| YouTube Channel

मेघ (megha)

 
शब्दसागरः
English
मेघ
m.
 (-घः)
1. A cloud.
2. A fragrant grass, (Cyperus rotundus.)
3.
A demon, a goblin.
4. A mass, a multitude.
n.
 (-घं) Talc.
E.
 मिह् to
sprinkle,
aff.
 अच्, and the final changed.
Capeller Eng
English
मेघ॑
m.
 cloud,
abstr.
 °त्व†
n.
Yates
English
मेघ (घः) 1.
m.
 A cloud
fragrant
grass
a demon, a goblin.
Spoken Sanskrit
English
मेघ - megha -
m.
 - cloud
जीमूतःआ - jImUtaHA -
f.
 - cloud
वाणि - vANi -
f.
 - cloud
अम्बुवाह - ambuvAha -
m.
 - cloud
जलद - jalada -
m.
 - cloud
पयोद - payoda -
m.
 - cloud
वारिधर - vAridhara -
m.
 - cloud
विद्युत्वत् - vidyutvat -
m.
 - cloud
वारिद - vArida -
m.
 - cloud
मुदिर - mudira -
m.
 - cloud
अभ्र - abhra -
m.
 - cloud
दृति - dRti -
m.
 - cloud [ used figuratively only ]
मुमुचान - mumucAna -
m.
 - cloud
सुदामन् - sudAman -
m.
 - cloud
अद्रि - adri -
m.
 - cloud
अब्द - abda -
m.
 - cloud
अम्बुद - ambuda -
m.
 - cloud
अम्बुधर - ambudhara -
m.
 - cloud
अम्बुनिवह - ambunivaha -
m.
 - cloud
अम्बुभृत् - ambubhRt -
m.
 - cloud
मेघ - megha -
m.
 - cloud
मेघ - megha -
m.
 - multitude coco-grass [ Cyperus Rotundus - Bot. ]
मेघ - megha -
m.
 - demon
मेघ - megha -
m.
 - mass
मेघ - megha -
m.
 - sprinkler
मेघ - megha -
n.
 - talc
घन-मेघ-कफ - ghana-megha-kapha -
m.
 - hailstone
मेघ megha
m.
 cloud
मेघ megha
m.
 multitude coco-grass [ Cyperus Rotundus - Bot. ]
मेघ megha
m.
 demon
मेघ megha
m.
 mass
मेघ megha
m.
 sprinkler
मेघ megha
n.
 talc
घन-मेघ-कफ ghana-megha-kapha
m.
 hailstone
मेघ megha
m.
 cloud
जीमूतःआ jImUtaHA
f.
 cloud
वाणि vANi
f.
 cloud
अम्बुवाह ambuvAha
m.
 cloud
जलद jalada
m.
 cloud
पयोद payoda
m.
 cloud
वारिधर vAridhara
m.
 cloud
विद्युत्वत् vidyutvat
m.
 cloud
वारिद vArida
m.
 cloud
मुदिर mudira
m.
 cloud
अभ्र abhra
m.
 cloud
दृति dRti
m.
 cloud [ used figuratively only ]
मुमुचान mumucAna
m.
 cloud
सुदामन् sudAman
m.
 cloud
अद्रि adri
m.
 cloud
अब्द abda
m.
 cloud
अम्बुद ambuda
m.
 cloud
अम्बुधर ambudhara
m.
 cloud
अम्बुनिवह ambunivaha
m.
 cloud
अम्बुभृत् ambubhRt
m.
 cloud
Wilson
English
मेघ
m.
 (-घः)
1 A cloud.
2 A fragrant grass, (Cyperus rotundus.)
3 A demon, a goblin.
E.
 मिह to sprinkle,
aff.
 अच्, and the final changed.
Apte
English
मेघः [mēghḥ], [मेहति वर्षति जलम्, मिह्-घञ् कुत्वम्]
A cloud
कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते
Mk.*
 5.23, 2, 3
&c.
A mass, multitude.
N.
 of one of the six Rāgas (in music).
A fragrant grass. -घमू Talc.Comp. -अध्वन्
m.
 , -पथः, -मार्गः 'the path of clouds', atmosphere. -अन्तः the autumn (शरदृतु). -अरिः the wind. -अस्थि
n.
 hail. -आख्यम् talc. -आगमः the approach of rains, the rainy season
नवाम्बुमत्ताः शिखिनो नदन्ति मेघागमे कुन्दसमानदन्ति Ghaṭ. -आच्छादित
a.
 covered with clouds. -आटोपः a dense or thick cloud.-आडम्बरः thunder. -आनन्दा a kind of crane.-आनन्दिन्
m.
 a peacock. -आलोकः the appearance or sight of clouds
मेघालोके भवति सुखिनो$प्यन्यथावृत्ति चेतः
Me.*
 3.-आस्पदम् the sky, atmosphere. -उदकम् rain. -उदयः the rising of clouds. -कफः hail. -कालः the rains, rainy season. -गर्जनम्, -गर्जना thunder. -चिन्तकः the Chātaka bird. -जः a large pearl.
जालम् a dense mass of clouds.
talc. -जीवकः, -जीवनः the Chātaka bird. -ज्योतिस्
m.
 ,
n.
 lightning. -डम्बरः thunder. -दीपः lightning. -दूतम्
N.
 of a celebrated poem by Kālidāsa. -द्वारम् the sky, atmosphere.
नादः the roar of clouds, thunder.
an epithet of Varuṇa.
N.
 of Indrajit, son of Rāvaṇa
भक्तिप्रह्वं कथमपि यवीयांसमुत्सृज्य चापारोपव्यग्राङ्गुलिकिसलयं मेघनादक्षयाय
Mv.*
 6.37.
the Palāśa tree. ˚अनुलासिन्, अनुलासकः a peacock. ˚जित्
m.
 an epithet of Lakṣmaṇa. -नामन्
m.
 a kind of grass (Cyperus Rotundus, भद्रमुस्ता). -निर्घोषः thunder.-पङ्क्तिः, -माला, -राजिः
f.
 a line of clouds
प्रथमं मेघराजिः पञ्चाद् बिद्युल्लता
V.*
 2. -पथः atmosphere.
पुष्पम् water.
hail.
river-water. (-ष्पः)
N.
 of one of the 4 horses of Viṣṇu. -प्रसरः, -प्रसवः water. -भूतिः a thunderbolt. -मण्डलम् the firmament, sky. -माल, -मालिन्a. cloud-capt. -मोदिनी Eugenia Jambolana (Mar. जांभूळ). -योनिः fog, smoke. -रवः thunder. -रावः a kind of water-bird. -रेखा, -लेखा a line of clouds.-वर्णा the Indigo plant. -वर्त्मन्
n.
 the atmosphere.-वह्निः lightning.
वाहनः an epithet of Indra
श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहनः
Śi.*
 13.18.
an epithet of Śiva.
विस्फूर्जितम् thunder, rumbling of clouds.
N.
 of a metre
see App. -वेश्मन्
n.
 the atmosphere.-श्याम
a.
 dark as a cloud (epithet of Rāma or Kṛiṣṇa)
मेघश्यामं पीतकौशेयवासम्. -संघातः an assemblage of clouds.-सारः a kind of camphor. -सुहृद्
m.
 a peacock.-स्कन्दिन्
m.
 the fabulous animal Śarabha. -स्तनितम् thunder.
Apte 1890
English
मेघः [मेहति वर्षति जलं, मिह्-घञ् कुत्वम्] 1 A cloud
कुर्वन्नंजनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते Mk. 5. 23, 2, 3 &c.
2 A mass, multitude.
3 N. of one of the six Rāgas (in music).
4 A fragrant grass.
घं Talc.
Comp.
अध्वन् m.,
पथः,
मार्गः ‘the path of clouds’, atmosphere.
अंतः the autumn.
अरिः the wind.
अस्थि n. hail.
आख्यं talc.
आगमः the approach of rains, the rainy season.
आटोपः a dense or thick cloud.
आडंबरः thunder.
आनंदा a kind of crane.
आनंदिन् m. a peacock.
आलोकः the appearance or sight of clouds
मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेतः Me. 3.
आस्पदं the sky, atmosphere.
उदकं rain.
उदयः the rising of clouds.
कफः hail.
कालः the rains, rainy season.
गर्जनं,
गर्जना thunder.
चिंतकः the Cātaka bird.
जः a large pearl.
जालं {1} a dense mass of clouds. {2} talc.
जविकः,
जीवनः the Cātaka bird.
ज्योतिस् m. n. lightning.
डंबरः thunder.
दीपः lightning.
दूतं N. of a celebrated poem by Kālidāsa.
द्वारं the sky, atmosphere.
नादः {1} the roar of clouds, thunder. {2} an epithet of Varuṇa. {3} N. of Indrajit, son of Rāvaṇa. {4} the Palāśa tree. °अनुलासिन्, °अनुलासकः a peacock. °जित् m. an epithet of Lakṣmaṇa.
नामन् m. a kind of grass.
निर्घोषः thunder.
पंक्तिः,
माला
राजि f. a line of clouds
प्रथमं मेघराजिः पश्चाद्विद्युल्लता V. 2.
पुष्पं {1} water. {2} hail. {3} river-water.
प्रसवः water.
भूतिः a thunderbolt.
मंडलं the firmament, sky.
माल,
मालिन् a. cloudcapt.
योनिः fog, smoke.
रवः thunder.
रावः a kind of waterbird.
रेखा,
लेखा a line of clouds.
वर्णा the Indigo plant.
वर्त्मन् n. the atmosphere.
वह्निः lightning.
वाहतः {1} an epithet of Indra
श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहतः Śi. 13. 18. {2} an epithet of Śiva.
विस्फूर्जितं {1} thunder, rumbling of clouds. {2} N. of a metre
see App. {1}
वेश्मन् n. the atmosphere.
सारः a kind of camphor.
सुहृद् m. a peacock.
स्तनितं thunder.
Monier Williams Cologne
English
मेघ
m.
 (fr. √ मिघ्
=
 मिह्
cf.
 मेघमान) ‘sprinkler’, a cloud,
RV.
&c.
&c.
 (also
=
 cloudy weather)
a mass, multitude (See गृह-म्°) Cyperus Rotundus,
L.
(in music) a partic. Rāga,
Col.
a Rākṣasa (?),
L.
N.
 of a king (pl. of a dynasty),
VP.
of an author (= -भगीरथ),
Cat.
of a poet, ib. (v.l. मेच)
of the father of the 5th Arhat of the present Avasarpiṇī,
L.
of a mountain (cf. -गिरि and -पर्वत)
मेघ
n.
 talc,
L.
Monier Williams 1872
English
मेघ, अस्, m. a cloud, (काल-म्°, a black cloud)
cloudy weather
a mass, multitude
a fragrant grass,
Cyperus Rotundus
N. of one of the six Rāgas or
musical scales
of a Rākṣasa
of the father of the
fifth Arhat of the present Ava-sarpiṇī
of a poet,
(also read मेच)
of a mountain
(अम्), n. talc
[cf. Gr. ὀ-μίχ-λη
Goth. milh-ma, ‘a cloud
’
Lith. mig-la, ‘a mist.’]
—मेघ-कफ, अस्, m.
‘cloud-phlegm, ’ hail.
—मेघ-कर्णा, f., N. of one
of the Mātṛs attending on Skanda.
—मेघ-काल,
m. ‘cloud-time, ’ the rainy season.
—मेघ-कूटा-
भिगर्जितेश्वर (°ट-अभ्°, °त-ईश्°), अस्, m., N. of
a Bodhi-sattva.
—मेघ-गम्भीर, अस्, आ, अम्,
deep as (the rumbling of) a cloud.
—मेघ-गर्-
जन, अम्, n. ‘cloud-rumbling, ’ thundering, thunder.
—मेघ-गिरि, इस्, m., N. of a mountain.
—मे-
घङ्-कर, अस्, ई, अम्, ‘cloud-making, ’ producing
clouds.
—मेघ-चिन्तक, अस्, m. ‘anxious for
clouds, ’ the Cātaka bird (supposed to drink only
rain-water, and therefore naturally eager for rainy
weather).
—मेघ-ज, अस्, आ, अम्, ‘cloud-born, ’
coming from the clouds
(अस्), m. a large pearl.
—मेघ-जाल, अम्, n. ‘cloud-collection, ’ a mass
of clouds, thick clouds
talc.
—मेघ-जीवक
or मेघ-जीवन, अस्, m. ‘living on clouds, ’ the
Cātaka bird.
—मेघ-ज्योतिस्, इस्, n. (according to
the Amara-koṣa, इस्, m.), ‘cloud-light, ’ a flash of
lightning, the fire produced from lighting.
—मेघ-
डम्बर, अस्, m. thunder
[cf. मेघाडम्बर।]
—मेघ-तरु, उस्, m., Ved. ‘cloud-tree, ’ a parti-
cular form of cloud.
—मेघ-तिमिर, अम्, n. ‘cloud-
darkness, ’ darkness resulting from a clouded sky,
cloudy or rainy weather.
—मेघ-त्व, अम्, n. the
being a cloud, the state of a cloud, cloudiness
मे-
घत्वम् उप-गम्, to become a cloud.
—मेघ-
दीप, अस्, m. ‘cloud-light, ’ lightning.
—मेघ-दुन्-
दुभि, इस्, m., N. of an Asura.
—मेघ-दुन्दुभि-
स्वर-राज, अस्, m., N. of a Buddha.
—मेघ-दूत,
अस्, m. ‘cloud-messenger, ’ N. of a celebrated poem
by Kālidāsa.
—मेघदूत-पाद-समस्या, f., N.
of a work.
—मेघदूताभिध (°त-अभ्°), अस्, आ,
अम्, entitled ‘cloud-messenger.’
—मेघ-द्वार, अम्,
n. ‘cloud-gate, ’ heaven, the sky, ether.
—मेघ-
नाद, अस्, m. ‘cloud-noise, ’ sound of rain, thunder
(अस्, आ, अम्), sounding or rumbling like thunder,
making a noise like thunder
(अस्), m. an epithet
of Varuṇa
N. of one of the attendants of Skanda
of a Dānava
of a son of Rāvaṇa, afterwards called
Indra-jit, as having conquered Indra (see Rāmāyaṇa,
Uttara-kāṇḍa XXXIV)
of a frog
Amaranthus Po-
lygonoides
the Palāśa tree, Butea Frondosa.
—मे-
घनाद-जित्, त्, m. ‘conqueror of Megha-nāda or
Indra-jit, son of Rāvaṇa, ’ an epithet of Lakṣamaṇa,
the favourite brother of Rāma (the account of his
fighting and killing Indra-jit is in Rāmāyaṇa,
Yuddha-kāṇḍa LXVII-LXX).
—मेघनाद-तीर्थ,
अम्, n., N. of a sacred bathing-place on the Narmadā
river.
—मेघनादानुलासिन् (°द-अन्°), ई, m. ‘re-
joicing in the rumbling of thunder-clouds, ’ a peacock.
—मेघ-नादिन्, ई, इनी, इ, sounding or making a
noise like thunder
crying with joy at the appear-
ance of clouds
(ई), m., N. of a Dānava.
—मेघ-
नामन्, आ, m. ‘cloud-named, ’ a fragrant grass, Cy-
perus Rotundus.
—मेघ-निर्घोष, अस्, m. the
rumbling of clouds, thunder
(अस्, आ, अम्), sounding
or making a noise like thunder.
—मेघ-पङ्क्ति,
इस्, f. a line or succession of clouds.
—मेघ-पर्-
वत, अस्, m., N. of a mountain.
—मेघ-पाली, f.
a proper N.
—मेघ-पुष्प, अम्, n. ‘cloud-
blossom, ’ water
river-water
hail
(अस्), m., N. of
one of the four horses of Viṣṇu or Kṛṣṇa.
—मे-
घ-पृष्ठ, अस्, m., N. of a son of Ghṛta-
pṛṣṭha.
—मेघ-प्रदीप, अस्, m., N. of a work.
—मेघ-प्रवाह, अस्, m., N. of one of the
attendants of Skanda.
—मेघ-प्रसव, अस्, m.
‘cloud-offspring, ’ water.
—मेघ-बद्ध, अस्, m.
epithet of a particular formula.
—मेघ-बल, अस्,
m. a proper N.
—मेघ-भगीरथ-ठक्कुर,
अस्, m., N. of an author.
—मेघ-भूति, इस्, m. a
thunderbolt.
—मेघ-मञ्जरी, f., N. of a daughter
of king Vijaya-pāla.
—मेघ-मठ, अस्, m., N. of
a monastery or college built by and named after
Megha-vāhana.
—मेघ-मण्डल, अम्, n. the
sphere of the clouds, region of the clouds, firma-
ment, atmosphere.
—मेघ-मय, अस्, ई, अम्,
formed or consisting of clouds, cloudy.
—मेघ-
माल, अस्, आ, अम्, ‘cloud-wreathed, cloud-capt, ’
crowned with clouds
(अस्), m., N. of a mountain
of a Rākṣasa
of a son of Kalki by Ramā
(आ), f. a
line or succession of clouds, gathering of clouds
N.
of a work by Ketali-kīrtti treating of the astrological
significance of various kinds of clouds
of one of the
Mātṛs attending upon Skanda.
—मेघ-मालिन्, ई,
इनी, इ, cloud-wreathed
(ई), m., N. of one of
Skanda's attendants
of an Asura
of a king.
—मे-
घ-योनि, इस्, m. ‘cloud-source, ’ smoke, fog.
—मेघ-
रव, अस्, m. ‘cloud-noise, ’ thunder
(अस्, आ, अम्),
thundering like a cloud
(आ), f., N. of one of the
Mātṛs attending upon Skanda.
—मेघ-राग, अस्,
m. the musical scale Megha (being supposed capable
of bringing down rain from heaven).
—मेघ-राज,
अस्, m., N. of a Buddha.
—मेघ-राजि, इस्, or मे-
घ-राजी, f. a line of clouds.
—मेघ-राव, अस्, m.
‘cloud-sounding, ’ a kind of water-bird.
—मेघ-
रेखा or मेघ-लेखा, f. a line of clouds.
—१। मे-
घ-वत्, आन्, अती, अत्, enveloped in clouds, overcast
with clouds
(आन्), m., N. of a mountain.
—२। मे-
घ-वत्, ind. like a cloud.
—मेघ-वन, N. of
an Agra-hāra named after Megha-vāhana.
—मेघ-
वपुस्, उस्, m. ‘cloud-form, ’ a mass of clouds which
appear to assume some shape.
—मेघ-वर्ण, अस्,
आ, अम्, ‘cloud-coloured, ’ having the hue of a cloud
(अस्), m., N. of a man
of a crow in the Hitopadeśa
(आ), f. the indigo plant.
—मेघ-वर्त्मन्, अ, n.
‘cloud-path, ’ the atmosphere, sky.
—मेघ-वह्नि,
इस्, m. ‘cloud-fire, ’ lightning.
—मेघ-वासस्, आस्,
आस्, अस्, ‘cloud-robed, ’ clad in clouds
(आस्), m., N.
of a Daitya.
—मेघ-वाहन, अस्, आ, अम्, ‘having
clouds for a vehicle, ’ riding upon the clouds
(अस्),
m. an epithet of Indra
of Śiva
N. of a king
of
a king of Kaśmīra
of the twenty-second Kalpa.
—मेघ-वाहिन्, ई, इनी, इ, riding upon a cloud
(इनी), f., N. of one of the Mātṛs attending upon
Skanda, (also read मेष-वाहिनी।)
—मेघ-वितान,
अस्, m., Ved. ‘cloud-canopy, ’ an expanded mass of
clouds, a sky overcast with clouds
(अम्), n. a par-
ticular metre, four times ˘˘¯˘˘¯˘˘¯¯.
—मे-
घ-विस्फूर्जित, अम्, n. the rumbling of clouds,
thundering
thunder
(आ), f., scil. वृत्ति, a parti-
cular metre, four times ˘¯¯¯¯¯, ˘˘˘˘˘¯, ¯˘
¯¯˘¯¯, (in this sense also अम्, n.)
—मेघ-
वृन्द, अम्, n. a mass of clouds.
—मेघ-वेग,
अस्, m. a proper N.
—मेघ-वेश्मन्, अ, n. ‘cloud-
abode, ’ the sky, atmosphere.
—मेघ-श्याम, अस्,
आ, अम्, dark as a cloud.
—मेघ-सख, अस्, m.
‘cloud-friend, ’ N. of a mountain.
—मेघ-सङ्-
घात, अस्, m. an assemblage or multitude of clouds.
—मेघ-सन्देश, अस्, m. = मेघ-दूत, q. v.
—मेघ-सन्धि, इस्, m., N. of a king of Magadha.
—मेघ-सम्भव, अस्, m. ‘cloud-produced, ’ N.
of a Nāga.
—मेघ-सार, अस्, m. ‘cloud-essence, ’ a
kind of camphor (= चीन-कर्पूर).
—मेघ-सु-
हृद्, त्, m. ‘cloud-friend, ’ a peacock (described as
delighting in the rainy season).
—मेघ-स्तनित,
अम्, n. ‘cloud-rumbling, ’ thunder.
—मेघस्तनि-
तोद्भव (°त-उद्°), अस्, m. Asteracantha Longi-
folia.
—मेघ-स्वन, अस्, आ, अम्, ‘cloud-sounding, ’
loud as a (thunder) cloud
(आ), f., N. of one of the
Mātṛs attending upon Skanda.
—मेघ-स्वर or
मेघस्वर-राज, अस्, m., N. of a Buddha.
—मे-
घ-स्वाति, इस्, m., N. of a king.
—मेघ-ह्राद,
अस्, आ, अम्, shouting or roaring like a thunder-cloud.
—मेघाख्य (°घ-आख्°), अस्, m., N. of a Persian
king, (also read मेघाक्ष
= Prākṛt mehākkho)
(अम्), n. Cyperus Rotundus
talc.
—मेघागम
(°घ-आग्°), अस्, m. ‘approach of clouds, ’ the rainy
season.
—मेघाच्छन्न or मेघाच्छादित (°घ-
आच्°), अस्, आ, अम्, overspread with clouds, covered
with clouds, clouded.
—मेघाटोप (°घ-आट्°), अस्,
m. ‘cloud-swelling, ’ a dense cloud.
—मेघाडम्-
बर (°घ-आड्°), अस्, m. ‘cloud-drum, ’ thunder
[cf. मेघ-डम्बर।]
—मेघानन्दा (°घ-आन्°),
f. ‘rejoicing in clouds, ’ a kind of crane.
—मेघा-
नन्दिन् (°घ-आन्°), ई, m. ‘rejoicing in clouds, ’ a
peacock
[cf. मेघ-सुहृद्।]
—मेघान्त (°घ-
अन्°), अस्, m. ‘coming at the end of the rainy season, ’
the autumn.
—मेघारि (°घ-अरि), इस्, m. ‘cloud-
enemy, ’ the wind.
—मेघावतत (°घ-अव्°), अस्,
आ, अम्, overspread with clouds, overcast.
—मेघावली
(°घ-आव्°), f., N. of a princess.
—मेघास्थि (°घ-
अस्°), इ, n. ‘cloud-bone, ’ hail.
—मेघास्पद (°घ-
आस्°), अम्, n. ‘cloud-region, ’ the atmosphere, sky,
ether, heaven.
—मेघेश्वर-तीर्थ (°घ-ईश्°),
अम्, n., N. of a Tīrtha on the Revā or Narmadā
river.
—मेघोदक (°घ-उद्°), अम्, n. ‘cloud-
water, ’ rain.
—मेघोदय (°घ-उद्°), अस्, m.
‘cloud-rising, ’ rising clouds.
—मेघौन्मुख्य
(°घ-औ°), अम्, n. the act of looking up eagerly
or longing for clouds (said of a peacock).
Macdonell
English
मेघ megh-á,
m.
 [discharger of water: 🞄√ migh = √ mih], cloud (—°, rarely = multitude): 🞄-kāla,
m.
 time of clouds, rainy season
🞄-ja,
a.
 produced from a cloud
-ḍambara,
m.
 roar of clouds, thunder
-dūta,
m.
 🞄cloud-messenger: T. of a short poem by 🞄Kālidāsa composed in the Mandākrānta 🞄metre
-nāda,
m.
 roar of clouds, thunder
a.
 🞄thundering, making a noise like thunder
🞄m. N. of a son of Rāvaṇa, afterwards called 🞄Indrajit
N.
N. of a frog
-nādin,
a.
 resounding 🞄like thunder (car)
m.
 thundering 🞄chariot
N. of a Dānava
-nirghoṣa,
a.
 🞄thundering
-bala,
m.
 N.
-mañjarī,
f.
 N. 🞄of a princess
-maṭha,
m.
 N. of a monastic 🞄college
-maya,
a.
 consisting of clouds
🞄-mālā,
f.
 wreath or banks of cloud
-mālin, 🞄m. (cloud-capped), N. of a prince
-rava, 🞄m. roar of clouds, thunder
-rājī, -rekhā, -lekhā,
f.
 streak of cloud
-vat,
a.
 cloud-capped
🞄cloudy
m.
 N. of a mountain
-vana, 🞄N. of an Agrahāra
-varṇa,
a.
 cloud-coloured
🞄m. N.
N. of a crow
vāhana, 🞄m. (riding on clouds), ep. of Indra
N. of a 🞄prince of Cashmere
-saṃdeśa,
m.
 = dūta
🞄-stanita,
n.
 thunder
-hīna, pp. cloudless, 🞄rainless.
Benfey
English
मेघ मेघ, i. e. मिह् + अ,
m.
1. A
cloud, Pañc. 169, 6.
2. A demon.
3.
A fragrant grass.
--
Comp.
गृह-,
m.
a multitude of houses, Rām. 5, 10, 5.
Hindi
Hindi
बादल
Apte Hindi
Hindi
मेघः
पुं*
 - "मेहति वर्षति जलम्, मिह् + घञ्, कुत्वम्"
बादल
मेघः
पुं*
 - -
"ढेर, समुच्चय"
मेघः
पुं*
 - -
सुगन्धित घास
मेघम्
नपुं*
 - -
सेलखड़ी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मेघ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಡ /ಮುಗಿಲು
निष्पत्तिः - > मिह (सेचने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > मेहति
प्रयोगाः - > "उद्धृत्य मेघैस्तत एव तोयमर्थं मुनीन्द्रैरिव सम्प्रणीताः"
उल्लेखाः - > माघ० ३-७५
मेघ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೊನ್ನಾರಿ ಹುಲ್ಲು
विस्तारः - > "मेघस्यान्मुस्तके घने" - विश्व०
L R Vaidya
English
meGa {% (I) m. %} 1. A cloud, मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः Megh.i.3, K.D.ii.118
2. a mass, a multitude
3. a fragrant grass.
meGa {% (II) n. %} Talc.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
०, अनन्त, अन्तरिक्ष, अभ्र, अम्बर, अम्बुद, असत्, आकाश, खं, ख, गगन, छिद्र, जलद, जलधर, जलधरपथ, दिव, नग्न, नभ, पयोद, पयोधर, पुष्कर, पूर्ण, पृथु, पृथुल, बिन्दु, मेघ, रन्ध्र, वरीय, विन्दु, वियत्, विष्णुपद, विष्णुपाद, विहायस्, वृहत्, व्योम, शून्य
१७, अत्यष्टि, घटा, घन, जीमूत, तोयद, बलाह, बलाहक, मेघ, मैत्र, वलाह, वलाहक, विधृति
Bopp
Latin
मेघ m. (r. मिह् e मेघ् s. अ) nubes. (Goth. milh-ma nu-
bes, insertâ liquidâ
lith. mig-la nebula
gr. ὀ-μίχ-λη.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
घन
पु
घन, मेघ, लोहमुद्गर
घनो मेघो घनं सान्द्रं कांस्यतालादिकं घनम् ।
घनं सङ्घो घनं नित्यं घनः स्याल्लोहमुद्गरः ॥ ५९ ॥
verse 1.1.1.59
page 0004
जीमूत
पु
जीमूत, मेघ, पर्वत
वनारण्यानलौ दावौ जीमूतौ मेघपर्वतौ ।
verse 3.1.1.11
page 0014
पयोधर
पु
पयोधर, स्तन, मेघ
आशासंज्ञे ककुप्प्रोक्ते स्तनमेघौ पयोधरौ ॥ २६ ॥
verse 3.1.1.26
page 0015
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मेघ abridged from Bhagīrathamegha. L. 1951.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Megha,
(1) n. of a previous incarnation of Śākyamuni under Dīpaṃkara, who predicted his enlightenment: Mv 〔i.2.1〕
〔232.1 ff.〕 (corresponds to Divy Sumati (4), q.v., and to Pali Sumedha, while Pali Megha corresp. to our Meghadatta, q.v.)
(2) n. of another Bodhisattva, a Dravidian (dramiḍa): Gv 〔2.7〕
〔72.13 ff.〕
Śikṣ 〔36.14〕 (quotation from Gv 〔76.26〕)
〔95.6〕 (allusion to events of Gv 〔73.14 ff.〕).
Lanman
English
meghá, m. cloud. [√migh, see mih.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
मेघ m. *Cyperus rotundus, E 919 (P). — Auch N. pr. eines Berges, R. ed. Bomb. 4, 42, 35.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः ।
मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ ३६ ॥
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् ।
कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ॥ ३७ ॥
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा ।
समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ ३८ ॥
-wordlist-
अर्हत्पितृ (पुं), नाभि (पुं), जितशत्रु (पुं), जितारि (पुं), संवर (पुं), मेघ (पुं), धर (पुं), प्रतिष्ठ (पुं), महासेननरेश्वर (पुं), सुग्रीव (पुं), दृढरथ (पुं), विष्णु (पुं), वसुपुज्यराज् (पुं), कृतवर्मन् (पुं), सिंहसेन (पुं), भानु (पुं), विश्वसेनराज् (पुं), सूर (पुं), सुदर्शन (पुं), कुम्भ (पुं), सुमित्र (पुं), विजय (पुं), समुद्रविजय (पुं), अश्वसेन (पुं), सिद्धार्थ (पुं)
--source--
नभ्राट्तडित्वान्मुदिरो घनाघनोऽभ्रं धूमयोनिस्तनयित्नुमेघाः ।
जीमूतपर्जन्यबलाहका घनो धाराधरो वाहदमुग्धरा जलात् ॥ १६४ ॥
-wordlist-
नभ्राज् (पुं), तडित्वत् (पुं), मुदिर (पुं), घनाघन (पुं), अभ्र (क्ली), धूमयोनि (पुं), स्तनयित्नु (पुं), मेघ (पुं), जीमूत (पुं), पर्जन्य (पुं), बलाहक (पुं), घन (पुं), धाराधर (पुं), जलवाह (पुं), जलद (पुं), जलमुच् (पुं), जलधर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अभ्र
अभ्र, अब्द, घन, मेघ, स्तनयित्नु, पयोधर, धाराधर, धूमयोनि, जीमूत, बलाहक
अभ्रमब्दो घनो मेघः स्तनयित्नुः पयोधरः ।
धाराधरो धूमयोनिर्जीमूतश्च बलाहकः ॥ ५८ ॥
verse 1.1.1.58
page 0008
नाममाला
Sanskrit
घनाघन, घन, मेघ, जीमूत, अभ्र, बलाहक, पर्जन्य, मिहिर, नभ्राट्
अम्बुद
verse 0.1.1.18
page 0008
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मेघः
Root: मेघ
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
Meaning(s):
⇒ Cloud
Shloka(s):
2|2|1|1 ► मेघोऽब्दो जलदोनभ्राट् तटित्वान् जलमुग्घनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
2|2|1|2 ► धाराधरो वारिधरो धूमयोनिर्बलाहकः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
2|2|2|1 ► तटित्पतिः पयोगर्भो नदनुर्मुदिरोऽम्बुभृत्। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|2|1|1 ⇢ मेघः (मेघ) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ अब्दः (अब्द) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ जलदः (जलद) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ नभ्राट् (नभ्राज्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ तटित्वान् (तटित्वत्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ जलमुग् (जलमुच्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|1 ⇢ घनः (घन) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ धाराधरः (धाराधर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ वारिधरः (वारिधर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ धूमयोनिः (धूमयोनि) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|1|2 ⇢ वलाहकः (वलाहक) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ तटित्पतिः (तटित्पति) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ पयोगर्भः (पयोगर्भ) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ नदनुः (नदनु) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ मुदिरः (मुदिर) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
➠ 2|2|2|1 ⇢ अम्बुभृत् (अम्बुभृत्) (पुं) ⇒ Cloud ⇒ धूमज्योतिपवनसलिलसङ्घातजन्यः जलधरः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेघमाला
जातिः ➡ जलम्
अन्यसंबन्धाः ➡ सौदामनी
परा_अपरासंबन्धः ➡ कृष्णनवाम्बुदः
Vedic Reference
English
Megha denotes ‘cloud’ in the Rigveda^1 and later.^2
1) i. 181, 8.
2) Av. iv. 15, 7
Śatapatha Brāhmaṇa,
iii. 2, 2, 5
xii. 3, 2, 6
mahā-megha,
Aitareya Āraṇyaka, iii. 2, 4
Śāṅkh-
āyana Āraṇyaka, vii. 3
viii. 7. The
verb meghay, ‘to make cloudy weather, ’
is found in the Taittirīya Saṃhitā, iv. 4,
5, 1, and meghayantī is the name of one
of the seven Kṛttikās, Taittirīya Brāh-
maṇa, iii. 1, 4, 1
Weber, Naxatra, 2,
301, 368.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मेघः
Root: मेघ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mass
⇒ demon
⇒ cloud
⇒ sprinkler
⇒ multitude coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
Shloka(s):
1|3|6|2 ► अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|7|1 ► धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत्। (दिग्वर्गः)
1|3|7|2 ► घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः॥ (दिग्वर्गः)
3|3|88|3 ► अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|164|1 ► अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|6|2 ⇢ अभ्रम् (अभ्र) (नपुं) ⇒ sky, dust, gold, camphor, atmosphere, mica [med.], cypher [in arithmetic], coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], rattan plant [Calamus Rotang - Bot.]
➠ 1|3|6|2 ⇢ मेघः (मेघ) (पुं) ⇒ mass, demon, cloud, sprinkler, multitude coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 1|3|6|2 ⇢ वारिवाहः (वारिवाह) (पुं)
➠ 1|3|6|2 ⇢ स्तनयित्नुः (स्तनयित्नु) (पुं) ⇒ death, thunder, sickness, lightning, kind of grass, thunder-cloud
➠ 1|3|6|2 ⇢ बलाहकः (बलाहक) (पुं) ⇒ mountain, any cloud, kind of crane, kind of snake, kind of metre, rain or thunder-cloud, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], one of the 7 clouds appearing at the destruction of the world
➠ 1|3|7|1 ⇢ धाराधरः (धाराधर) (पुं)
➠ 1|3|7|1 ⇢ जलधरः (जलधर) (पुं) ⇒ ocean, cloud, holding water, metre of 4x32 syllabic instants, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], Indian rosewood [ Dalbergia oojeinensis - Bot. ]
➠ 1|3|7|1 ⇢ तडित्वान् (तडित्वत्) (पुं) ⇒ cloud, having or emitting lightning, kind of Cyperus [grass used for making mats]
➠ 1|3|7|1 ⇢ वारिदः (वारिद) (पुं) ⇒ cloud, rain-cloud, giving water or rain, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 1|3|7|1 ⇢ अम्बुभृत् (अम्बुभृत्) (पुं) ⇒ talc, cloud, jointed flatsedge [Cyperus Pertenuis - Bot.]
➠ 1|3|7|2 ⇢ घनः (घन) (पुं) ⇒ lump, mass, dark, gross, solid, dense, coarse, killer, full of, slaying, striker, fortunate, auspicious, inspissated, densely filled with, deep [as sound or color]
➠ 1|3|7|2 ⇢ जीमूतः (जीमूत) (पुं) ⇒ sun, cloud, indra, mountain, nourisher, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], loofah or a similar plant [Luffa foetida or Luffa Acutangula - Bot.]
➠ 1|3|7|2 ⇢ मुदिरः (मुदिर) (पुं)
➠ 1|3|7|2 ⇢ जलमुग् (जलमुच्) (पुं)
➠ 1|3|7|2 ⇢ धूमयोनिः (धूमयोनि) (पुं) ⇒ cloud, vapour-born, smoke-engendered, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 3|3|88|3 ⇢ अब्दः (अब्द) (पुं) ⇒ year, cloud, giving water, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 3|3|164|1 ⇢ पयोधरः (पयोधर) (पुं) ⇒ cloud, cocoa-nut, amphibrach, human breast, woman's breast, species of sugar-cane, containing water or milk, woman's breast or an udder, species of Cyperus [grass used for making mats], root of aquatic medicinal weed [ Scirpus Kysoor - Bot. ]
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेघभवम्
जातिः ➡ जलम्
अन्यसंबन्धाः ➡ मेघान्धकारितः
गुण-गुणी-भावः ➡ मेघभवम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ रसदब्दः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मेघः,
पुं,
 (मेहतीति । मिह् + अच् । “न्यङ्क्वा-दीनाञ्च ।” ७ । ३ । ५३ । इति कुत्वम् ।)मुस्तकः । राक्षसः । इति शब्दरत्नावली ॥
स्वनामख्यातद्रव्यपदार्थः । मेहति सिञ्चतियः । तत्पर्य्यायः । अब्भ्रम् २ वारिवाहः ३स्तनयित्नुः ४ वलाहकः ५ धाराधरः ६ जल-धरः ७ तडित्वान् ८ वारिदः ९ अम्बुभृत्१० घनः ११ जीमूतः १२ मुदिरः १३ जलमुक्१४ धूमयोनिः १५ । इत्यमरः । १ । ३ । ७ ॥
अभ्रम् १६ पयोधरः १७ अम्भोधरः १८व्योमधूमः १९ घनाघनः २० वायुदारुः २१नभश्चरः २२ कन्धरः २३ कन्धः २४ नीरदः २५गगनध्वजः २६ वारिमुक् २७ वार्मुक् २८वनमुक् २९ अब्दः ३० पर्ज्जन्यः ३१ नभोगजः३२ मदयित्नुः ३३ कदः ३४ कन्दः ३५ गवेडुः३६ गदामरः ३७ खतमालः ३८ वातरथः ३९श्वेतनीलः ४० नागः ४१ जलकरङ्कः ४२पेचकः ४३ भेकः ४४ दर्दुरः ४५ । इति शब्द-रत्नावली ॥
अम्बुदः ४६ तोयदः ४७ अम्बुवाहः४८ । इति रत्नमाला ॥
पाथोदः ४९ गदाम्बरः५० गाडवः ५१ वारिमसिः ५२ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायाः । अद्रिः १ ग्रावा २गोत्रः ३ बलः ४ अश्नः ५ पुरुभोजाः ६ वलि-शानः ७ अश्मा ८ पर्व्वतः ९ गिरिः १० व्रजः११ चरुः १२ वराहः १३ शम्बरः १४ रौहिणः१५ रैवतः १६ फलिगः १७ उपरः १८ उपलः१९ चममः २० अहिः २१ अभ्रम् २२ वलाहकः२३ मेवः २४ दृतिः २५ ओदनः २६ वृषन्धिः२७ वृत्रः २८ असुरः २९ कोशः ३० । इतित्रिंशन्मेघनामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । १० ॥
(यथा, उत्तररामचरिते । २ ।“मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते ॥
”)मेघनायका यथा, --“त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शोधिते क्रमात् ।आवर्त्तं विद्धि सम्बर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् ॥
”एषां फलानि ।“आवर्त्तो निर्जलो मेघः सम्बर्त्तश्च बहूदकः ।पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शस्यप्रपूरकः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
त्रेतायुगे तस्योत्पत्तिर्यथा, --“अपां सिद्धे प्रतिगते तदा मेघाम्बुना तु वै ।मेधेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम् ॥
सकृदेव तया वृष्ट्या संपृक्ते पृथिवीतले ।प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसङ्गिताः ॥
सर्व्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते ।वर्त्तयिष्यन्ति ते स्वस्थास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥
”इति कौर्म्मे २६ अध्यायः ॥
* ॥
प्रलयकालीनमेघा यथा, --“ततो गजकुलोन्नादास्तनितैः समलङ्कृताः ।उत्तिष्ठन्ति सदा व्योम्नि घोराः सम्बर्त्तकाघनाः ॥
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुसुमसन्निभाः ।धूम्रवंर्णास्तथा केचित्तथा पीताः पयोधराः ॥
केचिद्रक्ताभ्रवर्णाश्च स्थूलाः क्षारनिभास्तथा ।शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्याञ्जननिभाः परे ॥
मनःशिलानिभास्त्वन्ये कपोतसदृशाः परे ।केचिद्रुद्राक्षवर्णाभास्तथान्ये क्षीरसन्निभाः ॥
तथा कर्व्वूरवर्णाभा भिन्नाञ्जननिभास्तथा ।इन्द्रगोपनिभाः केचित् हरितालनिभास्तथा ॥
काकाण्डकनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि ।केचित् पर्व्वतसङ्काशाः केचिद्गजकुलोपमाः ॥
कूटागारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः ।बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः ।तदा जलधराः सर्व्वे पूरयन्ति नभस्थलम् ॥
ततस्ते जलदा घोरा वारिणा भास्करात्मजाः ।सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ॥
ततस्ते जलदा वर्षं वर्षन्तीह महौघवत् ।सुघोरमशिवं सर्ब्बं नाशयन्ति च पावकम् ॥
प्रवृत्तेन तदात्यर्थमम्भसा पूर्य्यते किल ।अद्भिस्तेजोऽंशभूतत्वात्तदाग्निं प्रविशत्यपि ॥
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदा जलसम्भवाः ।प्लावयन्तोऽथ भुवनं महाजलपरिस्रवैः ॥
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयम्भुवा ।उद्यन्तं सलिलौघैश्च वेला इव महोदधेः ॥
साद्रिद्बीपा तथा पृथ्वी जलैः संछाद्यते शनैः ।आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति ॥
पुनः पतति तद्भूमौ पूर्य्यन्ते तेन चार्णवाः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ४२ अध्यायः ॥
* ॥
मेघस्य उत्पत्तिर्यथा, --“तेजो ह सर्व्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम् ।समुद्रात्त्वग्भसां योगाद्रश्मयः प्रवहन्त्यपः ॥
ततोऽयनवशात् काले परिवृत्तो दिवाकरः ।नियच्छति पयो मेघे शुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः ॥
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।सर्व्वभूतहितार्थाय वायुभूताः समन्ततः ॥
ततो वर्षति सोऽम्भांसि सर्व्वभूतविवृद्धये ।वायव्यं स्तनितञ्चैव विद्युदग्निसमप्रभम् ॥
मेरुसानुमिहेत्यातो मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च ।भ्रमिष्यन्ति यथा चापस्तदन्तं कवयो विदुः ॥
”अपि च ।“मेघानां पुनरुत्पत्तौ त्रिविधा योनिरुच्यते ।अग्निजा ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः ।त्रिधा त्रिधायनात्तेषां वक्ष्यामि वित्तसम्भवम् ॥
आग्नेयाः स्वन्नजाः प्रोक्तास्तेषां धूमः प्रवर्त्तनम् ।जाता दुर्दिनवाताद्ये सगुणास्ते व्यवस्थिताः ॥
महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः ।भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च ॥
जीमूता नाम ते मेघा ये तेभ्यो जीवसम्भवाः ।विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ॥
मृदुसेका महाकाया आवहस्य च सानुगाः ।क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।पर्व्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति विपिनेषु च ॥
बलाका गर्द्दभाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः ॥
द्बितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।इतो योजनमात्राश्च सार्द्धार्द्धात् विकृतादपि ।वृष्टिसर्गाद्दिवस्तेषां धारासाराः प्रकीर्त्तिताः ॥
शक्रेण पक्षा यच्छिन्नाः पर्व्वतानां महौजसाम् ।कामगानां प्रवृत्तानां प्रजानां शिवमिच्छता ।पुष्करावर्त्तकास्तने करणेनेह विश्रुताः ॥
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते ।कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः सम्बर्त्ताग्नेर्नियामकाः ।वर्षन्ति ते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः ॥
अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीं जलैः ।वायुं परिवहन्ते स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ॥
योऽन्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतप्रभवस्तदा ॥
यस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्व्वक्त्रः स्वयम्भुवः ।तस्यैवाण्डस्य पाला हि सर्व्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः ॥
तेषामध्यायनं धूमः सर्व्वेषामविशेषतः ।तेषां श्रेष्ठस्तु पर्ज्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ॥
गजानां पर्व्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह ।कुलमेकं पृथग्भूतं योनिस्त्वेका जलं स्मृतम् ॥
पर्ज्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसंभवाम् ।तुषारवृष्टिं वर्षन्ति हिमशस्यविवृद्धये ॥
”इति ब्रह्माण्डे ५८ अध्यायः ॥
* ॥
षड्रागान्तर्गतरागविशेषः । यथा, --“भैरवोऽथ वसन्तश्च नटो नारायणस्तथा ।श्रीरागो मेघरागश्च षडेते पुरुषाह्वयाः ॥
”तस्य रागिण्यो यथा, --“ललिता मालसी गौडी नाटी देवकिरी तथा ।मेघरागस्य रागिण्यो भवन्तीमाः सुमध्यमाः ॥
”अयं हनूमन्मते षष्ठरागो ब्रह्मणो मस्तकात्निर्गतः । आकाशाज्जात इति च वदन्ति ।अस्य जातिः औडवः । अर्थात् ध न ष ऋ गइति पञ्चस्वरमिलितः । अस्य गृहं धैवतस्वरः ।घर्षर्त्तौ रात्रिशेषे गानसमयः । अस्याकारः ।सुन्दरपुरुषः । श्यामवर्णः । उष्णीषवद्वद्धकेशः ।शाणितखड् गहस्तः । हनूमन्मते अस्य पञ्च-रागिण्यो यथा । टङ्का १ मल्लारी २ गुर्ज्जरी ३भूपाली ४ देशकारी च ५ । अस्याष्टपुत्त्रायथा । जालन्धरः १ सारः २ नटनारायणः ३शङ्कराभरणः ४ कल्याणः ५ गजधरः ६गान्धारः ७ सहाना ८ ॥
कलानाथमते । अस्यरागिण्यः षट् यथा । वङ्गाली १ मधुरा २कामोदा ३ धनाश्रीः ४ तीर्थकी ५ देवाली ६ ।एतन्मतेऽपि अष्टौ पुत्त्राः किन्तु नटनारायण-शङ्कराभरणकल्याणस्थाने केदारामारुजलभरताज्ञेयाः ॥
सोमेश्वरमते अस्य षड्रागिण्यो यथा ।मल्लारी १ सौरटी २ सावेरी ३ कौशिकी ४गान्धारी ५ हरशृङ्गारी ६ । एतन्मतेऽपिपुत्त्राः पूर्व्ववत् । रागिणीसहितस्यैतद्रागस्यवर्षर्त्तौ गानसमयः ॥
भरतमते तस्य पञ्चरागिण्यो यथा । मल्लारः १ मूलतानी २देशी ३ रतिबल्लभा ४ कावेरी ५ । तनम्ते अष्टौपुत्त्रा यथा । कलायरः १ वागेश्वरी २ सहाना ३पुरीया ४ कानरा ५ तिलकः ६ स्तम्भः ७शङ्कराभरणः ८ । तन्मते अष्टपुत्त्राणां भार्य्यायथा । करणाटी १ कादवी २ कदमनाटः ३पाहारी ४ माँझः ५ परजः ६ नटमञ्जरी ७शुद्धनटः ८ । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मेघ
पु०
 मिह--घञ् कुत्वम् । धूमज्योतिःपवनसलिलसंघात-जन्ये १ जलधरे २ मुस्तके च अमरः । ३ राक्षसभेदे शब्दच०४ रागभेदे च स० गी० ।
Capeller
German
मेघ॑
m.
 Wolke. Abstr. मेघत्व
n.
Grassman
German
meghá, m., Wolke [von migh]
vgl. uda-meghá.
-ás vṛ́ṣā vām 〰 vṛṣaṇā pīpāya {181, 8}.
Burnouf
French
मेघ मेघ
m.
 (मिह्) nuage.
Cyperus rotundus, bot.
Np. d'un démon.
मेघकफ
m.
 grêle.
मेघकाल
m.
 la saison des pluies.
मेघगम्भीर a. profond comme le nuage, qui retentit dans
les nuages.
मेघचिन्तक
m.
 coucou चातक।
मेघज a. (जन्) né du nuage. -- S.
m.
 grosse perle.
मेघजाल
n.
 talc.
मेघजीवक
m.
 le coucou चतक।
मेघज्योतिस्
m.
 lueur de l'éclair.
मेघतिमिर
n.
 obscurité produite par les nuages, temps
sombre.
मेघदीप
m.
 éclair.
मेघद्वार
n.
 l'atmosphère.
मेघनाद
m.
 tonnerre, bruit des nuages.
Le पलाच
amaranthe polygame.
Varuṇa
Le fils de Rāvaṇa.
मेघनादानुलासिन्
m.
 (अनु
लस्) paon [que réjouit le
tonnerre].
मेघनामन्
m.
 cyperus rotundus.
मेघनिर्घोष (निस्
घुष्) qui retentit comme les
nuages. -- S.
m.
 le bruit du tonnerre.
मेघपुष्प
n.
 eau
eau courante
grêle. -- M. un des chevaux
de Viṣṇu.
मेघप्रसव
m.
 (प्र
सू) eau, pluie.
मेघभूति
m.
 (भू) foudre.
मेघमाला
f.
 file de nuages.
मेघयोनि
m.
 fumée.
मेघराग
m.
 un des 6 modes musicaux.
मेघवर्ण a. qui a la couleur du nuage, bleu foncé. -- F.
indigotier.
मेघवर्त्मन्
n.
 l'atmosphère.
मेघवह्नि
m.
 le feu des nuages, la foudre, l'éclair.
मेघवाहन a. (वह्) porté sur un nuage. -- S.
m.
 un
dieu
Indra
Śiva xx
etc.
मेघवेश्मन्
n.
 l'atmosphère.
मेघसुहृद्
m.
 paon [ami des nuages].
मेघागम
m.
 (आ
गम्) l'arrivée des nuages, le
commencement du वर्ष।
मेघानन्दिन्
m.
 (आ
नन्द्) paon.
मेघाये (dénom. ) être ou devenir nuageux.
मेघास्थि
n.
 (अस्थि) grêle.
मेघास्पद
m.
 (आस्पद) l'atmosphère.
Stchoupak
French
मेघ-
m.
 nuage
n.
 d'une montagne
-मय- -ई- a. fait
de nuages
-वत् comme un nuage.
°गम्भीर- a. profond comme (le grondement) d'un nuage.
°ज- °जा- a. provenant du nuage.
°डम्बर-
m.
 tonnerre.
°दुन्दुभि-
m.
 (bruit de) tambour du nuage (qui gronde)
chef des Asura.
°दूत-
m.
 nuage messager,
n.
 d'un poème de Kālidāsa.
°नाद- a. qui tonne comme un nuage
m.
 tonnerre
fils de Rāvaṇa
n.
d'un homme
d'une grenouille
-इन्- a. qui résonne comme le tonnerre
m.
chariot grinçant.
°निर्घोष- a. qui résonne comme le tonnerre.
°पुष्प-
m.
 l'un des chevaux de Kṛṣṇa.
°पृष्ठ-
m.
 fils d'un personnage nommé Ghṛtapṛṣṭha.
°बल-
m.
n.
 d'un homme.
°माल-
m.
n.
 d'un Rākṣasa
d'une montagne
-आ-
f.
 ligne de
nuages
-इन्-
m.
n.
 d'un roi.
°मेदुर- a. (ténèbres) épaissies par les nuages.
°रव-
m.
 tonnerre.
°राजी- °लेखा-
f.
 ligne, file de nuages.
°वपुस्- nt. forme (que prennent) les nuages.
°वर्ण- a. couleur de nuage
m.
n.
 d'une corneille.
°वात-
m.
 vent avec nuages.
°वासस्-
m.
 ép. d'un Daitya.
°वाहन-
m.
 ép. d'Indra
n.
 d'hommes.
°वृन्द- nt. masse de nuages.
°वेग-
m.
n.
 d'un homme.
°श्याम- a. noir comme un nuage.
°संघात-
m.
 amas de nuages.
°स्तनित- nt. tonnerre.
°स्वन- °ह्राद- a. qui retentit comme un nuage (d'orage).
°स्वाति-
m.
n.
 d'un roi.
मेघाक्ष-
m.
n.
 d'un roi.
मेघाच्छादित- a. v. recouvert de nuages.
मेघाटोप-
m.
 nuage épais.
मेघालम्ब-
m.
 sommet auquel des nuages sont suspendus.
मेघालोक-
m.
 aspect des nuages.
मेघोदक- nt. pluie.
मेघोदय-
m.
 apparition de nuages.