवनः the Cātaka bird.
ज्योतिस् m. n. lightning.
डंबरः thunder.
दीपः lightning.
दूतं N. of a celebrated poem by Kālidāsa.
द्वारं the sky, atmosphere.
नादः {1} the roar of clouds, thunder. {2} an epithet of Varuṇa. {3} N. of Indrajit, son of Rāvaṇa. {4} the Palāśa tree. °अनुलासिन्, °अनुलासकः a peacock. °जित् m. an epithet of Lakṣmaṇa.
नामन् m. a kind of grass.
निर्घोषः thunder.
पंक्तिः,
माला
राजि f. a line of clouds
प्रथमं मेघराजिः पश्चाद्विद्युल्लता V. 2.
पुष्पं {1} water. {2} hail. {3} river-water.
प्रसवः water.
भूतिः a thunderbolt.
मंडलं the firmament, sky.
माल,
मालिन् a. cloudcapt.
योनिः fog, smoke.
रवः thunder.
रावः a kind of waterbird.
रेखा,
लेखा a line of clouds.
वर्णा the Indigo plant.
वर्त्मन् n. the atmosphere.
वह्निः lightning.
वाहतः {1} an epithet of Indra
श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहतः Śi. 13. 18. {2} an epithet of Śiva.
विस्फूर्जितं {1} thunder, rumbling of clouds. {2} N. of a metre
see App. {1}
वेश्मन् n. the atmosphere.
सारः a kind of camphor.
सुहृद् m. a peacock.
स्तनितं thunder.
Apte Hindi
Hindi
मेघः
पुं*
 - "मेहति वर्षति जलम्, मिह् + घञ्, कुत्वम्"
बादल
मेघः
पुं*
 - -
"ढेर, समुच्चय"
मेघः
पुं*
 - -
सुगन्धित घास
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मेघः, अभ्रमम्, वारिवाहः, स्तनयित्नुः, बलाबकः, धाराधरः, जलधरः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभृत्, घनः, जीमूतः, मुदिरः, जलमुक्, धूमयोनिः, अभ्रम्, पयोधरः, अम्भोधरः, व्योमधूमः, घनाघनः, वायुदारुः, नभश्चरः, कन्धरः, कन्धः, नीरदः, गगनध्वजः, वारिसुक्, वार्मुक्, वनसुक्, अब्दः, पर्जन्यः, नभोगजः, मदयित्नुः, कदः, कन्दः, गवेडुः, गदामरः, खतमालः, वातरथः, श्नेतनीलः, नागः, जलकरङ्कः, पेचकः, भेकः, दर्दुरः, अम्बुदः, तोयदः, अम्बुवाबः, पाथोदः, गदाम्बरः, गाडवः, वारिमसिः, अद्रिः, ग्रावा, गोत्रः, बलः, अश्नः, पुरुभोजाः, वलिशानः, अश्मा, पर्वतः, गिरिः, व्रजः, चरुः, वराहः, शम्बरः, रौहिणः, रैवतः, फलिगः, उपरः, उपलः, चमसः, अर्हिः, दृतिः, ओदनः, वृषन्धिः, वृत्रः, असुरः, कोशः
noun
पृथ्वीस्थ-जलम् यद् सूर्यस्य आतपेन बाष्परुपं भूत्वा आकाशे तिष्ठति जलं सिञ्चति च।
"कालिदासेन मेघः दूतः अस्ति इति कल्पना कृता"
Synonyms:
 मेघः
noun
एकः पुरुषः ।
"मेघः वर्तमानावसर्पिण्याः पञ्चमस्य अर्हतः पिता अस्ति"
Synonyms:
 मेघः
noun
एकः पर्वतः ।
"मेघस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 मेघः
noun
एकः कविः ।
"मेघस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 मेघः
noun
एकः लेखकः ।
"मेघस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 मेघः
noun
एकः राजा ।
"मेघस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मेघः
Root: मेघ
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
Meaning(s):
⇒ Cloud
Shloka(s):
2|2|1|1 ► मेघोऽब्दो जलदोनभ्राट् तटित्वान् जलमुग्घनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
2|2|1|2 ► धाराधरो वारिधरो धूमयोनिर्बलाहकः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
2|2|2|1 ► तटित्पतिः पयोगर्भो नदनुर्मुदिरोऽम्बुभृत्। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|2|1|1 ⇢ मेघः (मेघ) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ अब्दः (अब्द) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ जलदः (जलद) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ नभ्राट् (नभ्राज्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ तटित्वान् (तटित्वत्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ जलमुग् (जलमुच्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ घनः (घन) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ धाराधरः (धाराधर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ वारिधरः (वारिधर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ धूमयोनिः (धूमयोनि) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ वलाहकः (वलाहक) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ तटित्पतिः (तटित्पति) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ पयोगर्भः (पयोगर्भ) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ नदनुः (नदनु) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ मुदिरः (मुदिर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ अम्बुभृत् (अम्बुभृत्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेघमाला
जातिः ➡ जलम्
अन्यसंबन्धाः ➡ सौदामनी
परा_अपरासंबन्धः ➡ कृष्णनवाम्बुदः
Tamil
Tamil
மேக4: : மேகம், கூட்டம், சேர்க்கை.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मेघः
Root: मेघ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mass
⇒ demon
⇒ cloud
⇒ sprinkler
⇒ multitude coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
Shloka(s):
1|3|6|2 ► अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|7|1 ► धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत्। (दिग्वर्गः)
1|3|7|2 ► घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः॥ (दिग्वर्गः)
3|3|88|3 ► अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|164|1 ► अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|6|2 ⇢ अभ्रम् (अभ्र) (नपुं) ⇒ sky, dust, gold, camphor, atmosphere, mica [med.], cypher [in arithmetic], coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], rattan plant [Calamus Rotang - Bot.]
➠ 1|3|6|2 ⇢ मेघः (मेघ) (पुं) ⇒ mass, demon, cloud, sprinkler, multitude coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 1|3|6|2 ⇢ वारिवाहः (वारिवाह) (पुं)
➠ 1|3|6|2 ⇢ स्तनयित्नुः (स्तनयित्नु) (पुं) ⇒ death, thunder, sickness, lightning, kind of grass, thunder-cloud
➠ 1|3|6|2 ⇢ बलाहकः (बलाहक) (पुं) ⇒ mountain, any cloud, kind of crane, kind of snake, kind of metre, rain or thunder-cloud, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], one of the 7 clouds appearing at the destruction of the world
➠ 1|3|7|1 ⇢ धाराधरः (धाराधर) (पुं)
➠ 1|3|7|1 ⇢ जलधरः (जलधर) (पुं) ⇒ ocean, cloud, holding water, metre of 4x32 syllabic instants, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], Indian rosewood [ Dalbergia oojeinensis - Bot. ]
➠ 1|3|7|1 ⇢ तडित्वान् (तडित्वत्) (पुं) ⇒ cloud, having or emitting lightning, kind of Cyperus [grass used for making mats]
➠ 1|3|7|1 ⇢ वारिदः (वारिद) (पुं) ⇒ cloud, rain-cloud, giving water or rain, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 1|3|7|1 ⇢ अम्बुभृत् (अम्बुभृत्) (पुं) ⇒ talc, cloud, jointed flatsedge [Cyperus Pertenuis - Bot.]
➠ 1|3|7|2 ⇢ घनः (घन) (पुं) ⇒ lump, mass, dark, gross, solid, dense, coarse, killer, full of, slaying, striker, fortunate, auspicious, inspissated, densely filled with, deep [as sound or color]
➠ 1|3|7|2 ⇢ जीमूतः (जीमूत) (पुं) ⇒ sun, cloud, indra, mountain, nourisher, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], loofah or a similar plant [Luffa foetida or Luffa Acutangula - Bot.]
➠ 1|3|7|2 ⇢ मुदिरः (मुदिर) (पुं)
➠ 1|3|7|2 ⇢ जलमुग् (जलमुच्) (पुं)
➠ 1|3|7|2 ⇢ धूमयोनिः (धूमयोनि) (पुं) ⇒ cloud, vapour-born, smoke-engendered, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 3|3|88|3 ⇢ अब्दः (अब्द) (पुं) ⇒ year, cloud, giving water, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 3|3|164|1 ⇢ पयोधरः (पयोधर) (पुं) ⇒ cloud, cocoa-nut, amphibrach, human breast, woman's breast, species of sugar-cane, containing water or milk, woman's breast or an udder, species of Cyperus [grass used for making mats], root of aquatic medicinal weed [ Scirpus Kysoor - Bot. ]
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेघभवम्
जातिः ➡ जलम्
अन्यसंबन्धाः ➡ मेघान्धकारितः
गुण-गुणी-भावः ➡ मेघभवम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ रसदब्दः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेघः,
पुं,
 (मेहतीति । मिह् + अच् । “न्यङ्क्वा-दीनाञ्च ।” ७ । ३ । ५३ । इति कुत्वम् ।)मुस्तकः । राक्षसः । इति शब्दरत्नावली ॥
स्वनामख्यातद्रव्यपदार्थः । मेहति सिञ्चतियः । तत्पर्य्यायः । अब्भ्रम् २ वारिवाहः ३स्तनयित्नुः ४ वलाहकः ५ धाराधरः ६ जल-धरः ७ तडित्वान् ८ वारिदः ९ अम्बुभृत्१० घनः ११ जीमूतः १२ मुदिरः १३ जलमुक्१४ धूमयोनिः १५ । इत्यमरः । १ । ३ । ७ ॥
अभ्रम् १६ पयोधरः १७ अम्भोधरः १८व्योमधूमः १९ घनाघनः २० वायुदारुः २१नभश्चरः २२ कन्धरः २३ कन्धः २४ नीरदः २५गगनध्वजः २६ वारिमुक् २७ वार्मुक् २८वनमुक् २९ अब्दः ३० पर्ज्जन्यः ३१ नभोगजः३२ मदयित्नुः ३३ कदः ३४ कन्दः ३५ गवेडुः३६ गदामरः ३७ खतमालः ३८ वातरथः ३९श्वेतनीलः ४० नागः ४१ जलकरङ्कः ४२पेचकः ४३ भेकः ४४ दर्दुरः ४५ । इति शब्द-रत्नावली ॥
अम्बुदः ४६ तोयदः ४७ अम्बुवाहः४८ । इति रत्नमाला ॥
पाथोदः ४९ गदाम्बरः५० गाडवः ५१ वारिमसिः ५२ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायाः । अद्रिः १ ग्रावा २गोत्रः ३ बलः ४ अश्नः ५ पुरुभोजाः ६ वलि-शानः ७ अश्मा ८ पर्व्वतः ९ गिरिः १० व्रजः११ चरुः १२ वराहः १३ शम्बरः १४ रौहिणः१५ रैवतः १६ फलिगः १७ उपरः १८ उपलः१९ चममः २० अहिः २१ अभ्रम् २२ वलाहकः२३ मेवः २४ दृतिः २५ ओदनः २६ वृषन्धिः२७ वृत्रः २८ असुरः २९ कोशः ३० । इतित्रिंशन्मेघनामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । १० ॥
(यथा, उत्तररामचरिते । २ ।“मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते ॥
”)मेघनायका यथा, --“त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शोधिते क्रमात् ।आवर्त्तं विद्धि सम्बर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् ॥
”एषां फलानि ।“आवर्त्तो निर्जलो मेघः सम्बर्त्तश्च बहूदकः ।पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शस्यप्रपूरकः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
त्रेतायुगे तस्योत्पत्तिर्यथा, --“अपां सिद्धे प्रतिगते तदा मेघाम्बुना तु वै ।मेधेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम् ॥
सकृदेव तया वृष्ट्या संपृक्ते पृथिवीतले ।प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसङ्गिताः ॥
सर्व्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते ।वर्त्तयिष्यन्ति ते स्वस्थास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥
”इति कौर्म्मे २६ अध्यायः ॥
* ॥
प्रलयकालीनमेघा यथा, --“ततो गजकुलोन्नादास्तनितैः समलङ्कृताः ।उत्तिष्ठन्ति सदा व्योम्नि घोराः सम्बर्त्तकाघनाः ॥
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुसुमसन्निभाः ।धूम्रवंर्णास्तथा केचित्तथा पीताः पयोधराः ॥
केचिद्रक्ताभ्रवर्णाश्च स्थूलाः क्षारनिभास्तथा ।शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्याञ्जननिभाः परे ॥
मनःशिलानिभास्त्वन्ये कपोतसदृशाः परे ।केचिद्रुद्राक्षवर्णाभास्तथान्ये क्षीरसन्निभाः ॥
तथा कर्व्वूरवर्णाभा भिन्नाञ्जननिभास्तथा ।इन्द्रगोपनिभाः केचित् हरितालनिभास्तथा ॥
काकाण्डकनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि ।केचित् पर्व्वतसङ्काशाः केचिद्गजकुलोपमाः ॥
कूटागारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः ।बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः ।तदा जलधराः सर्व्वे पूरयन्ति नभस्थलम् ॥
ततस्ते जलदा घोरा वारिणा भास्करात्मजाः ।सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ॥
ततस्ते जलदा वर्षं वर्षन्तीह महौघवत् ।सुघोरमशिवं सर्ब्बं नाशयन्ति च पावकम् ॥
प्रवृत्तेन तदात्यर्थमम्भसा पूर्य्यते किल ।अद्भिस्तेजोऽंशभूतत्वात्तदाग्निं प्रविशत्यपि ॥
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदा जलसम्भवाः ।प्लावयन्तोऽथ भुवनं महाजलपरिस्रवैः ॥
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयम्भुवा ।उद्यन्तं सलिलौघैश्च वेला इव महोदधेः ॥
साद्रिद्बीपा तथा पृथ्वी जलैः संछाद्यते शनैः ।आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति ॥
पुनः पतति तद्भूमौ पूर्य्यन्ते तेन चार्णवाः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ४२ अध्यायः ॥
* ॥
मेघस्य उत्पत्तिर्यथा, --“तेजो ह सर्व्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम् ।समुद्रात्त्वग्भसां योगाद्रश्मयः प्रवहन्त्यपः ॥
ततोऽयनवशात् काले परिवृत्तो दिवाकरः ।नियच्छति पयो मेघे शुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः ॥
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।सर्व्वभूतहितार्थाय वायुभूताः समन्ततः ॥
ततो वर्षति सोऽम्भांसि सर्व्वभूतविवृद्धये ।वायव्यं स्तनितञ्चैव विद्युदग्निसमप्रभम् ॥
मेरुसानुमिहेत्यातो मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च ।भ्रमिष्यन्ति यथा चापस्तदन्तं कवयो विदुः ॥
”अपि च ।“मेघानां पुनरुत्पत्तौ त्रिविधा योनिरुच्यते ।अग्निजा ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः ।त्रिधा त्रिधायनात्तेषां वक्ष्यामि वित्तसम्भवम् ॥
आग्नेयाः स्वन्नजाः प्रोक्तास्तेषां धूमः प्रवर्त्तनम् ।जाता दुर्दिनवाताद्ये सगुणास्ते व्यवस्थिताः ॥
महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः ।भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च ॥
जीमूता नाम ते मेघा ये तेभ्यो जीवसम्भवाः ।विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ॥
मृदुसेका महाकाया आवहस्य च सानुगाः ।क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।पर्व्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति विपिनेषु च ॥
बलाका गर्द्दभाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः ॥
द्बितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।इतो योजनमात्राश्च सार्द्धार्द्धात् विकृतादपि ।वृष्टिसर्गाद्दिवस्तेषां धारासाराः प्रकीर्त्तिताः ॥
शक्रेण पक्षा यच्छिन्नाः पर्व्वतानां महौजसाम् ।कामगानां प्रवृत्तानां प्रजानां शिवमिच्छता ।पुष्करावर्त्तकास्तने करणेनेह विश्रुताः ॥
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते ।कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः सम्बर्त्ताग्नेर्नियामकाः ।वर्षन्ति ते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः ॥
अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीं जलैः ।वायुं परिवहन्ते स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ॥
योऽन्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतप्रभवस्तदा ॥
यस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्व्वक्त्रः स्वयम्भुवः ।तस्यैवाण्डस्य पाला हि सर्व्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः ॥
तेषामध्यायनं धूमः सर्व्वेषामविशेषतः ।तेषां श्रेष्ठस्तु पर्ज्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ॥
गजानां पर्व्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह ।कुलमेकं पृथग्भूतं योनिस्त्वेका जलं स्मृतम् ॥
पर्ज्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसंभवाम् ।तुषारवृष्टिं वर्षन्ति हिमशस्यविवृद्धये ॥
”इति ब्रह्माण्डे ५८ अध्यायः ॥
* ॥
षड्रागान्तर्गतरागविशेषः । यथा, --“भैरवोऽथ वसन्तश्च नटो नारायणस्तथा ।श्रीरागो मेघरागश्च षडेते पुरुषाह्वयाः ॥
”तस्य रागिण्यो यथा, --“ललिता मालसी गौडी नाटी देवकिरी तथा ।मेघरागस्य रागिण्यो भवन्तीमाः सुमध्यमाः ॥
”अयं हनूमन्मते षष्ठरागो ब्रह्मणो मस्तकात्निर्गतः । आकाशाज्जात इति च वदन्ति ।अस्य जातिः औडवः । अर्थात् ध न ष ऋ गइति पञ्चस्वरमिलितः । अस्य गृहं धैवतस्वरः ।घर्षर्त्तौ रात्रिशेषे गानसमयः । अस्याकारः ।सुन्दरपुरुषः । श्यामवर्णः । उष्णीषवद्वद्धकेशः ।शाणितखड् गहस्तः । हनूमन्मते अस्य पञ्च-रागिण्यो यथा । टङ्का १ मल्लारी २ गुर्ज्जरी ३भूपाली ४ देशकारी च ५ । अस्याष्टपुत्त्रायथा । जालन्धरः १ सारः २ नटनारायणः ३शङ्कराभरणः ४ कल्याणः ५ गजधरः ६गान्धारः ७ सहाना ८ ॥
कलानाथमते । अस्यरागिण्यः षट् यथा । वङ्गाली १ मधुरा २कामोदा ३ धनाश्रीः ४ तीर्थकी ५ देवाली ६ ।एतन्मतेऽपि अष्टौ पुत्त्राः किन्तु नटनारायण-शङ्कराभरणकल्याणस्थाने केदारामारुजलभरताज्ञेयाः ॥
सोमेश्वरमते अस्य षड्रागिण्यो यथा ।मल्लारी १ सौरटी २ सावेरी ३ कौशिकी ४गान्धारी ५ हरशृङ्गारी ६ । एतन्मतेऽपिपुत्त्राः पूर्व्ववत् । रागिणीसहितस्यैतद्रागस्यवर्षर्त्तौ गानसमयः ॥
भरतमते तस्य पञ्चरागिण्यो यथा । मल्लारः १ मूलतानी २देशी ३ रतिबल्लभा ४ कावेरी ५ । तनम्ते अष्टौपुत्त्रा यथा । कलायरः १ वागेश्वरी २ सहाना ३पुरीया ४ कानरा ५ तिलकः ६ स्तम्भः ७शङ्कराभरणः ८ । तन्मते अष्टपुत्त्राणां भार्य्यायथा । करणाटी १ कादवी २ कदमनाटः ३पाहारी ४ माँझः ५ परजः ६ नटमञ्जरी ७शुद्धनटः ८ । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥