| YouTube Channel

मृत्युञ्जयः (mRtyuJjayaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मृत्युञ्जयः
पुं*
 - "मृत्यु + जि + खच्, मुम्"
शिव का विशेषण
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मृत्युञ्जयः,
पुं,
 (मृत्युं जितवान् । जि + खच् +मुम् च ।) शिवः । इत्यमरः ॥
तन्नामकारणंयथा, --सुयज्ञ उवाच ।“शिवो लीनो निर्गुणे चेत् श्रीकृष्णे प्राकृते लये ।कथं तव गुरोर्नाम मृत्युञ्जय इति श्रुतौ ॥
”सुतपा उवाच ।“ब्रह्मणोऽन्ते मृत्युकन्या प्रनष्टा जलबिन्दुवत् ।संहर्त्री सर्व्वलोकाणां ब्रह्मादीनां नराधिप ! ॥
कतिधा मृत्युकन्यानां ब्रह्मणां कोटिशो लये ।कालेन लीनः शम्भुश्च सत्त्वरूपी च निर्गुणे ॥
मृत्युकन्या जिता शश्वत् शिवेन गुरुणा मम ।न मृत्युना जितः शम्भुः कल्पे कल्पे श्रुतौश्रुतम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५१ अध्यायः ॥
रोगशान्त्यर्थं तस्य पूजाविधिर्यथा, --“मृत्युञ्जयं समापूज्य लिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम् ।रोगात्ता मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥
यस्तु संपूजयेद्भक्त्या लिङ्गं मृत्युञ्जयाभिधम् ।यमोऽपि प्रणमेद्भक्त्या किं करिष्यति चामयः ॥
तस्य पूजाविधिं वक्ष्ये शृणु मत्प्राणबल्लभे ! ।जातिभेदे मृत्तिकान्तु गृहीत्वाशीतितोलकम् ॥
निर्म्माय पार्थिवं लिङ्गं कांस्याधारे निवेशयेत् ।पौराणिकेन मन्त्रेण कुर्य्याच्च गठनं बुधः ॥
स्नापयेत् पञ्चगव्येन प्रत्येकस्याष्टतोलकम् ।स्वस्वमन्त्रैश्च प्रत्येकद्रव्येण खापयेत् सुधीः ॥
रोगक्षयकामनया नामगोत्रादिपूर्व्वकम् ।उपविश्यासने विप्रो धृत्वा धौते च वाससी ॥
रुद्राक्षमालां कण्डे वै धृत्वा भस्मत्रिपुण्ड्रकम् ।उपचारं षोडशकं देयं भक्त्या प्रयत्नतः ॥
सुवर्णस्यासनं देयं तथैवाभरणानि च ।वस्त्रयुग्मं प्रदद्यात्तु परिधेयं यथा भवेत् ॥
मधुपर्कं कांस्यपात्रे दद्याद्भोजनयोग्यकम् ।विल्वपत्रसहस्रञ्च अभग्नं विनिवेदयेत् ॥
एवं संपूज्य लिङ्गैकं जपेन्मन्त्रं सहस्रकम् ।ततो होमं प्रकुर्य्याच्च दक्षिणां ब्राह्मणे ददेत् ॥
सुवर्णं वा तदर्द्धं वा देवि ! विभवमानतः ।अङ्गहीना न कर्त्तव्या पूजा चाफलदा यतः ॥
एकलिङ्गं समाराध्य फलं स्यादन्यके युगे ।तत् फलं लभते देवि ! कलौ संख्या चतुर्गुणा ॥
ताम्रपात्रे तु संस्थाप्य अशीतितोलकं जलम् ।तज्जलेनैव देवेशि ! कुशैः संमार्ज्य रोगिणम् ॥
क्षिपेद्दीपशिखायाञ्च मन्त्रमुच्चार्य्य मामकम् ।एवंविधिविधानेन पूजयेन्मम लिङ्गकम् ॥
यादृग्यादृग्भवेद्रोगो नाशमेति मयोदितः ।साङ्गेन पूजयित्वा च लभते वाञ्छितं फलम् ॥
अङ्गव्यतिक्रमेणैव वृथा भवति वासना ।रोगी प्रमुच्यते सद्यो भोगीव कञ्चुकोज्झितः ।यदि मद्वचने भक्तिस्तदा मुक्तो भवेन्नरः ॥
”इति मृत्युञ्जयतन्त्रम् ॥
(ज्वरनाशकौषधविशेषः । तद्यथा, --“अव्यक्तः सिद्धिदः शुद्धो रोगघ्नः कीर्त्तिवर्द्धनः ।यशःप्रदः शिवः साक्षात् मत्युञ्जयरसः स्मृतः ॥
विषस्यैकस्तथा भागो मरीचं पिप्पली कणा ।गन्धकस्य तथा भागो भागः स्याट्टङ्गणस्य वै ॥
सर्व्वत्र समभागः स्याद्धिङ्गुलन्तु द्विभागकम् ।चूर्णयेत् खल्लमध्ये तु मुद्गमानां वटीञ्चरेत् ॥
रसश्चेत् समभागः स्याद्धिङ्गुलं नेष्यते तदा ।मृत्युरूपं ज्वरं हन्ति मृत्युञ्जयरसः स्मृतः ॥
मृत्युर्विनिर्जितो यस्मात्तस्मान्मृत्युञ्जयः स्मृतः ।मधुना लेहनं प्रोक्तं सर्व्वज्वरनिवृत्तये ॥
दध्योदकानुपानेन वातज्वरनिवर्हणः ।आर्द्रकस्य रसैः पानं दारुणे सान्निपातिके ॥
जम्बीररसयोगेन सर्व्वज्वरविनाशनः ।अजाजीगुडसंयुक्तो विषमज्वरनाशनः ॥
तीव्रज्वरे महाघोरे पुरुषे यौवनान्विते ।पूर्णमात्रा प्रदातव्या पूर्णं वटीचतुष्टयम् ॥
स्त्रीबालवृद्धक्षीणे च अर्द्धमात्राः प्रकीर्त्तिताः ।नवज्वरे महाघोरे यामैकान्नाशयेद्ध्रुवम् ॥
मध्यज्वरे तथाजीर्णे त्रिरात्रान्नाशयेद्ध्रुवम् ।सप्ताहात् सन्निपातोत्थं ज्वराजीर्णकसंज्ञ-कम् ॥
”इति मृत्युञ्जयो रसः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसार-संग्रहे ज्वराधिकारे ॥
क्ली,
 ज्ञानविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे प्रकृतिखण्डे । ४६ । ९५ ।“शम्भुश्च चतुरो वेदान् वेदाङ्गानितरांस्तथा ।बालकं पाठयामास ज्ञानं मृत्युञ्जयं परम् ॥
”)