| YouTube Channel

मृड (mRDa)

 
शब्दसागरः
English
मृड
m.
 (-डः)
1. A name of ŚIVA.
2. The fire that completes an obla-
tion.
f.
 [डा or -डा(दा)नी] DURGĀ, the wife of ŚIVA.
E.
 मृड् to be
pleased or delighted,
aff.
 क, fem.
aff.
 ङीष्, with आनुक् augment.
Capeller Eng
English
मृड
a.
 merciful, gracious
m.
E.
 of Agni & Śiva.
Yates
English
मृड (डः) 1.
m.
 Shiva.
f.
 (ती)
Durgā.
Wilson
English
मृड r. 6th cl. (मृडति) r. 9th cl. (-मृड्णाति)
1 To delight, to make happy.
2 To rejoice, to be happy or delighted. r. 9th cl. (according to some
authorities, ) To grind or pound.
मृड
m.
 (-डः)
1 A name of ŚIVA.
2 The fire that completes an oblation.
f.
 (-डानी) DURGĀ, the wife of
ŚIVA.
E.
 मृड to be pleased or delighted,
aff.
 क, fem.
aff.
 ङीष्, with
आनुक् augment.
Apte
English
मृडः [mṛḍḥ], An epithet of Śiva
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः Śiva-mahimna
S.*
 3.
Apte 1890
English
मृडः An epithet of Śiva.
Monier Williams Cologne
English
मृड
mfn.
 showing compassion or mercy, gracious,
Kāṭh.
ĀśvGṛ.
मृड
m.
N.
 of Agni at the Pūrṇāhuti, Gṛhyās.
of Śiva,
Śivag.
मृड f(आ or ई).
N.
 of Pārvati,
L.
Monier Williams 1872
English
मृड, अस्, आ, अम् [cf. मृदु, col. 3], showing
mercy, gracious (Ved.)
(अस्), m. a N. of Agni or
Fire
of Śiva
(आ, ई), f. an epithet of Pārvatī [cf.
मृडानी]
(अम्), n., scil. हिरण्य, a particular
weight of gold (?).
Macdonell
English
मृड mṛḍ-a,
a.
 gracious, compassionate
🞄m. ep. of Śiva
-ana,
n.
 pardoning, blessing
🞄-ānī,
f.
 wife of Mṛḍa, Pārvatī
-ī,
f.
 id.: 🞄-kānta,
m.
 lover of Pārvati, Śiva, -pati,
m.
 🞄husband of Pārvati, Śiva
(ḷ) -iká,
n.
 compassion, 🞄grace (RV.)
m.
 N. of the composer 🞄of a hymn.
Benfey
English
मृड मृड् + अ,
m.
 Śiva.
f.
 डा, डी,
Durgā.
Apte Hindi
Hindi
मृडः
पुं*
 - मृड् + क
शिव का विशेषण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मृड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಶಿವ /ಪರಮೇಶ್ವರ /ಮಹಾದೇವ
निष्पत्तिः - > मृड (सुखे) - "कः" (३-१-१३५)
L R Vaidya
English
mfqa {% m. %} An epithet of Śiva.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
११, अक्षौहिणी, अज, ईश, ईशान, ईश्वर, गिरिश, गिरीश, गुणी, गौरीश, त्र्यम्बक, धूर्जटि, पशुपति, पिनाकिन्, भर्ग, भव, महस्, महादेव, महेश, महेश्वर, मृड, रुद्र, शङ्कर, शम्भु, शर्व, शशिभूषण, शितिकण्ठ, शिव, शूलिन्, श्रीकण्ठ, हर
Indian Epigraphical Glossary
English
mṛḍa, also called pṛḍa or pruḍa (JNSI, Vol. XVI, p. 40)
unit of metal weight like the mañjāḍi.
mṛḍa, name of a weight like māñjāḍi (q. v.). Cf. pṛḍa, pruḍ.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मृड्
मूलधातुः:
 मृड
धात्वर्थः:
 सुखने
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 मृडति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
मृडँ मृड सुखने
- मृडति समर्ड ममृडतुः मर्डिता मृडितः मृडित्वा मृडः मृडानी मृड्नातीति क्रैयादिकस्य रूपम् 47
मृडँ मृड च
- मृड्नाति ममर्ड मृडित्वा मृडतीति तुदादिपाठात् 47
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
शंभुः शर्वः स्थाणुरीशान ईशो रुद्रोड्डीशौ वामदेवो वृषाङ्कः ।
कण्ठेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्ठोग्रौ धूर्जटिर्भीमभर्गौ ॥ १९५ ॥
मृत्युंजयः पञ्चमुखोऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः ।
षण्ढः कपर्दीश्वर ऊर्ध्वलिङ्ग एकत्रिदृग्भालदृगेकपादः ॥ १९६ ॥
मृडोऽट्टहासी घनवाहनोऽहिर्बुध्नो विरूपाक्षविषान्तकौ च ।
महाव्रती वह्निहिरण्यरेताः शिवोऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली ॥ १९७ ॥
स्याव्द्योमकेशः शिपिविष्टभैरवौ दिक्कृत्तिवासा भवनीललोहितौ ।
सर्वज्ञनाट्यप्रियखण्डपर्शवो महापरा देवनटेश्वरा हरः ॥ १९८ ॥
पशुप्रमथभूतोमापतिः पिङ्गजटेक्षणः ।
पिनाकशूलखट्वाङ्गगङ्गाहीन्दुकपालभृत् ॥ १९९ ॥
गजपूषपुरानङ्गकालान्धकमखासुहृत् ।
-wordlist-
शम्भु (पुं), शर्व (पुं), स्थाणु (पुं), ईशान (पुं), ईश (पुं), रुद्र (पुं), उड्डीश (पुं), वामदेव (पुं), वृषाङ्क (पुं), कण्ठेकाल (पुं), शङ्कर (पुं), नीलकण्ठ (पुं), श्रीकण्ठ (पुं), उग्र (पुं), धूर्जटि (पुं), भीम (पुं), भर्ग (पुं), मृत्युञ्जय (पुं), पञ्चमुख (पुं), अष्टमूर्ति (पुं), श्मशानवेश्मन् (पुं), गिरिश (पुं), गिरीश (पुं), षण्ढ (पुं), कपर्दिन् (पुं), ईश्वर (पुं), ऊर्ध्वलिङ्ग (पुं), एकदृश् (पुं), त्रिदृश् (पुं), भालदृश् (पुं), एकपाद् (पुं), मृड (पुं), अट्टहासिन् (पुं), घनवाहन (पुं), अहिर्बुध्न (पुं), विरूपाक्ष (पुं), विषान्तक (पुं), महाव्रतिन् (पुं), वह्निरेतस् (पुं), हिरण्यरेतस् (पुं), शिव (पुं), अस्थिधन्वन् (पुं), पुरुषास्थिमालिन् (पुं), व्योमकेश (पुं), शिपिविष्ट (पुं), भैरव (पुं), दिग्वासस् (पुं), कृत्तिवासस् (पुं), भव (पुं), नीललोहित (पुं), सर्वज्ञ (पुं), नाट्यप्रिय (पुं), खण्डपर्शु (पुं), महादेव (पुं), महानट (पुं), महेश्वर (पुं), हर (पुं), पशुपति (पुं), प्रमथपति (पुं), उमापति (पुं), पिङ्गजट (पुं), पिङ्गेक्षण (पुं), पिनाकभृत् (पुं), शूलभृत् (पुं), खट्वाङ्गभृत् (पुं), गङ्गाभृत् (पुं), अहिभृत् (पुं), इन्दुभृत् (पुं), कपालभृत् (पुं), गजासुहृद् (पुं), पूषासुहृद् (पुं), अनङ्गासुहृद् (पुं), कालासुहृद् (पुं), अन्धकासुहृद् (पुं), मखासुहृद् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
ईशान
ईशान, शशिशेखर, पशुपति, शूली, शिव, शङ्कर, शर्व, शम्भु, उमापति, गिरिश, श्रीकण्ठ, उग्र, हर, सर्वज्ञ, त्रिपुरान्तक, त्रिनयन, रुद्र, कपर्दिन्, भव, भूतेश, परमेश्वर, अन्धकरिपु, दक्षाध्वरध्वंसकृत्, स्थाणु, स्रष्टृ, धूर्जटि, वामदेव, कामध्वंसिन्, व्योमकेश, कपालिन्, नीलग्रीव, वह्निरेतस्, पिनाकिन्, भीम, भर्ग, कृत्तिवासस्, वृषाङ्क, अहिर्बुध्न, विरूपाक्ष, शिपिविष्ट, गणाधिप, गङ्गाधर, महादेव, मृड, नीललोहित
ईशानः शशिशेखरः पशुपतिः शूली शिवः शङ्करः,
शर्वः शम्भुरुमापतिश्च गिरिशः श्रीकण्ठ उग्रो हरः ।
सर्वज्ञस्त्रिपुरान्तकस्त्रिनयनो रुद्रः कपर्दी भवो,
भूतेशः परमेश्वरोऽन्धकरिपुर्दक्षाध्वरध्वंसकृत् ॥ ११ ॥
स्थाणुः स्रष्टा धूर्जटिर्वामदेवः,
कामध्वंसी व्योमकेशः कपाली ।
नीलग्रीवो वह्निरेताः पिनाकी,
भीमो भर्गः कृत्तिवासा वृषाङ्कः ॥ १२ ॥
अहिर्बुध्नो विरूपाक्षः शिपिविष्टो गणाधिपः ।
गङ्गाधरो महादेवो मृडः स्यान्नीललोहितः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.11
page 0003
Vedic Reference
English
Mṛḍa is found only in compounds in the Yajurveda Saṃhitās, ^1
where it seems to denote a small weight of gold. It is uncer-
tain whether the reading should not be Pṛda, as in the
grammatical tradition.^2
1) Upacāya-mṛḍaṃ hiraṇyam, Kāhaka
Saṃhitā, xi. 1
aṣṭā-mṛḍaṃ hiraṇyam,
ibid., xiii. 10
aṣṭā-pruḍ-ḍhiraṇyam,
Taittirīya Saṃhitā, iii. 4, 1, 4, etc.
2) See Pāṇini, iii. 1, 123, with the
Vārttika
von Schroeder, Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft,
49, 164.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मृड ग श मोदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(क्रा०-वा तुदा०-अक०-सेट् ।) मोद इह हृष्टी-करणम् ॥
ग मृड्णाति सरस्वत्या च यः सदेतिहलायुधः । श मृडति दीनं दाता । अमृडित्वासहस्राक्षमिति भट्टिः । मर्डिता । इति दुर्गा-दासः ॥
मृडः,
पुं,
 (मृडति हृष्यतीति । मृड् + इगुप-धत्वात् कर्त्तरि कः ।) शिवः । इत्यमरः । १ ।१ । २३ ॥
(यथा, श्रीमद्भागवते । ४ । २ । ७ ।“प्राङ्निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनादृतः ।”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मृड तोषणे क्र्या० तु० च
पर०
सक०
 सेट् । मृड्णातिमृडति अमर्डीत् ममर्ड ।
मृड
पु०
 मृड--क । १ शिवे अमरः २ तत्पम्त्याम् स्त्री ङीष् आनुक् च मृडानी ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
मृडँ मृड सुखने
- मृडति मृडः मृडमृद (127) इति क्त्वा कित्-मृडित्वा 48
मृडँ मृड सुखने
- मृड्नाति गुधित्वा गुधेरूमः (उ0 52)गोधूमः भिदादौ-(द्र0 33104) गोधा तलत्राणम् दिवादौ गुध परिवेष्टने (412) गुध्यति 44
धातुवृत्तिः
Sanskrit
मृडँ मृड (अर्थः) सुखने
( मृडति ममर्ड मर्डिता मर्डिष्यति मृडतु अमृडत् मृडेत् मृड्यात् अमर्डीत् मिमर्डिषति मरीमृड्यते मरीमर्ड्ढि मर्डयति अमीमृडत् अममर्डत् ) उरृद्वा ( मृडित्वा मृडितः ) "मृडमृध'' इति क्त्वायाः कित्त्वम् (मृडः) इगुपधलक्षणः कः (मृडानी) "इन्द्रवरुण'' इति ङीषानुकौ ( मृडीकं सुखं ) मृडेः कीकन् अयं क्र्यादौ च
मृडँ मृड (अर्थः) च
मृड सुखे चेति केचित् मृड मुखनइत्यपरे ( मृडित्वा ) इत्यादिमृदिवत् "ष्टुना ष्टुः'' इति ष्टुत्वं णकारः मृडतीति शे 44
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मृड सुखने”@} 2 ‘मृडेर्मृड्णाति सुखने तत्रैव मृडतीति शे।।’ 3 इति देवः।
मर्डकः-र्डिका, मर्डकः-र्डिका, मिमर्डिषकः-षिका, मरीमृडकः-डिका
मर्डिता-त्री, मर्डयिता-त्री, मिमर्डिषिता-त्री, मरीमृडिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना भौवादिकगर्जतिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 मृडः-मृडानी, क्तिनि- 6 मृढिः, 7 मृडित्वा, 8 इमानि रूपाण्यधि- कान्यत्रेति विशेषः।
9
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०४)
02
=>
 (६-तुदादिः-१३२७। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ८७)
04
=>
 (४२२)
05
=>
 [[१। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्यये रूपम्। मृडस्य स्त्री इति विवक्षायां ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृड--’ (४-१-४९) इत्यादिना पुंयोगे ङीषि आनुगागमे मृडानी इति रूपं भवति।]]
06
=>
 [[२। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्निषेधे ढत्वे ष्टुत्वे च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[३। ‘मृडमृद--’ (१-२-७) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वात् गुणनिषेधे रूपमेवम्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्य प्रतिषेधः।]]
08
=>
 [[आ। ‘अमृडित्वा सहस्राक्षं क्लिशित्वा कौशलैर्निजैः।’ भ। का। ७। ९६।]]
09
=>
 [पृष्ठम्१०५२+ २७]
1 {@“मृड क्षोदे”@} 2 ‘मृड सुखे चेति केचित्।’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘--सुखने’ इति क्षीरस्वामी, पुरुषकारश्च।
तत्र 3 “अन्ये… क्षोदे, मृड सुखने च” इति पठन्ति इति।
‘मृडेर्मृड्णाति सुखने तत्रैव मृडतीति शे।।’ 4 इति देवः।
मर्डकः-र्डिका, मर्डकः-र्डिका, मिमर्डिषकः-षिका, मरीमृडकः-डिका
मर्डिता-त्री, मर्डयिता-त्री, मिमर्डिषिता-त्री, मरीमृडिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तौदादिकतृपतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 मृड्णन्-ती-न्ती, व्यतिमृडाणः, 7 मृडीकम्-मृडङ्कणः, इमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०५)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५१६। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (पुरुषकारे श्लो। ८७)
04
=>
 (श्लो। ८७)
05
=>
 (७७२)
06
=>
 [[१। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयो- रातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे णत्वे च रूपम्।]]
07
=>
 [[२। ‘मृडः कीकन् कङ्कणौ’ (द। उ। १०-११) इति कीकन् कङ्कणः इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः। मृडीकम् = हिरण्यम्। मृडङ्कणः = शिशुः।]]
Capeller
German
मृड gnädig, sich erbarmend
m.
 Bein.
Agni's u. Śiva's.
Burnouf
French
मृड मृड
m.
 Śiva.
Stchoupak
French
मृड-
m.
 Śiva.