| YouTube Channel

मृतवत्सा (mRtavatsA)

 
शब्दसागरः
English
मृतवत्सा
f.
 (-त्सा) A woman or female animal, whose offspring never live long.
E.
 मृत, वत्स young.
Yates
English
मृत-वत्सा (त्सा) 1.
f.
 A woman whose
offspring dies.
Wilson
English
मृतवत्सा
f.
 (-त्सा) A woman or female animal, whose offspring never
live long.
E.
 मृत, and वत्स young.
Monier Williams Cologne
English
मृत॑—वत्सा (मृत॑-),
f.
 whose offspring or new-born child dies,
AV.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मृतवत्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿ
मृतवत्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರುಸತ್ತ ಹಸು
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मृतवत्सा,
स्त्री,
 (मृता वत्सा यस्याः ।) मृता-पत्या । अजीवत्सन्ताना । गर्भावधिवर्षत्रयंयावत् पुनःपुनर्म्मृतसन्ताना । अस्या दोषशान्ति-र्यथा, --“सप्तमीस्नपनं वक्ष्ये सर्व्वलोकहिताय वै ।जातस्य मृतवत्सायाः सप्तमे मासि नारद ! ।अथवा शुक्लसप्तम्यामेतत् सर्व्वञ्च शस्यते ॥
ग्रहताराबलं लब्ध्वा कृत्वा वा विप्रवाचनम् ।बालस्य जन्मनक्षत्रतिथिदेवान् यजेद्बुधः ॥
तद्बद्वृद्धातुराणान्तु कृत्यं स्यादितरेषु च ।गोमयेनानुलिप्तायां भूमावेकाग्निवत्तदा ॥
तण्डुलै रक्तशालीयैश्चरुं गोक्षीरसंयुतम् ।निर्व्वपेत् सूर्य्यरुद्राभ्यां तन्मन्त्राभ्यां विधानतः ॥
कीर्त्तयेत् सूर्य्यदैवत्यं सप्तर्च्चञ्च घृताहुतीः ।जुहुयाद्रुद्रसूक्तेन तद्वद्रुद्राय नारद ! ॥
होतव्याः समिधस्तद्वत्तथैवार्कपलाशयोः ।यवकृष्णतिलैर्होमः कर्त्तव्योऽष्टशतं पुनः ॥
व्याहृतिभिरथाज्येन तथैवाष्टशतं द्विज ! ।हुत्वा स्नानञ्च कर्त्तव्यमङ्ग्यङ्गेन च धीमता ॥
विप्रेण वेदविदुषा विधिवद्दर्भपाणिना ।स्नापयित्वा तु चतुरः कुम्भान् कोणेषु शोभनान् ॥
पञ्चमञ्च पुनर्मध्ये दध्यक्षतविभूषितम् ।स्थापयेदव्रणं कुम्भं सप्तर्च्चेनाभिमन्त्रितम् ।सौरेण तीर्थतोयेन पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥
सर्व्वान् सर्व्वौषधैर्युक्तान् पञ्चगव्यसमन्वितान् ।पञ्चरत्नफलैर्युक्तान् वासोभिरभिवेष्टयेत् ॥
गजाश्वरथ्यावल्मीकसङ्गमात् ह्रदगोकुलात् ।राजद्बारप्रदेशाच्च मृदमानीय निःक्षिपेत् ॥
चतुर्ष्वपि च कुम्भेषु रत्नगर्भेषु मध्यमम् ।गृहीत्वा ब्राह्मणस्तन्तु सौरान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥
सप्तभिरपि नारीभिरव्यङ्गाभिरथाप्यलम् ।पूजिताभिर्यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणैः ।सविप्राभिश्च कर्त्तव्यं मृतवत्साभिषेचनम् ।दीर्घायुरस्तु बालोऽयं जीवपुत्त्रा च भाविनी ॥
आदित्यश्चन्द्रमाः सार्द्धं ग्रहनक्षत्रमण्डलैः ।शक्रः सलोकपालो वै ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।एते चान्ये च देवौघाः सदा पान्तु कुमारकम् ॥
मित्रोऽशनिर्मा हुतभुङ्मा च बालग्रहाः क्वचित् ।पीडां कुर्व्वन्तु बालस्य मा मातुर्जनकस्य वै ॥
ततः शुक्लाम्बरधरा कुमारी पतिसंयुता ।सप्तकं पूजयेद्भक्त्या स्त्रीणामथ गुरुं पुनः ॥
काञ्चनीञ्च ततः कृत्वा तिलपात्रोपरिस्थिताम् ।प्रतिमां कूर्म्मराजस्य गुरवे विनिवेदयेत् ॥
वस्त्रकाञ्चनरत्नौघैर्भक्ष्यैः सघृतपायसैः ।पूजयेद्ब्राह्मणं तद्बद्वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः ॥
भुक्त्वा च गुरुणा चेयमुच्चार्य्या मन्त्रसन्ततिः ।दीर्घायुरस्तु बालोऽयं यावद्वर्षशतं समम् ।यत्किञ्चिदस्य दुरितं निःक्षिप्तं बडवानले ॥
ब्रह्मा रुद्रो वसु स्कन्दो विष्णुर्देवो हुताशनः ।रक्षन्तु सर्व्वदुष्टेभ्यो वरदाः सन्तु सर्व्वदा ॥
एवमादीनि वाक्यानि वदन्तं पूजयेद्गुरुम् ।शक्तितः कपिलां दद्यात् प्रणिपत्य विसर्ज्जयेत् ॥
गुरुञ्च पुत्त्रसहिता प्रणम्य रविशङ्करौ ।हुतशेषं तदाश्नीयादादित्याय नमोऽस्तु ते ॥
इदमेवाद्भुतोद्वेगदुःखस्वप्नेषु शस्यते ।कर्त्तृजन्मदिनर्क्षाणां देवान् संपूजयेत् सदा ॥
शान्त्यर्थं शुक्लसप्तम्यामेतत् कुर्व्वन्न सीदति ॥
स चानेन विधानेन दीर्घायुरभवत्ततः ।सम्बत्सराणामयुतं शशास पृथिवीमिमाम् ॥
”इति मात्स्ये ६४ अध्यायः ॥
तल्लक्षणशान्त्यौषधानि यथा, --“गर्भः संजातमात्राद्बा पक्षात् मासाच्चवत्सरात् ।म्रियते द्वित्रिवर्षाद्वा यस्याः सा मृतवत्सिका ॥
तत्र योगं प्रकर्त्तव्यं यथा शङ्करभाषितम् ॥
मार्गशीर्षे तथा ज्येष्ठे पूर्णिमालेपिते गृहे ।नूतनं कलसं पूर्णं पूजयेन्मातृकाः सुधीः ॥
शाखाफलसमायुक्तं नवरत्नसमन्वितम् ।सुवर्णसूत्रिकायुक्तं षट्कोणमण्डले स्थितम् ।तन्मध्ये पूजयेद्देवीं एकान्तीनामविश्रुताम् ॥
गन्धपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपनैवेद्यसंयुतैः ।पूजयेद्भक्तिभावेन मद्यमांसैः समत्स्यकैः ॥
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।वाराही च तथा चैन्द्री षट्पत्रेषु च मातरः ॥
पूजयेन्मन्त्रपूतेन फेँकारे नाम विश्रुते ।दधिभक्तानि पिण्डानि सप्तसङ्ख्यानि कारयेत् ॥
षट्सङ्ख्येषु च पत्रेषु मातृभ्यः कल्पयेत् पृथक् ।चिल्लेभ्यः सप्तमं पिण्डं शुचिस्थाने बहिः क्षिपेत् ।तैर्भुक्ते गृहमागच्छेच्चक्राग्रे यागमारभेत् ॥
कन्यकां योगिनीं वामां भोजयेत् सकुटुम्बकैः ।दक्षिणां दापयेत्तासां देवताग्रे न चान्यथा ॥
विसृज्य देवताञ्चाथ नद्यां तत्कलसोदकम् ।शकुनं वीक्षयेद्धीमान् शुभेन शुभमादिशेत् ॥
विपरीते पुनः कार्य्यं यागं तन्तु सुसिद्धिदम् ।प्रतिवर्षमिदं कार्य्यं दीर्घजीविसुतं लभेत् ॥
”ओँ ह्रीं फेँ एकान्तीदेवतायै नमः । अनेनमन्त्रेण पूजा जपश्च कार्य्यः ॥
* ॥
“प्राङ्मुखः कृत्तिकाऋक्षे बन्ध्याकर्कोटकीं हरेत् ।तत्कन्दं पेषयेत्तोयैः कर्षमात्रं सदा पिवेत् ॥
या बीजपूरं द्रवमूलमेकंक्षीरेण पक्वं प्रपिवेत् विमिश्रम् ।ऋतौ निजं या तु पतिं प्रयातिदीर्घायुषं सा तनयं प्रसूते ॥
मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला ।मेदा पयस्या काकोलीमूलञ्चैवाश्वगन्धजम् ॥
अजमोदा हरिद्रे द्बे हिङ्गुः कटुकरोहिणी ।उत्पलं कुमुदं द्राक्षा काकोल्योर्म्मूलकद्वयम् ।एतेषां कर्षकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विभावयेत् ॥
शतावरीरसं क्षीरं घृतस्येदं चतुर्गुणम् ।संपिवेन्नियतं नारी नित्यं स्त्रीषु च शस्यते ।पुत्त्रान् जनयते नारी मेधाट्यान् प्रियदर्शनान् ॥
या चैवास्थिरगर्भा स्यात् या नारी जनयेन्मृतम् ।अल्पायुषञ्च जनयेत् या च कन्याः प्रसूयते ॥
योनिदोषे रजोदोषे गर्भस्रावे च शस्यते ।प्रजावर्द्धनमायुष्यं सर्व्वग्रहनिवारणम् ॥
नाम्ना फलघृतं ह्येतदायुष्यं परिकीर्त्तितम् ।नोक्तञ्च लक्ष्मणामूलं वदन्त्यत्र चिकित्सकाः ॥
जीववत्साशुक्लवर्णाघृतमत्र तु दीयते ।अरण्यगोमयेनात्र वह्नेर्ज्वाला प्रदीयते ॥
”अत्र पयस्या क्षीरयुक्तभूमिकुष्माण्डम् । उत्-पलं नीलम् । इति इन्द्रजालतन्त्रे मृतवत्सा-चिकित्सा ॥
* ॥
अन्यच्च । अथ मृतवत्सासुत-जीवनोपायः ।ईश्वर उवाच ।“गर्भः संजातमात्रेण पक्षान् मासाच्च वत्सरात् ।म्रियते द्वित्रिवर्षादिर्यस्याः सा मृतवत्सका ॥
गृहीत्वा शुभनक्षत्रे अपामार्गस्य मूलकम् ।गृहीत्वा लक्ष्मणामूलं एकवर्णगवां पयः ।पीत्वा सा लभते गर्भं दीर्घजीविसुता भवेत् ॥
यस्यै कस्यै व दातव्यं नान्यथा शङ्करोदितम् ॥
बन्ध्याकर्कोटिकाकन्दं मोचाराजेन पेषयेत् ।ऋतुकाले तु सप्ताहं दीर्घजीविसुता भवेत् ।सत्यं सत्यं प्रकर्त्तव्यं यथा शङ्करभाषितम् ॥
* ॥
मार्गशीर्षेऽथवा ज्येष्ठे पूर्णायां लेपिते गृहे ।नूतनं कलसं पूर्णं गन्धतोयेन कारयेत् ॥
शाखाफलसमायुक्तं नवरत्नसमन्वितम् ।सुवर्णमुद्रिकायुक्तं षट्कोणमण्डले स्थितम् ।तन्मध्ये पूजयेद्देवीमेकान्तीनामविश्रुताम् ॥
गन्धपुष्पाक्षतैर्धूपैर्द्दीपैर्नैवेद्यसंयुतैः ।अर्च्चयेद्भक्तिभावेन दुग्धं माषं तथा मधु ॥
वाराही च तथा चैन्द्री ब्राह्मी माहेश्वरी तथा ।कौमारी वैष्णवी देवी षट्सु कोणेषु मातरः ।पूजयेन्मन्त्रभावेन दधिपिण्डानि कारयेत् ॥
सप्तसङ्ख्याप्रमाणानि षट्सङ्ख्या षट्षु पात्रतः ।सप्तमन्तु पृथक् कृत्वा शुचिस्थाने विशेषतः ॥
तद्भुक्तं गृहमागच्छेत् कन्यका वटुकस्त्रियः ।भोजयेद्दक्षिणां दत्त्वा प्रणामं कारयेत्ततः ॥
विसृज्य स्वेष्टदेवीञ्च आद्यां तत्सकलेष्टदाम् ॥
शकुनं वीक्षयेद्धीमान् शुभेन शुभमादिशेत् ॥
विपरीते पुनः कार्य्यं यागं तावत् सुसिद्धिदम् ।प्रतिवर्षमिदं कुर्य्यात् दीर्घजीविसुतं लभेत् ।सिद्धियोगमिदं ख्यातं नान्यथा शङ्करोदितम् ॥
”अथ मन्त्रः । ओँ परं ब्रह्म परमात्मने अमुकी-गृहे दीर्घजीविसुतं कुरु कुरु स्वाहा ॥
* ॥
अथ काकबन्ध्या । ईश्वर उवाव ।“पूर्व्वं पुत्त्रवती या सा क्वचिद्बन्ध्या भवेद्यदि ।काकबन्ध्या तु सा ज्ञेया चिकित्सा तत्र कथ्यते ॥
विष्णुक्रान्तां समूलान्तु पिष्ट्वा माहिषदुग्धके ।महिषीनवनीतेन ऋतुकाले तु भक्षयेत् ॥
एवं सप्तदिनं कुर्य्यात् पथ्ययुक्तिश्च पूर्व्ववत् ।गर्भं सा लभते नारी काकबन्ध्या सुशोभनम् ॥
अश्वगन्धीयमूलन्तु ग्राहयेत् पुष्यभास्करे ।पेषयेन्महिषीक्षीरे पलार्द्धं भक्षयेत् सदा ॥
सप्ताहाल्लभते गर्भं काकबन्ध्या चिरायुषम् ।यस्यै कस्यै न दातव्यं नान्यथा शङ्करोदितम् ॥
”अथ मन्त्रः । ओँनमः शक्तिरूपाय अस्या गृहेपुत्त्रं कुरु कुरु स्वाहा । १०००० जपात् सिद्धिः ।इति श्रीदत्तात्रेयतन्त्रे ईश्वरदत्तात्रेयसंवादेजन्मबन्ध्यादीनां पुत्त्रकरणं नाम सप्तदशपटलः ॥
क्वचिद्ग्रन्थे २० पटलः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मृतवत्सा स्त्री मृतोवत्सो यस्याः । मृतापत्यायां १ स्त्रियां२ स्त्रीगव्याञ्च “मृतवत्सा च या नारीति” तन्त्रम् ।