| YouTube Channel

मृदङ्गः (mRdaGgaH)

 
Apte
English
मृदङ्गः [mṛdaṅgḥ], [मृद्-अङ्गच् किञ्च]
A kind of drum or tabor
वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ
Bhāg.*
 1.5.38.
A bamboo-cane.
Noise.
Comp.
 -केतुः
N.
 of Yudhi- ṣṭhira (धर्मराज)
मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा
Mb.
 * 7. 156.18. -फलः the breadfruit tree. -फलिनी (= मृदङ्गी) a species of plant (Mar. घोसाळी).
Apte Hindi
Hindi
मृदङ्गः
पुं*
 - मृद् + अंगच् किच्च
"एक प्रकार का ढोल या मुरज, डफली"
मृदङ्गः
पुं*
 - -
बाँस
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दुन्दुभिः, पटहः, भेरी, मृदङ्गः, मुरजः, मर्दलः, डिण्डिमः, आनकः, ढक्का
noun
नादवाद्यविशेषः।
"दुन्दुभेः नादं श्रुत्वा बालकाः सम्मिलन्ति।"
Synonyms:
 मृदङ्गः, मुरजः
noun
ढक्कासदृशं स्वनामख्यातं वाद्यम्।
"मृदङ्गस्य तालम् अनुसृत्य सः नृत्यति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मृदङ्गः
Root: मृदङ्ग
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ drum
Shloka(s):
1|7|5|2 ► मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः॥ (नाट्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|5|2 ⇢ मृदङ्गः (मृदङ्ग) (पुं)
➠ 1|7|5|2 ⇢ मुरजः (मुरज) (पुं) ⇒ kind of, tambourine, zloka artificially arranged in the form of a drum
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मुरजादिवाद्यम्
उपाधि ➡ वाद्योपकरणम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ मृदङ्गवादकः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मृदङ्गः,
पुं,
 (मृद्यते आहन्यते असौ इति । मृद् +“विडादिभ्यः कित् ।” उणा० १ । १२० । इतिअङ्गच् । सच कित् । यद्वा, मृत् अङ्गमस्येत्यमर-टीकायां रघुनाथः ।) स्वनामख्यातवाद्यम् ।तत्पर्य्यायः । मुरजः २ । इत्यमरः । १ । ७ । ५ ॥
(यथा, शिशुपालवधे । ११ । २ ।“रजनिविरतिशंसी कामिनीनां भविष्यद्-विरहविहितनिद्राभङ्गमुच्चैर्मृदङ्गः ॥
”)पटहः । घोषः । इति मेदिनी । गे, ४७ ॥
वंशः । इति शब्दमाला ॥
(मृदङ्गादेर्मङ्गल-जनकत्वमाह स्मृतिः ।“रोचनं चन्दनं हेम मृदङ्गं दर्पणं मणिम् ।गुरूनग्निं तथा सूर्य्यं प्रातः पश्येत् सदा बुधः ॥
”)अथ मृदङ्गादिविवरणम् ।“मर्द्दलः खादिरः श्रेष्ठो हीनः स्यादन्यदारुजः ।रक्तचन्दनजो वाद्यो गभीरध्वनिरुच्चकैः ॥
सार्द्धहस्तप्रमाणन्तु दैर्घ्यमस्य विधीयते ।त्रयोदशाङ्गुलं वाममथवा द्वादशाङ्गुलम् ॥
दक्षिणञ्च भवेद्धीनमेकेनार्द्धाङ्गुलेन वा ।करणानद्धवदनो मध्ये चैव पृथुर्भवेत् ॥
षण्मासीयो भवेद्वस्तस्तच्चर्म्मकरणं मतम् ।मृत्तिकानिर्म्मितश्चैव मृदङ्गः परिकीर्त्तितः ॥
पातयेत् खरलिं वाद्यवादनार्थञ्च मर्दले ।विभूतिर्गैरिकं भक्तं केन्दुकेन च संयुतम् ॥
यद्बा चिपीटकं देयं जीवनीसत्त्वमिश्रितम् ।सर्व्वमेफत्र पिष्टन्तल्लेपः खरलिरुच्यते ॥
वामास्ये पूरिकां कृत्वा लेपं दद्याच्च दक्षिणे ।एवं मर्द्दलकः प्रोक्तः सर्व्ववाद्योत्तमो मतः ॥
अस्य संयोगमासाद्य सर्व्वं वाद्यञ्च शोभते ।एतदङ्गे बीजकाष्ठे दलमर्द्धाङ्गुलं विदुः ॥
* ॥
तधि धोतेमिति ज्ञेयाः पाढवर्णा मृदङ्गजाः ।थों दं ढें धिक्वटस्तद्धी ताकं दं दं थोगं धिधि ॥
खर्झझिं नं गटं दं था कुटपाटा मता अमी ।तथिं थोंढें तक्कधी दों दं दं धिग्णां ततं तधि ॥
तक्क तं धं धि दों ताधि पाढखण्डे त्वयं क्रमः ।”तथा च यतिमाने पाढखण्डः । द्रगतथेजांद्रगतथेजां धो धो धिकता धिका थोजां थोजांतक तता धिका थोता द्रग तता धि धि धिधिकड ताकड नाथोधिक थोजां धोताद्रगतताद्रगत ताद्रगत ताधि । इति यतिमाने पाढखण्डः ॥
* ॥
“यतिरोढोऽप्यवच्छेदो गजरो रूपकं ध्रुवम् ।गलपः सारिगोणी च नादश्च कथितं तथा ।प्रहरणं वृन्दनञ्च प्रबन्धा द्बादश स्मृताः ॥
”यथा । दं थात इत्येकताल्यां यतिः ॥
* ॥
ओढवाद्यं यथा । दां तथो तधिक तधिक दंथादं था थोधि थोधि तत्त तत्तथ विथ विदिश्यांदिश्यां टटु न कि टटु नकि तद टङ्ग तद टङ्गखवटङ्ग खवटङ्ग तगि नगि तगि नगि दां दांदं दं दीं दीं दं ता तथा । इत्योढवाद्यम् ॥
* ॥
अवच्छेदवाद्यं यथा । दं थातः दं थातः धिक्किधिक्कि दिगणं दं थातः । इत्यवच्छेदवाद्यम् ॥
* ॥
गजरवाद्यं यथा । थोक टेञ नेञ ढें डें गथोगथोङ्क टेङ्क थोगतकि धिक तकि धिक टेङ्कनधि धि कट तक थोक तधिकट तक्कक तथोगतद्धीम् । इत्येकताल्यां गजरः ॥
* ॥
रूपक-वाद्यं यथा । तकधिक् तकधिक्क थवितकि थवि-तक्कि धिक्क दं थातः । इति रूपकवाद्यम् ॥
* ॥
ध्रुवकवाद्यं यथा । तक्क तक्कट धिक्क धिक्कट ।इति निसारताले ध्रुवकः ॥
* ॥
गलपो यथा ।तधिद्धि धिक तक तधि गलगं था था दें तथाढञन । इत्येकताल्यां गलपः ॥
* ॥
सारिगोणीयथा । थोङ्गटेञ तक्क धिक्क तकधिक् तकथोहटङ्गन हटङ्गन थोगक्क थोः । इति प्रथम-खण्डः ॥
* ॥
टेञ थोः धि खोहः टेञ टेञदक्क तगदक्क धिक्क तदिदक्क दं गदं गखोगखोक तक तक धिक तधिक् तधो ढेञ धोटेञधटे गल खोगगल खोग खोहट गें टगें खोह-टञ । इत्यस्य छन्दनम् । इति सारिगोणी ॥
नादो यथा, --“दांकारत्रितयं पूर्व्वं दां धिगिति ततस्त्रयम् ।दां दां धिकत्रयं यत्र इति नादः शचीप्रियः ॥
”इति नादः ॥
“द्रुतं मानसमारब्धं शुद्धं कूटविनिर्म्मितम् ।सप्तषण्डमयं वाद्यं कथितं तदिहोच्यते ॥
” * ॥
द्रुतमानत्वात् प्रतिताले यथा । तत्तत तत्तततक्कि तक्कि दिदं धिगनथो धिगनथो धिक्कधिक् धिक्क धिक्क धिक नगि नगमि थो थो धिधि धिः दां दां धिक्क थो थो हथो हनञिथो नञिथो थोह थोह डेढि डेढि थोह थोहतटि तटि तटुक गीं गीं धगि धगि तत तधेतत तधे ततत गिङी ञङी थोग थोग थोंथोगग थोगथो तत्ततो ।“इति सप्तपदान्याहुः कथितं वाद्यपण्डिताः ।प्रतितालेन तालेन पादवर्णसमासतः ॥
गन्धर्व्वपतिना पूर्व्वमुर्व्वशीलास्यनर्त्तने ।सुधर्म्मारञ्जनार्थञ्च कथितं प्रकटीकृतम् ॥
”प्रहरणं यथा । थोगक्का तद्धिका थाग कटगगों दं थोग दिद्धिक धिक्क धिकटेञ । इत्येक-ताल्यां प्रहरणम् ॥
* ॥
“वाद्यं विमुच्यते येन छन्दनं तन्निगद्यते ।”यथा, तद्धिथो दिञ टेञ तन्नः । इति छन्दनम् ॥
* ॥
मर्द्दलस्त्रयोदशाङ्गुलवाममुखो द्वादशाङ्गुल-दक्षिणमुखः । मुरजस्त्वष्टादशाङ्गुलवाममुखःसप्तदशाङ्गुलदक्षिणमुखः मर्द्दलमुरजयोरयंभेदः । इति सङ्गीतदामोदरः ॥