मृत्यु (mRtyu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मृत्यु mfn.
   Subst. (-त्युः-त्युः-त्यु) Death,  dying.
	 m.
  (-त्युः) YAMA,  the judge
of the dead.
 E.
  मृ to die,  Unādi aff.
   त्युक् ।

Capeller Eng

English

 मृत्यु॑ m.
  death or the god of death
 pl.
  the various kinds
of death.

Yates

English

 मृत्यु (त्युः-त्युः-त्यु) 1.
m.
  f.
  n.
  Death
dying.
m.
  Yama or
Pluto.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मृत्यु 	-	 mRtyu 	-	 m.
  	-	 death
निर्याण 	-	 niryANa 	-	 n.
  	-	 death
विपद् 	-	  vipad 	-	 f.
  	-	 death
व्यापद् 	-	  vyApad 	-	 f.
  	-	 death
अजीवनि 	-	  ajIvani 	-	 f.
  	-	 death
अन्तशय्या 	-	  antazayyA 	-	 f.
  	-	 death
अभवनि 	-	  abhavani 	-	 f.
  	-	 death
उपरति 	-	  uparati 	-	 f.
  	-	 death
कालक्रिया 	-	  kAlakriyA 	-	 f.
  	-	 death
दीर्घनिद्रा 	-	  dIrghanidrA 	-	 f.
  	-	 death
देहयात्रा 	-	  dehayAtrA 	-	 f.
  	-	 death
निर्वृति 	-	  nirvRti 	-	 f.
  	-	 death
प्रमया 	-	  pramayA 	-	 f.
  	-	 death
प्राणहानि 	-	  prANahAni 	-	 f.
  	-	 death
प्राणोत्क्रान्ति 	-	  prANotkrAnti 	-	 f.
  	-	 death
महानिद्रा 	-	  mahAnidrA 	-	 f.
  	-	 death
मारि 	-	  mAri 	-	 f.
  	-	 death
मर्त्या 	-	  martyA 	-	 f.
  	-	 death
मृति 	-	  mRti 	-	 f.
  	-	 death
विपत्ति 	-	  vipatti 	-	 f.
  	-	 death

 
   मृत्यु   mRtyu   m.
   death   
   मृत्यु  mRtyu  m.
   dying   
   मृत्यु  mRtyu  m.
   god of disease  
   मृत्यु  mRtyu  m.
   Death personified   
   मृत्यु- दण्ड  mRtyu- daNDa m.
   death sentence  
   मृत्यु - दण्ड  mRtyu - daNDa m.
   capital punishment   
   तीव्रपीटाकारी मृत्यु  tIvrapITAkArI mRtyu  m.
   agonizing death     
            

 
   मृत्यु  mRtyu  m.
   death   
   निर्याण  niryANa  n.
   death    
   विपद्  vipad f.
   death  
   व्यापद्  vyApad f.
   death   
   अजीवनि  ajIvani f.
   death  
   अन्तशय्या  antazayyA f.
   death   
   अभवनि  abhavani f.
   death  
   उपरति  uparati f.
   death   
   कालक्रिया  kAlakriyA f.
   death  
   दीर्घनिद्रा  dIrghanidrA f.
   death   
   देहयात्रा  dehayAtrA f.
   death  
   निर्वृति  nirvRti f.
   death   
   प्रमया  pramayA f.
   death  
   प्राणहानि  prANahAni f.
   death   
   प्राणोत्क्रान्ति  prANotkrAnti f.
   death  
   महानिद्रा  mahAnidrA f.
   death   
   मारि  mAri f.
   death  
   मर्त्या  martyA f.
   death   
   मृति  mRti f.
   death  
   विपत्ति  vipatti f.
   death       

Wilson

English

 मृत्यु
mfn.
   subst. (-त्युः-त्युः-त्यु) Death,  dying.
m.
  (-त्युः)
YAMA the judge of the dead.
E.
  मृ to die,  Uṇādi aff.
   त्युक्.

Apte

English

मृत्युः [mṛtyuḥ],  [मृ त्युक्]

Death,  decease
 जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च Bg.*
  2.27
 मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति.

Yama,  the god of death.

An epithet of Brahman. 

Of Viṣṇu.

Of Māyā.

Of Kali.

The god of love.

The worldly life (संसार)
 (नमो) अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे Bhāg.*
  1.86.48.

N.
  of the 8th astrological house.

The deity taking away life in the body
 यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति Bri. Up.*
  1.4.11
 यमं कालं च मृत्युं च-स्वर्गं संपूज्य चार्हतः Mb.
 *  12.2.3.

=
  अशनाया q. v. 
 Bri. Up.*
  1.2.1. Comp.
   -तूर्यम् a kind of drum beaten at obsequial rites. -द a.
  fatal. -द्वारम् the door leading to death. -नाशकः quicksilver. -नाशनम् the drink of immortality,  ambrosia.  -पाः an epithet of Śiva.  -पाशः the noose of death or Yama. 

पुष्पः the sugarcane.

the bamboo. -प्रतिबद्ध a.
  liable to death. -फलम् a kind of poisonous fruit. -फला,  -ली the plantain.  -बीजः,  -वीजः a bamboo-cane. -भृत्यः sickness,  disease. -राज् m.
  Yama,  the god of death.

लोकः the world of the dead,  the world of Death or Yama. 

earth,  the world of mortals
 cf.
   मर्त्यलोक.

वञ्चनः an epithet of Śiva. 

a raven.  -सूतिः f.
  a female crab
 for explanation of this word read यथा कर्कटकी गर्भमाधत्ते मृत्यवे निजम् Purāṇam. 

Apte 1890

English

 मृत्युः [मृत्युक] 1 Death,  decease
 जतस्य हि ध्रुवां मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतम्य च Bg. 2. 27 
2 Yama,  the god of death. 
3 An epithet of Brahman 
4 Of Viṣṇu. 
5 Of Māyā. 
6 Of Kali 
7 The god of love 
Comp. 
तूर्यं a kind of drum beaten at obsequial rites. 
द a fatal. 
नशकः quicksilver. 
नाशन the drink of immortality,  ambrosia. 
पाः an epithet of Śiva. 
पाशः the noose of death or Yama. 
पुष्पः the sugarcane. 
प्रतिबद्ध a. liable to death. 
फलं a kind of poisonous fruit. 
फला,  
ली the plantain. 
बीजः,  
वीजः a bamboo-cane. 
भृत्यः sickness,  disease. 
राज् m. Yama,  the god of death. 
लोकः {1} the world of the dead,  the world of Death or Yama. {2} earth,  the world of mortals
 cf. मर्त्यलोक. 
वंचनः {1} an epithet of Śiva. {2} a raven. 
सूतिः f. a female crab. 

Monier Williams Cologne

English

 मृत्यु॑ a m.
  (very rarely f.
 ) death,  dying,  RV.
   &c.
  ,  &c.
  

 (deaths of different kinds are enumerated,  100 from disease or accident and one natural from old age
 ifc.  =
  ‘d° caused by or through’)

 Death personified,  the god of d° (sometimes identified with Yama or with Viṣṇu
 or said to be a son of Adharma by Nirṛti or of Brahmā or of Kali or of Māyā
 he has also the patronymics Prādhvaṃsana and Sāmparāyaṇa,  and is sometimes reckoned among the 11 Rudras,  and sometimes regarded as Vyāsa in the 6th Dvāpara or as a teacher &c.
  ),  ŚBr.
  
 MBh.
  
 Pur.
  &c.
  

 N.
  of the god of love,  L.
 

 of a partic.  Ekāha,  ŚāṅkhŚr.
  

 of the 8th astrol.
  house,  VarBṛS.
 

 of the 17th astrol.
  Yoga,  Col.
  (मृत्योर् हरः and म्रित्योर् विकर्ण-भासे N.
  of Sāmans).

 मृत्यु b &c.
   See p.
  827,  col. 3.

Monier Williams 1872

English

 मृत्यु,  उस्,  m. (ep. also f.),  death,  dying,  decease, 
demise,  (a hundred kinds of death are enumerated
from disease or accident,  and one natural kind from
old age)
 Death personified,  the god of death,  Yama
the judge of the dead
 an epithet of Viṣṇu
 N. of
a son of A-dharma by Nir-ṛti
 an epithet of Brahmā
N. of Māyā
 of Kali
 of a teacher
 of Vyāsa in
the sixth Dvāpara
 of one of the eleven Rudras
 of
an Ekāha
 of the eighth astrological house
 of the
seventeenth astrological Yoga
 the god of love [cf.
मार]
 मृत्योर् हरः and मृत्योर् विकर्ण-भासे, 
names of Sāmans
 अकाल-मृत्यु,  ‘untimely death, ’
N. of a being attendant on Padma-pāṇi.
—मृत्यु-
कन्या,  f. the goddess of death.
—मृत्यु-जित्,  त्,  m.
‘conqueror of death, ’ N. of an author,  (also called
Mṛtyujid-bhaṭṭāraka)
 N. of a work by the same
author.
—मृत्युञ्-जय,  अस्,  आ,  अम्,  overcoming
death
 (अस्),  m. ‘death-conqueror, ’ an epithet of
Śiva
 N. of an author.
—मृत्युञ्जय-तीर्थ and
मृत्यु-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of two Tīrthas.
—मृत्यु-
तूर्य,  अम्,  n. a kind of drum beaten at funeral
ceremonies.
—मृत्यु-द,  अस्,  आ,  अम्,  death-giving, 
fatal.
—मृत्यु-दूत,  अस्,  m.,  Ved. ‘death-messen-
ger, ’ one who brings the news of a death.
—मृत्यु-
द्वार,  अम्,  n. death's door,  the door that leads to
death.
—मृत्यु-नाशक,  अस्,  m. ‘death-averter, ’
quicksilver.
—मृत्यु-नाशन,  अम्,  n. ‘death-de-
stroying, ’ the drink of immortality.
—मृत्यु-पथ, 
अस्,  m. a way or path leading to death.
—मृत्यु-पा, 
आस्,  m. ‘death-quaffing, ’ an epithet of Śiva.
—मृत्यु-
पाश,  अस्,  m. death's noose (these are variously rec-
koned at 101 or even more than 1000 in number).
—मृत्यु-पुष्प,  अस्,  m. ‘death-flowered, ’ the
sugar cane (so called because it dies after the loss of
its flowers).
—मृत्यु-प्रतिबद्ध,  अस्,  आ,  अम्, 
subject or liable to death.
—मृत्यु-फल,  अस्,  m.
a species of cucumber,  = महा-काल = महाकाल-
फल
 (आ or ई),  f. the plantain,  Musa Sapientum
(अम्),  n. a sort of fruit considered as poisonous.
—मृत्यु-बन्धु,  उस्,  m.,  Ved. ‘companion of
death, ’ a man.
—मृत्यु-बीज,  see मृत्यु-वीज।
—मृत्यु-भङ्गुरक,  अस्,  m. a drum beaten at
funeral ceremonies.
—मृत्यु-भय,  अम्,  n. danger
or peril of death
 fear of death.
—मृत्यु-भीत, 
अस्,  आ,  अम्,  afraid of death.
—मृत्यु-भृत्य,  अस्, 
m. a servant of death
 (figuratively) sickness,  ma-
lady,  disease.
—मृत्यु-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  having
death,  subject to death.
—मृत्यु-मार,  अस्,  m.
(with Buddhists),  N. of one of the four Māras or
devils.
—मृत्यु-मृत्यु,  उस्,  m. the death of death, 
i. e. a remover or preventer of death.
—मृत्यु-
राज्,  ट्,  m. ‘death-king, ’ the god of death,  Yama.
—मृत्यु-रूपिन्,  ई,  इणी,  इ,  death-formed,  having the
form of death
 (इणी),  f. mystical epithet of the letter श्।
—मृत्यु-लङ्घनोपनिषद् (°न-उप्°),  त्,  f.,  N.
of an Upaniṣad.
—मृत्यु-लोक,  अस्,  m. ‘death-
world, ’ the world of death (the fifth of the seven
worlds),  the world of the dead,  abode of Yama.
—मृत्यु-वञ्चन,  अस्,  m. ‘death-cheater, ’ an epi-
thet of Śiva
 a raven,  carrion-crow
 Ægle Mar-
melos.
—मृत्यु-वीज,  अस्,  m. ‘dying after the
production of seed, ’ a bamboo,  bamboo-cane.
—मृत्यु-सञ्जीवन,  अस्,  ई,  अम्,  restoring from
death to life,  making alive again [cf. मृत-सञ्जी-
वन]
 (ई),  f.,  N. of a section of the Tantra-sāra.
—मृत्यु-सात्,  ind. to death,  to the power of death
मृत्यु-सात् कृ,  to deliver any one over to death.
—मृत्यु-सुत,  आस्,  m. pl.,  Ved. ‘death's sons, ’ epi-
thet of a class of Ketus.
—मृत्यु-सूति,  इस्,  f. ‘dying
in bringing forth, ’ a female crab.
—मृत्यु-सेना,  f.
the army of the god of death.
—मृत्यु-हेतु,  उस्, 
m. cause of death
 मृत्यु-हेतवे,  dat. c. for the
sake of death,  in order to kill.

 मृत्यु मृत्यु। See p. 790,  col. 1.

Macdonell

English

 मृत्यु mṛ-t-yú,  m.
  death (pl.  kinds of death)
 🞄personified as god of death: —°,  death caused 🞄by,  a.
  dying by.

Benfey

English

 मृत्यु मृत्यु (vb. मृ), 
 1. m.
  f.
 
Death,  Pañc. iii. d. 14.
 2. m.
  Yama.
 -- Comp.
 
अप-,  m.
  sudden,  or unnatural
death,  Pañc. 186,  24. प्रत्यासन्न-
(vb. सद्),  adj.
  to whom death was im-
minent,  Pañc. 10,  9. महा।,  m.
  Śiva.
विष-,  m.
  a kind of pheasant.

Hindi

मौत का

Apte Hindi

Hindi

मृत्युः
पुं*
  - मृ + त्युक्
मरण

मृत्युः
पुं*
  - -
मृत्यु का देवता यमराज

मृत्युः
पुं*
  - -
ब्रह्मा का विशेषण

मृत्युः
पुं*
  - -
विष्णु का विशेषण

मृत्युः
पुं*
  - -
माया का विशेषण

मृत्युः
पुं*
  - -
कलि का विशेषण

मृत्युः
पुं*
  - -
कामदेव

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मृत्यु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮಧರ್ಮರಾಯ
निष्पत्तिः - > मृङ् (प्राणत्यागे) - "त्युक्" (उ० ३-२१)
प्रयोगाः - > "भयङ्करः प्राणभृतां मृत्योर्भुज इवापरः"
उल्लेखाः - > किरा० ११-१७
विस्तारः - > "मृत्युर्ना मरणे यमे" - मेदि०
मृत्यु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರಣ /ಸಾವು

L R Vaidya

English

 mftyu {% m. %} 1. Death,  decease,  R.vii.13
Yama,  the god of death
an epithet of Brahman (m.)
of Vishṇu
of Kali
the god of love.

Bopp

Latin

 मृत्यु m. (ar. मृ adjecto त् s. यु,  cf. gr. 635.) mors. SU. 1. 22.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

मृत्यु
पु
मृत्यु,  अन्तक,  अजगर,  कुञ्ज,  मरण
अन्तकेऽजगरे कुञ्जे मृत्युः स्यान्मरणेऽपि च ।
verse 2.1.1.40
page 0010

Lanman

English

 mṛtyú,  m. death. [√1mṛ,  ‘die, ’ 1165a:
see 95^16.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

chi
१) मर २) मरण ३) मृत ४) मृत्यु ५) म्रियते ६)

chi bdag
१) अन्तक २) मृत्यु ३) मृत्युपति ४) यम

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
यमः कृतान्तः पितृदक्षिणाशाप्रेतात्पतिर्दण्डधरोऽर्कसूनुः ।
कीनाशमृत्यू समवर्तिकालौ शीर्णाङ्घ्रिहर्यन्तकधर्मराजाः ॥ १८४ ॥
यमराजः श्राद्धदेवः शमनो महिषध्वजः ।
कालिन्दीसोदरश्चापि धूमोर्णा तस्य वल्लभा ॥ १८५ ॥
-wordlist-
 
यम (पुं),  कृतान्त (पुं),  पितृपति (पुं),  दक्षिणाशापति (पुं),  प्रेतपति (पुं),  दण्डधर (पुं),  अर्कसूनु (पुं),  कीनाश (पुं),  मृत्यु (पुं),  समवर्तिन् (पुं),  काल (पुं),  शीर्णाङ्घ्रि (पुं),  हरि (पुं),  अन्तक (पुं),  धर्मराज (पुं),  यमराज (पुं),  श्राद्धदेव (पुं),  शमन (पुं),  महिषध्वज (पुं),  कालिन्दीसोदर (पुं),  यमवल्लभा (स्त्री),  धूमोर्णा (स्त्री)

--source--
 
मृतिः संस्था मृत्युकालौ परलोकगमोऽत्ययः ॥ ३२३ ॥
पञ्चत्वं निधनं नाशो दीर्घनिद्रा निमीलनम् ।
दिष्टान्तोऽस्तं कालधर्मोऽवसानं सा तु सर्वगा ॥ ३२४ ॥
-wordlist-
 
मृति (स्त्री),  संस्था (स्त्री),  मृत्यु (पुंस्त्री),  काल (पुं),  परलोकगम (पुं),  अत्यय (पुं),  पञ्चत्व (क्ली),  निधन (पुंक्ली),  नाश (पुं),  दीर्घनिद्रा (स्त्री),  निमीलन (क्ली),  दिष्टान्त (पुं),  अस्त (क्ली),  कालधर्म (पुं),  अवसान (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

निधन
निधन,  नाश,  मृत्यु,  मरण,  पञ्चत्व,  अत्यय,  काल,  संस्था,  दिष्टान्त,  निमीलन,  दीर्घनिद्रा
निधनं नाशो मृत्युर्मरणं पञ्चत्वमत्ययः कालः ।
संस्था स्याद्दिष्टान्तो निमीलनं दीर्घनिद्रा च ॥ ६२८ ॥
verse 3.1.1.628
page 0071

काल
काल,  निमेषादि,  यम,  वर्ण,  मृत्यु
निमेषादौ यमे वर्णे कालो मृत्यौ च कीर्त्यते ॥
verse 5.1.1.869
page 0099

नाममाला

Sanskrit

समवर्तिन्,  यम,  काल,  कृतान्त,  मृत्यु,  अन्तक
समवर्ती यमः कालः कृतान्तो मृत्युरन्तकः ॥ १४५ ॥
verse 0.1.1.145
page 0071

Mahabharata

English

*Mṛtyu^1 (“Death”),  masc.,  sometimes identified with Antaka and Yama (Dharma): I,  2619 (Antakaḥ,  son of Adharma),  5641 (ºpāśāt),  6764 (ºur ivogreṇa daṇḍena),  8267 (devaḥ,  armed with an axe he partook in the encounter between the gods and Kṛshṇa + Arjuna)
 II,  340 (Kālaḥ?)
 III,  †12356 (ºm ivograrūpaṃ),  14550 (followed Yama)
 IV,  1580
 V,  †1580 (na vai Mºr vyāghra ivātti jantūn),  †1841 (ºm ivāpatantaṃ),  2044 (nararūpeṇa,  sc. Bhīmasena),  2463 (ºpāśavaśānugau),  2662 (ºpāśāt),  4671 (ºpāśavaśīkṛtā),  5616 (ºpāśavaśaṅgatāḥ),  7274 (ºsaṅkāśaṃ bāṇaṃ)
 VI,  1238 (Kṛshṇa identified with M.),  1946 (ºor daṇḍasamaprabhāṃ,  sc. śaktiṃ),  2202 (ºdaṇḍam ivāparaṃ),  2797 (ºor āgārasannibhaṃ),  2800 (ºm ivāyāntaṃ),  2831 (Kāla-Mºsamaprabhaṃ),  2874 (KālaMºsamau),  3406 (preshayām āsa Mºave),  3516 (śarair Mºdaṇḍaprakāśaiḥ),  3675 (preshayām āsa Mºave),  3793 (ºor āsyam anuprāptaṃ),  3959 (preshayām āsa Mºave),  4359 (do.),  4758 (ºkalpāṃ,  sc. mahāśaktiṃ),  4800 (ºor āsyagataṃ yathā),  5312 (preshayām āsa Mºave),  5380 (ºor ghorām iva svasām)
 VII,  23 (ºnāhūtāḥ),  †68 (ºmukhād iva),  272 (ºnā hataḥ),  421 (ºpāśapuraskṛtaḥ),  656 (ºur ivāntakaḥ),  1071 (kruddho Mºr ivāhave),  2020,  2025,  2039,  3012 (kruddhaṃ Mºm ivāntakaṃ),  3135 (ºḥ Kālena coditaḥ),  3257 (kruddhaṃ Mºm ivāntakaṃ),  3838 (preshayishyāmi Mºave),  4459 (grastān Mºnā saṅgatān),  5808 (?praishīd mºm ivāntakaḥ),  6167 (ºur vigrahavān iva),  6179 (ºor āghātalalitaṃ),  7450 (ºor iva svasāraṃ,  sc. śaktiṃ),  7637 (ºor āsyam anuprāptaṃ),  †8168 (ºor svasāraṃ jvalamānām iva,  sc. śaktiṃ),  8288 (ºor āsyāntarān muktān),  8935 (preshayām āsa Mºave),  9596 (Śiva identified with M.)
 VIII,  †666 (api),  909 (śaraṃ…Mº-Kālāntakopamaṃ),  †1722 (ºm ivograrūpiṇaṃ),  †1972 (ºmukhaṃ nayishe),  2309 (nāśakat tān atikrāntuṃ Mºr brahmavido yathā),  2414 (Kiṅkarodyatadaṇḍena Mºnāpi),  2470 (ºdaṇḍam ivāparaṃ,  sc. parighaṃ),  2480 (preshayām āsa Mºave),  2629 (āpanno Mºor āsyam ivāturaḥ),  2709 (ºor upāntikaṃ prāptau),  2812 (antakāle yathā kruddho Mºḥ Kiṅkaradaṇḍabhṛt),  2922 (śaraṃ…Mºdaṇḍam ivāparaṃ),  2936 (preshayishyāmi Mºave),  2957 (ºor āsyagataṃ yathā),  2986 (ºor mukhagataṃ yathā),  †3370 (prahinon Mºsadma),  †3808(?),  †3809 (ºvaśaṃ nināya),  †3810 (ºvaśaṃ …ninye),  †4222 (śaktiṃ…Mºrūpāṃ),  †4669 (aprāpya Mºvaśaṃ),  †4795 (api)
 IX,  870 (ºm ivāntakaṃ),  947 (martyā Mºm ivāgataṃ),  2519 (Kālo Yamaśca Mºśca,  came to the investiture of Skanda),  3108 (ºoḥ,  sc. samau,  sc. Bhīmasena and Duryodhana)
 XI,  114 (ºṃ…gacchati),  336 (ºor daṃshṭrāntaraṃ gataḥ),  506 (ºvaśaṃ gataḥ),  541 (ºpāśa-)
 XII,  168 (ºyānaṃ),  347 (ºpāśena kaṇṭhe badhnāti Mṛtyurāṭ),  380 (ºor āsye sa vartate),  440 (among those who are slayers),  481 (ºmukhāni,  read ºmukhaṃ with B.),  526 (ºor vishayaṃ gatāḥ),  2214 (ºor duhitā…Sunīthā nāma),  2576 (= Antaka),  2585 (iva),  2982 (ºpadaṃ),  4497 (prāṇeśvaraṃ),  4501 (caturvibhāgasya,  see PCR.),  6550 (ºsenāṃ),  7198 (Kāla-Mº-Yamānāṃ),  7200,  7213,  7226,  7227,  (7230),  7230,  7231,  7251,  7317,  7332,  7843 (ºmukhaṃ),  9149 (fem.?),  11061,  12413 (º-Vaivasvatau)
 XIII,  16 (saṃvādaṃ Mº-Gautamyoḥ Kāla-lubdhakapannagaiḥ),  23 (ºor lokaṃ),  35,  49,  (50),  58,  60,  61,  62,  63,  64,  (65),  66,  (67),  69,  70,  76,  78,  79,  80,  86,  87,  124,  131,  142 (raudrabhāvena),  150 (kūṭamudgarahastaḥ),  164 (= Dharma),  170,  174,  178,  1288 (learnt the 1000 names of Śiva from Śakra and taught them to the Rudras),  2230,  3129,  3177,  6905 (ºoḥ panthānaṃ),  7098,  †7397 (Kṛshṇa identified with M.),  7497 (Rudra (Śiva) identified with M.),  7521 (do.)
 XIV,  296 (ºpadaṃ),  337 (ºor āsye),  1489.

Mṛtyu^2 = Sūrya (the sun): III,  146.--Do.^3 = Śiva (1000 names^1).

Mṛtyu^4 (“Death”),  fem. § 594 (Akampana): Nārada said to Akampana: In the beginning the Grandsire Brahmán created all creatures. As the creation bore no sign of decay,  he began to think about the destruction of the universe. Failing to find any means of destruction,  he became angry,  and in consequence of his anger a fire sprang from the apertures of his body (khebhyaḥ) and destroyed all creatures. Then Śiva (the lord of all the wanderers at night) appealed to Brahmán (the greatest of ascetics),  who said,  “Thou hast been born out of our wish” (kāmāt) (VII,  52),  and that the Earth,  afflicted with the heavy weight of creatures,  had asked him to destroy them. Śiva,  saying that he had been appointed by Brahmán the protector of creatures,  prevailed upon Brahmán to keep his wrath within his own inner self and extinguish the fire. Then Brahmán expounded the doctrine of pravṛtti and nivṛtti. From his organs of sense (gobhyaḥ,  cf. khebhyaḥ in a parallel passage,  XII,  9179) then issued a female who was dark,  etc.,  and set out for the southern quarter
 Brahmán called her Death (Mṛtyu) and told her to slay the creatures. She wept,  but Brahmán caught her tears with his two hands and implored her (VII,  53)--who wished to go to the hermitage of Dhenuka to perform austerities--to slay the creatures. Soon Brahmán smiled,  the creatures continued to live as before,  and Mṛtyu proceeded to Dhenuka,  where she practised austere vows during twenty-one times ten billions of years,  and then she wandered 10, 000 billions of years with the creatures. Next she repaired to Nandā and there passed 8, 000 years,  and became purified from all her sins. Then she went to Kauśikī,  where she lived upon air and water only. Then she repaired to Pañcagaṅgā and next to Vetasaka (C. Ceº),  then to the Gaṅgā and thence to Meru,  motionless and suspending her life-breaths. Thence to the top of Himavat (where the gods had performed sacrifices) for a billion of years standing on the toe only of her feet. Then to Pushkara,  and Gokarṇa,  and Naimisha,  and Malaya,  with steady devotion to the Grandsire without acknowledging any other god. Brahmán was gratified with her and said that in slaying the creatures she should be without sin
 Yama and the diseases should become her helpmates. She prevailed upon him that the passions,  covetousness,  etc.,  should tear the bodies of the creatures before she slew them. Her tears which were in his hands should become diseases springing from the creatures themselves and kill men
 she should be the virtue of living creatures and the goddess of this virtue. Sin would slay those who were of wicked behaviour
 “it will be thy work to sink them in their sins that are wicked.” Nārada further expounded the nature of death and told Akampana not to grieve for his dead son: VII,  53,  2068,  2070 (kamalalocanā)
 54,  (2074),  2082,  2088,  2101,  2105,  2112,  †2117,  †2118,  †2122 (devasṛshṭā),  †2123 (daṇḍapāniḥ).--§ 595 (Abhimanyuvadhap.): VII,  55,  2134 (ºsamutpattiṃ,  all. to § 594)
 71,  2471 (sambhavo Mºoḥ,  do.). --§ 678b (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII,  258,  9182,  9185
 259,  9195,  9197,  9201,  9204,  9212,  9214,  9219,  †9220,  †9223,  †9224,  †9228 (repetition from § 594).

पुराणम्

English

मृत्यु / MṚTYU. The goddess of death. agni purāṇa gives details about the birth of death. Hiṁsā was the wife of adharma. They got a son named anṛta and a daughter named Nikṛti. From them were born bhaya,   naraka,  māyā and vedanā. Of these māyā gave birth to mṛtyu,  the destroyer of matter.
mṛtyu has been described both as a god and goddess in mahābhārata. The statements regarding mṛtyu as a deva are as follows:--(i)  three sons were born to Nikṛti,  wife of adharma. One of them was mṛtyu. Mṛtyudeva has neither wife nor children because he is the destroyer of all. (Śloka 54,  Chapter 66,  Ādi Parva).(ii)  Once the son of an old gautamī was bitten by a snake. A hunter seeing it rushed to kill the serpent but gautamī objected to it. She advised him that it was a sin to injure any living being. The serpent then said,  “It is not my fault that I bit the boy. I was persuaded by the god of death to do so.” The god of death Mṛtyudeva also appeared there then. He confirmed the snake's statement and added that God had programmed all events beforehand and the boy's death was not due to any mistake on anybody's part. (Śloka 50,  Chapter 1,  anuśāsana parva)(iii)  Once mṛtyu followed the King sudarśana,  but Mṛtyudeva had to withdraw after accepting defeat because the King had been living a virtuous life of high standard. (See under sudarśana).
The statements regarding mṛtyu as a goddess are the following:(1)  This devatā was born from the body of brahmā in the shape of a woman. (Śloka 17,  Chapter 53,  droṇa parva).(2)  brahmā gave the work of destruction to mṛtyu. When she got that work she wept aloud. (Śloka 21. Chapter 257,  śānti Parva).(3)  The goddess of mṛtyu once did severe penance. (Śloka 17,  Chapter 54,  droṇa parva).(4)  brahmā assured the goddess of death that any destruction by her would not be deemed as a sin. (Śloka 44,  Chapter 54,  droṇa parva).(5)  The terrible strength of Mṛtyudevatā is described in Chapter 819,  śānti Parva,  mahābhārata.

Vedic Reference

English

 Mṛtyu,  ‘death, ’ is repeatedly mentioned in the Rigveda^1
and later^2 as a thing of terror. There are a hundred and one
forms of death,  the natural one by old age^3 (jarā),  and a
hundred others,  all to be avoided.^4 To die before old age
(purā jarasaḥ)^5 is to die before the allotted span (purā āyuṣaḥ), ^6
the normal length of life being throughout Vedic literature
spoken of as a hundred years.^7 On the other hand,  the evils
of old age in the loss of physical strength were clearly realized.^8
one of the feats of the Aśvins was to restore old Cyavāna to
his former youth and powers,  and another was the rejuvenation
of Kali.^9 The Atharvaveda^10 is full of charms of all sorts to
avert death and secure length of years (āyuṣya).
The modes of disposing of the dead were burial and cremation
(see Agnidagdha). Both existed in the early Vedic period, ^11
as in Greece
^12 but the former method was on the whole less
favoured,  and tended to be regarded with disapproval. The
bones of the dead,  whether burned or not,  were marked by the
erection of a tumulus (Śmaśāna): the Śatapatha Brāhmaṇa^13
preserves traces of strong differences of opinion as to the mode
in which these tumuli should be constructed. There is little
or no trace^14 of the custom common in northern lands of
sending the dead man to sea in a burning ship: the reference
to a ship^15 seems to point to mythical perils after death,  not to
the mode of burial.
The life after death was to the Vedic Indian a repetition of
the life in this world. He passed into the next world sarva-
tanuḥ sāṅgaḥ,  ‘with whole body and all his members, ’^16 enjoying
there the same pleasures as he had enjoyed on earth. Even
in the Rigveda^17 there are hints of evil awaiting evil-doers,  but
it is not until the Atharvaveda^18 and the Brāhmaṇas^19 that
a hell of punishment is set out,  and it is in the Brāhmaṇas^20
that good and evil deeds are said to produce happiness or hell
hereafter. But there is no hint of extinction^21 in the Rigveda
as the fate of the wicked,  as Roth^22 inclined to think. The
Vedic poet not being deeply moral,  his verses do not convey, 
as would those of a man convinced of sin,  warnings of future
judgment.
1) vii. 59,  12
 x. 13,  4
 18,  1,  2
x. 48,  5
 60,  5. So mṛtyu-bandhu, 
‘akin to death, ’ Rv. viii. 18,  22
 x.
95,  18.
2) Taittirīya Saṃhitā,  i. 5,  9,  4,  where
the world is said to be ‘yoked with
death’ (mṛtyu-saṃyuta)
 Taittirīya Brāh-
maṇa,  i. 5,  9,  6
 Aitareya Brāhmaṇa, 
iii. 8,  2
 14,  1. 2. 3
 Śatapatha Brāh-
maṇa,  x. 6,  5,  1,  etc. So often the
‘bonds of death’ (mṛtyu-pāśa),  Av.
viii. 2,  2
 8,  10. 16
 xvii. 1,  30
 Tait-
tirīya Brāhmaṇa,  iii. 10,  8,  2
 Kāṭhaka
Upaniṣad,  i. 18,  etc.
3) Av. ii. 13,  2
 28,  2.
4) Av. i. 30,  3
 ii. 28,  1
 iii. 11,  5
viii. 2,  27
 xi. 6,  16,  etc.
5) Rv. viii. 67,  20
 Av. v. 30,  17
x. 2,  30
 xiii. 3,  56.
6) Śatapatha Brāhmaṇa,  ii. 1,  4,  1.
7) Rv. i. 64,  14
 89,  9
 ii. 33,  2,  etc.
Cf. Lanman,  Sanskrit Reader,  384
Weber,  Indische Studien,  17,  193
 Fest-
gruss an Reth,  137.
8) Rv. i. 71,  10
 179,  1.
9) x. 39,  8. Cf. Muir,  Sanskrit Texts, 
5,  243.
10) See Bloomfield,  Atharvaveda,  62
et seq.
11) See Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  16,  clii
 Winternitz, 
Geschichte der indischen Literatur,  1,  84,  85.
12) See Lang,  Homer and his Age, 
82 et seq.
 cf. Burrows,  Discoveries in
Crete,  209-213.
13) xiii. 8,  2,  1.
14) Cf. Zimmer,  Altindisches Leben, 
410
 Weinhold,  Altnordisches Leben, 
483 et seq.
15) Rv. x. 63,  10
 135,  4
 Av. vii. 6,  3, 
and cf. Weber,  Proceedings of the
Berlin Academy,  1895,  856.
16) Av. v. 6,  11
 xviii. 4,  64
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  v. 6,  1,  1
 xi. 1,  8,  6
xii. 8,  3,  31,  and cf. Taittirīya Saṃhitā, 
v. 3,  5,  2
 6,  3
 6,  6,  3
 Taittirīya
Brāhmaṇa,  iii. 8,  20,  5
 10,  11,  1.
17) Rv. ii. 29,  6
 iii. 26,  8
 iv. 5,  5
25,  6
 vii. 104,  3. 11. 17
 x. 152,  4.
18) ii. 14,  3
 v. 19,  3
 30,  11
 viii. 2, 
24
 xii. 4,  36
 xviii. 3,  3. Cf. also
v. 19
 Vājasaneyi Saṃhitā,  xxx. 5.
19) Śatapatha Brāhmaṇa,  xi. 6,  1, 
1 et seq.
 Weber,  Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen Gesellschaft,  9,  240
et seq.
 Jaiminīya Brāhmaṇa,  i. 42-44
(Journal of the American Oriental Society, 
15,  236 et seq.).
20) Śatapatha Brāhmaṇa,  vi. 2,  2,  27
x. 6,  3,  1
 Kauṣītaki Brāhmaṇa,  xii. 3, 
etc.
21) Cf. Macdonell,  Vedic Mythology, 
p. 169.
22) Journal of the American Oriental
Society,  3,  329-347
 Weber,  op. cit.,  238
et seq.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मृत्युः,  पुं,
   (म्रियते अस्मादिति मृ + “भुजिमृङ्भ्यांयुक् त्युकौ ।” उणा० । ३ । २१ । इति त्युक् ।)यमः । इति हेमचन्द्रः ॥
 कंसः । यथा,  --“प्रत्यर्प्य मृत्यवे पुत्त्रान् मोचये कृपणामिमाम् ।सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्व्वा न म्रियेतचेत् ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १ । ४९ ॥

 मृत्युः,  पुं,
   क्ली,
   प्राणवियोगः । तत्पर्य्यायः । पञ्चता२ कालधर्म्मः ३ दिष्टान्तः ४ प्रलयः ५ अत्ययः ६अन्तः ७ नाशः ८ मरणम् ९ निधनः १० ।इत्यमरः ॥
 पञ्चत्वम् ११ मृतम् १२ मृतिः १३ ।इति तट्टीकायां रमानाथः ॥
 नैधनम् १४ ।इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥
 संस्था १५ कालः १६परलोकगमः १७ दीर्घनिद्रा १८ निमीलनम् १९अस्तम् २० अवसानम् २१ । इति हेमचन्द्रः ॥
भूमिलाभः २२ निपातः २३ विलयः २४ आत्य-यिकम् २५ । इति शब्दरत्नावली ॥
 अप्ययः२६ । (मरणार्थे यथा,  --“क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा ।न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥
प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलञ्च दारुणम् ।पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३१ अः ॥
“एकोत्तरं मृत्युशतमथर्व्वाणः प्रचक्षते ।तत्रैकः कालसंज्ञस्तु शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः ॥
दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ ।रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्नाद्बैद्यपुरोहितौ ॥
”इति च तत्र तत्स्थाने । ३४ अः ॥
)तत्प्रमाणं यथा,  --“अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।अहं सर्व्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥
”इति श्रीमद्भागवते ११ स्कन्धे । १६ । १० ॥
स तु ब्रह्मणो गुदतो जातः । यर्था,  --“पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ! ।हिंसाया निरृते मृर्त्योर्निरयस्य गुदं स्मृतम् ॥
”इति श्रीभागवते २ स्कन्धे ५ अध्यायः ॥
कल्पान्तरे भयात् मायायां जातः । यथा,  --“हिंसा भार्य्या त्वधर्म्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम् ।कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयं नरकमेव च ॥
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः ।भयाज्जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥
वेदना च सुतञ्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । * ।अस्यापत्यादि यथा,  --“मृर्त्योर्व्याधिर्जराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे ।दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्व्वे चाधर्म्मलक्षणाः ।नैषां भार्य्यास्ति पुत्त्रो वा सर्व्वे ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥
निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्य्याभवन् मुने ! ।अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्त्राश्चतुर्द्दश ॥
अलक्ष्मीसूचका ह्येते मृत्योरादेशकारिणः ।विनाशकाले च नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान् ॥
इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः ।स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति च ॥
तथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागलोभादिभिर्नरान् ।योजयन्ति तथा हानिं यान्ति धर्म्मादिभिर्द्विज ! ॥
अहङ्कारगताश्चान्ये तथान्ये बुद्धिसंस्थिताः ।विनाशाय नरस्त्रीणां यतन्ते मोहसंश्रयाः ।एवं त्वधर्म्मेणोत्पन्नाः सर्व्वे चापि भयङ्कराः ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे दुःसहानुशासनं नामा-ध्यायः ॥
 विष्णुपुराणे प्रथमेऽंशे सप्तमोऽध्यायश्च ॥
मृत्युज्ञापकारिष्टानि यथा,  --दत्तात्रेय उवाच ।“अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते ।येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥
देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् ।यो न पश्येन्न जीवेत् स नरः संबत्सरात् परम् ॥
अरश्मि विम्बं सूर्य्यस्य वह्निञ्चैवांशुमालिनम् ।दृष्ट्वैकादशमासेभ्यो नरो नोर्द्ध्वं स जीवति ॥
वान्त्यां मूत्रे पुरीषे वा सुवर्णं रजतं यथा ।प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने जीवितं दशमासिकम् ॥
दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्व्वनगराणि च ।सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥
स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते ।प्रकृतेश्च निवर्त्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥
खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्योः पादस्याग्रेऽथवा भवेत् ।पांशुकर्द्दमयोर्म्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥
कपोतगृध्रकाकोला वायसो वापि मूर्द्धनि ।क्रव्यादो वा खगो लीनः षण्मासायुःप्रदर्शकः ॥
हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा पुनः ।स्वच्छायाञ्चान्यथा दृष्ट्वा पञ्च मासान् स जीवति ॥
अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् ।पयसीन्द्रधनुर्व्वापि जीवितं द्बित्रिमासिकम् ॥
घृते तैले तथादर्शे तोये वा चात्मनस्तनुम् ।यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्द्धं न जीवति ॥
यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा ।तस्यार्द्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥
यस्य वै स्नातमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यति ।पिवतश्च जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥
स्तम्भितो मारुतो यस्य मर्म्मस्थानानि कृन्तति ।न हृष्यत्यम्बुसंस्पर्शात्तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥
ऋक्षवानरयुग्मस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् ।स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमृच्छति ॥
रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् ।दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥
नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य वै ।एणं वा वीक्ष्य वल्गन्तं विद्यान्मृत्युमुपस्थितम् ॥
आमस्तकतलाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे ।स्वप्ने पश्येत्तथात्मानं नरः सद्यो म्रियेत सः ॥
केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजगं निर्जलां महीम् ।दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहन्तु मृत्युरेकादशेऽहनि ॥
करालैर्व्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः ।पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं समाप्नुयात् ॥
सूर्य्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति सम्मुखम् ।विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥
यस्य वै मुक्तमात्रेऽपि हृदयं पीड्यते क्षुधा ।जायते दन्तसंघर्षः स गतायुरसंशयम् ॥
दीपादिगन्धं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि ।नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥
शक्रायुधञ्चार्द्धरात्रे दिवा ग्रहगणं तथा ।दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवान् ॥
नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नम्रतोन्नती ।नेत्रञ्च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥
आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वापि सिता तथा ।तदा प्राज्ञो विजानीयानृमृत्युमासन्नमात्मनः ॥
उष्ट्ररासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् ।प्रयाति तं विजानीयात् सद्यो मृत्युं नरेश्वर ! ॥
पिधाय कर्णं निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् ।नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ॥
पततो यस्य वै गर्त्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते ।न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥
ऊर्द्ध्वा च दृष्टिर्न च संप्रतिष्ठारक्ता पुनः संपरिवर्त्तमाना ।मुखस्य चोष्मा शिशिरा च नाभिःशंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥
स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते नरः ।जलप्रवेशादपिवा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥
यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा ।स मृत्युं सप्तरात्रान्तात् पुमानाप्नोत्यसंशयम् ॥
स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथोऽसितम् ।यः पुमान् मृत्युमापन्नं तस्यापि हि विनिर्द्दिशेत् ॥
स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्य्ययः ।कथयन्ति मनुष्याणां समासन्नौ यमान्तकौ ॥
येषां विनीतः सततं यस्य पूज्यतमा मताः ।तानेव योऽवजानाति तानेव च विनिन्दति ॥
देवता नार्च्चयेद्वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति ।मातापित्रोरसत्कारं जामातॄणां करोति यः ॥
योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषाञ्च महात्मनाम् ।प्राप्तान्तकालः पुरुषस्तद्बिज्ञेयं विचक्षणैः ॥
योगिना सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते ! ।मंवत्सरान्ते तज्ज्ञेन फलदानि दिवानिशम् ।विलोक्यानि सदा चैव फलपङ्क्तिषु भीरुणा ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे अलर्कोपाख्याने ४३ अः ॥
कर्म्मविशेषान्मृत्युविशेषो यथा,  --“येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो नच ।आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥
आगारदाहिनो दाहं क्षुधं चानन्नदायिनः ।प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन् मृत्यावुपस्थिते ॥
देवब्राह्मणपूजायां ये रताश्चानसूयवः ।श्लक्ष्णा वदान्या ह्नीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ॥
यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद् धर्म्ममुत्सृजेत् ।यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥
शीतं जयन्तीन्धनदास्तापं चोदकदायिनः ।प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्ये द्वेषकारिणः ॥
मोहाज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महद्भयम् ।कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै ।ते मोहमृत्यवः सर्व्वे तथान्ये वेदनिन्दकाः ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे पितापुत्त्रसम्बादे १०अध्यायः ॥
 * ॥
मृत्युकालकर्त्तव्यक्षुद्रजन्तुबधप्रायश्चित्तं यथा,  --“बधेऽपि क्षुद्रजन्तूनां हिंसकानाञ्च पण्डितः ।कार्षापणं समुत्सृज्य मृत्युकाले प्रमुच्यते ॥
अहिंसकानां क्षुद्राणां वधे शतगुणं ध्रुवम् ।प्रायश्चित्तं मृत्युकाले कथितं पद्मयोनिना ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ७ अध्यायः ॥
मृत्युसमये गङ्गागमनमावश्यकं यथा,  --“अहो सगरवंशेभ्यो निर्व्वाणमुक्तिदायिनी ।वैकुण्ठगामिनां मार्गसोपानरूपिणी वरा ॥
अतोऽपि मृत्युसमये सतां पुण्यस्वरूपिणाम् ।आदौ पादौ च विन्यस्य मुखे तोयं प्रदीयते ॥
गङ्गासोपानमारुह्य सन्तो यान्ति ममालयम् ॥
”इति तत्रैव ३४ अध्यायः ॥
 * ॥
जन्मवतां मृत्योरपरिहार्य्यत्वं यथा,  --“मृत्युर्जन्मवतां वीर ! देहेन सह जायते ।अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १ अध्यायः ॥
अपि च ।“जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।तस्मादपरिहार्य्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
”इति श्रीभगवद्गीता ॥
 * ॥
अकालमृत्युप्रशमनं स्तोत्रं यथा,  --सूत उवाच ।“स्तोत्रं तत्संप्रवक्ष्यामि मार्कण्डेयेन भाषितम् ।नारायणं सहस्राक्षं पद्मनाभं पुरातनम् ।प्रणतोऽस्मि हृषीकेशं किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 १ ॥
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षमनन्तमजमव्ययम् ।केशवञ्च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 २ ॥
वासुदेवं जगद्योनिं भानुमन्तमतीन्द्रियम् ।दामोदरं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 ३ ॥
शङ्खचक्रधरं देवं छद्मरूपिणमव्ययम् ।अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 ४ ॥
वाराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनार्द्दनम् ।माधवञ्च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 ५ ॥
पुरुषं पुष्करं पुण्यं क्षेत्रबीजं जगत्पतिम् ।लोकनाथं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 ६ ॥
सहस्रशीर्षं देवेशं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ।महायोगं प्रपन्नोऽसि किन्नो मृत्युः करिष्यति ॥
 ७ ॥
भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम् ।विश्वरूपं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
 ८ ॥
इत्युदीरितमाकर्ण्य स्तोत्रं तस्य महात्मनः ।अपयातस्ततो मृत्युर्विष्णुदूतैः प्रपीडितः ॥
इति तेन जितो मृत्युर्मार्कण्डेयेन धीमता ॥
प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिं हे नास्ति दुर्लभम् ॥
मृत्व्यष्टकमिदं पुण्यं मृत्युप्रशमनं शुभम् ।मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुरुवाच ह ॥
य इदं पठति स्तोत्रं त्रिकालं नियतः शुचिः ।नाकाले तस्य मृत्युः स्यान्नरस्याच्युतचेतसः ॥
हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणंनारायणं शाश्वतमादिदेवम् ।विचिन्त्य सूर्य्यादतिराजमानंमृत्युं स योगी जितवांस्तदैव ॥
”इति गारुंडे २३८ अध्यायः ॥
 * ॥
शुभकर्म्मप्रतिबन्धकमृत्युदा योगा यथा,  --“आदित्यभौमयोर्नन्दा भद्रा शुक्रशशाङ्कयोः ।बुधे जया गुरौ रिक्ता शनौ पूर्णा च मृत्युदा ॥
”अपि च ।“रव्यादिदिवसैर्युक्ता विशाखादिचतुश्चतुः ।उत्पाटा मृत्यवः काला अमृतानि यथाक्रमम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मृत्यु पु०
  मृ--त्युक् । १ यमे हेम० देहादिभ्यः २ प्राणवियोगेविजातीयात्ममनःसंयोगनाशे वा ३ मरणे च अमरः ।“मृत्योः स मृत्युमाप्नोति” श्रुतिः भयात् मायायां जाते४ पुत्रभेदे पु०
  भयाज्ज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहा-रिणम् । निरृतिश्च तथा कन्या मृत्योर्भार्य्याऽभवन्मुने! ।अलक्ष्मीर्नाम तस्यां च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश” मार्क० पु०
  ।

Capeller

German

 मृत्यु॑ m.
  Tod (durch —°)
 Todesgott.

Grassman

German

 mṛtyú,  m.,  Tod [von mṛ],  auch 2〉 personificirt als Todesgott. Vgl. ámṛtyu.
-o 2〉 {844, 1} páram 〰 ánu párā‿ihi pánthām.
-ús {947, 2}
 {955, 2}.
-úm {839, 4}
 {844, 4}.
-ós [Ab.] {575, 12} (mukṣīya).
-ós [G.] padám {844, 2}
 antikám {987, 2}.
-áve {874, 5}
 {885, 4}
 {886, 8}—_{886, 10}. — 2〉 {991, 4} etád tásmai yamā́ya námas astu 〰.
-ávas 2〉 ā́śitam úpa gachanti 〰 {943, 1}.

Burnouf

French

 मृत्यु मृत्यु m.
  f.
  n.
  (मृ
 sfx. त्यु) la mort
 -- M.
Yama.
मृत्युञ्जय m.
  (जि) Śiva.
मृत्युनाशक m.
  (नश् au c.) vif-argent.
मृत्युपुष्प m.
  canne à sucre [qui fleurit et meurt].
मृत्युफल n.
  esp. de fruit vénéneux. -- F. banane.
मृत्युभङ्गरक m.
  tambour employé dans les cérémonies
funèbres.
मृत्युभृत्य m.
  maladie.
मृत्युवञ्चन m.
  corbeau.
		 Ægle marmelos,  bot.
		 Śiva.
मृत्युवीज m.
  bambou.
मृत्युसंसार m.
  les vicissitudes de la mortalité.
मृत्युसूति f.
  crabe.
मृत्युसैन्य n.
  l'armée de la mort,  c-à-d. les passions,  Bd.

Stchoupak

French

 मृत्यु-
 m.
  mort 
 dieu de la mort (qqf.  identifié à Yama 
 qqf.  f.
 ) 
-मन्त्- a. sujet à la mort 
 -सात्-कृ- livrer à la mort.
°काल- m.
  heure de la mort.
°द्वार- nt. porte (conduisant) vers la mort.
°नाशन- nt. ambroisie.
°पथ- m.
  chemin de la mort.
°पा- (qui boit la mort) ag. ép. de Śiva.
°पाश- m.
  liens de la mort.
°प्रतिबद्ध- a. sujet à la mort.
°भय- nt. crainte de la mort.
°भीत- a. qui craint la mort.
°राज्- m.
  dieu de la mort.
°लोक- m.
  monde de la mort,  empire de Yama.
°विजय- m.
  n.
  d'un éléphant.
°संधित- °संमित- a. v. lié à la mort.
°सेना- f.
  armée de la Mort.
मृत्युं-जय- m.
  ép. de Śiva 
 n.
  d'un
 vers du Ṛgveda 
-ता- f.
  fait d'être Mṛtyuṃjaya.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.