| YouTube Channel

मृगः (mRgaH)

 
Apte
English
मृगः [mṛgḥ], [मृग्-क]
(a) A quadruped, an animal in general
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जित- राज्यस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता
see मृगाधिप below. (b) A wild beast.
A deer, an antelope
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगाः
Ś.*
 1.14
R.*
 1.4, 5
आश्रममृगो$यं न हन्तव्यः
Ś.*
 1.
Game in general.
The spots on the moon represented as an antelope.
Musk.
Seeking, search.
Pursuit, chase, hunting.
Inquiry, investigation.
Asking, soliciting.
A kind of elephant
N.
 of the third caste of elephants
Mātaṅga
L.
 1.26.29
'भद्रा मन्द्रा मृगाश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजाः । क्रमेण हिमवद्विन्ध्यसह्यजाः ।' com. on
Rām.*
 1.6.25.
N.
 of a particular class of men
मृगे तुष्टा च चित्रिणी
वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रा$तिभीरुश्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगो$यम् Śabdak.
The lunar mansion called मृगशिरस्.
The lunar month called मार्गशीर्ष.
The sign Capricornus of the zodiac.
N.
 of a district in Śākadvīpa.
Comp.
 -अक्षी a fawn-eyed or deer-eyed woman
त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः
Me.*
 97.
अङ्कः the moon.
comphor.
the wind. -अङ्गना a doe. -अजिनम् a deer's skin. -अण्डजा musk. -अद्
m.
 , -अदनः, -अन्तकः a small tiger or hunting leopard, hyena. -अधिपः, अधिराजः a lion
केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः
Śi.*
 2.53
-मृगाधिराजस्य वचो निशम्य
R.*
 2.41.
अरातिः a lion.
अरिः a lion.
N.
 of a tree. -अशनः a lion.
आजीवः a hunter.
a hyena. -आविधः a hunter. -आस्यः the sign Capricornus of the zodiac.
इन्द्रः a lion
ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी
R.*
 2.3.
the sign Leo of the zodiac. ˚आसनम् a throne. ˚आस्यः an epithet of Śiva. ˚चटकः a hawk. -इष्टः a variety of jasmine. -ईक्षणा a fawn-eyed woman.
ईश्वरः a lion.
the sign Leo of the zodiac. -उत्तमः the best antelope. -उत्तमम्, -उत्तमाङ्गम् the constellation मृगशिरस्.
काननम् a park.
a forest abounding in game. -केतनः the moon. -गामिनी a kind of medicinal substance (Mar. वावडिंग). -चर्या the acting like a deer (a kind of penance)
अथैनामन्बवेक्षस्व मृगचर्या- मिवात्मनः
Mb.
 * 3.33.11. -चारिन्
a.
 acting like a deer (as a devotee)
leading a deer's life
V.*
 4. -चेटकः the civet-cat
L.
 D. B. -जलम् mirage. ˚स्नानम् bathing in the waters of the mirage
i. e. an impossibility.-जालिकः, -का a snare for catching deer. -जीवनः a hunter, fowler. -टङ्कः the moon. -तृष्, -तृषा, -तृष्णा, -तृष्णिः, -तृष्णिका,
f.
 mirage
मृगतृष्णाम्भसि स्नातः
see खपुष्प
जातः सखे प्रणयवान् मृगतृष्णिकायाम्
Ś.*
 6.16
Bhāg.*
 4.7. 28
Bh.*
 2.5. मृगतृष्णारूप means 'resembling a mirage', ill-founded
मृगतृष्णारूपमेतद् दर्शनम् ŚB. on MS.* 9.1.31.-तोयम् the water of a mirage. -दंशः, -दंशकः a dog.-दर्पः musk. -दावः a park, preserve. -दृश्
f.
 a fawneyed woman
तदीषद्विस्तारि स्तनयुगलमासीन्मृगदृशः
U.*
 6.35. (m. ) the sign Capricornus of the zodiac. -दृष्टिः a lion. -द्युः a hunter. -द्युव
a.
 gambling for deer
हरामि राम- सौमित्री मृगो भूत्वा मृगद्युवौ
Bk.*
 5.47. -द्विष्
m.
 a lion. -धरः the moon. -धूर्तः, -धूर्तकः a jackal. -नयना a fawn-eyed woman.
नाभिः musk
प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगनाभिगन्धि
Ku.*
 1.54
Ṛs.*
 6.13
Ch.
P.*
 8
R.*
 17.24.
the musk-deer
दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः
R.*
 4.74. ˚जा musk.
पतिः a lion
नखानां पाण्डित्यं प्रकटयतु कस्मिन् मृगपतिः
Bv.*
 1.1.
a roe-buck.
a tiger. -पालिका the musk-deer. -पिप्लुः the moon. -पोतः, -पोतकः a fawn. -प्रभुः a lion. -प्रियम् grass growing on mountains.-ब(व)धाजीव a hunter. -बन्धिनी a net for catching deer. -भोजनी bitter apple. -मत्तकः a jackal. -मदः musk
कुचतटीगतो यावन्मातर्मिलति तव तोयैर्मृगमदः G. L.* 7
मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे
Gīt.*
 7
चन्दनमृगमद- लेपं गमितौ क्षोण्या नु वक्षोजौ
Mv.*
 7.24
also मृगमदसौरभ- रभसवशं ...... Gīt. ˚वासा a musk-bag. -मन्द्रः
N.
 of a class of elephants
Rām.*
 1.6.25. -मांसम् venison. -मातृका a doe. -मासः the month of Mārgaśīrṣa. -मुखः the sign Capricornus of the zodiac. -यूथम् a herd of deer.-राज्
m.
a lion
पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिबिम्बरोषित इवाम्बुनिधौ
Śi.*
 9.18.
राजः a lion
शिलाविभङ्गैर्मृगराजशावस्तुङ्गं नगोत्सङ्ग- मिवारुरोह
R.*
 6.3.
the moon. ˚धारिन्, ˚लक्ष्मन्
m.
 the moon.
रिपुः a lion.
the sign Leo. -रोमम् wool. ˚जम् a woollen cloth. -रोचना yellow pigment. -रोम, -रोमज
a.
 woolen. -लाञ्छन, -लक्ष्मन्
m.
 the moon
अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः
Śi.*
 2.53. ˚जः the planet Mercury. -लेखा the deer-like streak on the moon
मृगलेखामुषसीव चन्द्रमाः
R.*
 8.42. -लोचनः the moon. (-ना, -नी) a fawn-eyed woman. -लोमिक woollen. -वधू a female deer, doe. -वल्लभः a kind of grass (कुन्दर).-वाहनः wind. -वीथिका, -वीथी
N.
 of that portion of the moon's course which includes the constellations श्रवणा, शतभिषज् and पूर्वाभाद्रपदा.
व्याधः a hunter.
Sirius or the dogstar.
an epithet of Śiva. -शायिका the reclining posture of a deer. -शावः a fawn
मृगशावैः सममेधितो जनः
Ś.*
 2.19. -शिरः, -शिरस्
n.
 , -शिरा
N.
 of the fifth lunar mansion consisting of three stars.-शीर्षम् the constellation मृगशिरस्. (-र्षः) the lunar month Mārgaśīrṣa. -शीर्षन्
m.
 the constellation मृग- शिरस्. -श्रेष्ठः a tiger. -हन्
m.
 a hunter.
Apte 1890
English
मृगः [मृग्-क] 1 (a) A quadruped, an animal in general
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयमेव मृगेंद्रता
see मृगाधिप below. (b) A wild beast.
2 A deer, an antelope
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहंते मृगाः Ś. 1. 14
R. 1. 40, 50
आश्रममृगोयं न हंतव्यः Ś. 1.
3 Game in general.
4 The spots on the moon represented as an antelope.
5 Musk.
6 Seeking, search.
7 Pursuit, chase, hunting.
8 Inquiry, investigation.
9 Asking, soliciting.
10 A kind of elephant.
11 N. of a particular class of men
मृगे तुष्टा च चित्रिणी
वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽ तिभीरुश्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् Śabdak.
12 The lunar mansion called मृगशिरश्
13 The lunar month called मार्गशीर्ष.
14 The sign Capricornus of the zodiac.
15 N. of a district in Śākadvīpa.
Comp.
अक्षी a fawn-eyed or deer-eyed woman.
अंकः {1} the moon. {2} camphor. {3} the wind.
अंगना a doe.
अजिनं a deer's skin.
अंडजा musk.
अद् m.,
अदनः,
अंतकः a small tiger or hunting leopard, hyena
अधिपः,
अधिराजः a lion
केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः Śi. 2. 53
मृगाधिराजस्य वचो निशम्य R. 2. 41.
अरातिः {1} a lion. {2} a dog.
अरिः {1} a lion. {2} a dog. {3} a tiger. {4} N. of a tree.
अशनः a lion.
आजीवः {1} a hunter. {2} a hyena.
आविध् m. a hunter.
आस्यः the sign Capricornus of the zodiac.
इंद्रः {1} a lion
ततो मृगेंद्रस्य मृगेंद्रगामी R. 2. 30. {2} a tiger. {3} the sign Leo O the zodiac. °आसनं a throne. °आस्यः an epithet of Śiva. °चटकः a hawk.
इष्टः a variety of jasmine.
ईक्षणा a fawn-eyed woman.
ईश्वरः {1} a lion. {2} the sign Leo of the zodiac.
उत्तमः the best antelope.
उत्तमं,
उत्तमांगं the constellation मृगशिरस्.
काननं {1} a park. {2} a forest abounding in game.
गामिनी a kind of medicinal substance.
चारिन् a. acting like a deer (as a devotee)
leading a deer's life
V. 4.
जलं mirage. °स्नानं bathing in the waters of the mirage
i. e. an impossibility.
जीवनः a hunter, fowler.
तृष्,
तृषा,
तृष्णा,
तृष्णि,
तृष्णिका, f. mirage
मृगतृष्णांभसि स्नातः
see खपुष्प
जातः सखे प्रणयवान्मृगतृष्णिकायां Ś. 6. 15.
दंशः,
दंशकः a dog.
दावः a park, preserve.
दृश् f. a fawn-eyed woman
तदीषद्विस्तारि स्तनयुगलमासीन्मृगदृशः U. 6. 35. (
m.) the sign Capricornus of the zodiac.
द्युः a hunter.
द्विष् m. a lion.
धरः the moon.
धूर्तः, धूर्तकः a jackal.
नयना a fawn-eyed woman.
नाभिः {1} musk
Ku. 1. 54
Rs. 6. 13
Ch. P. 8
R. 17. 24. {2} the musk-deer
R. 4. 74. °जा musk.
पतिः {1} a lion. {2} a roe-buck. {3} a tiger.
पालिका the musk-deer.
पिप्लुः the moon.
पोतः
पोतकः a fawn.
प्रभुः a lion.
प्रियं grass growing on mountains.
ब (व) धाजीवः a hunter.
बंधिनी a net for catching deer.
भोजना bitter apple.
मदः musk
कुचतटीगतो यावन्मातर्मिलति तव तोयैर्मृगमदः G. L. 7
मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे Gīt. 7. °वासा a musk-bag
मंद्रः N. of a class of elephants.
मांसं venison.
मातृका a doe.
मासः the month of Mārgaśīrsha.
मुखः the sign Capricornus of the zodiac.
यूथं a herd of deer.
राज् m. {1} a lion
Śi. 9. 18. {2} a tiger. {3} the sign Leo of the zodiac.
राजः {1} a lion
R. 6. 3. {2} the sign Leo of the zodiac. {3} a tiger. {4} the moon. °धारिन्, °लक्ष्मन् m. the moon.
रिपुः a lion.
रोमं wool. °जं a woollen cloth.
रोचना yellow pigment.
लांछंनः
लक्ष्मन् m. the moon
अंकधिरोवितमृगश्चंद्रमा भृगलांछनः Śi. 2. 53. °जः the planet Mercury.
लेखा the deer-like streak on the moon
मृगलेखामुषसीव चंद्रमाः R. 8. 42.
लोचनः the moon. (
न,
नी) a fawneyed woman.
वल्लभः a kind of grass (कुंदर).
वाहनः wind.
व्याधः {1} a hunter. {2} Sirius or the dogstar. {3} an epithet of Śiva.
शायिका the reclining posture of a deer.
शावः a fawn
मृगशावैः सममेधितो जनः Ś. 2. 18.
शिरः, शिरस् n.
शिरा N. of the fifth lunar mansion consisting of three stars.
शीर्षं the constellation मृगशिरस् (
र्षः) the lunar month Mārgaśīrṣa.
शीर्षन् m. the constellation मृगशिरस्.
श्रेष्ठः a tiger.
हन् m. a hunter.
Apte Hindi
Hindi
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"चौपाया, जानवर"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"हरिण, बारहसिंगा"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
आखेट
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
चन्द्रमा का लाञ्छन जो हरिण के रुप में लगा हुआ है
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
कस्तूरी
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"खोज, तलाश"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"पीछा करना, अनुसरण करना, शिकार"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"पूछताछ, गवेषणा"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
"प्रार्थना, निवेदन"
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
एक प्रकार का हाथी
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
मनुष्यों की एक विशिष्ट श्रेणी
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
नक्षत्र
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
‘मार्गशीष’ का महीना
मृगः
पुं*
 - मृग् + क
मकरराशि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुरङ्गः, मृगः, हरिणः, कुरङ्गमः, चारुलोचनः, जिनयोनिः, ऋष्यः, रिश्यः, एणः, एणकः, वातायुः
noun
पशुविशेषः नर मृगः।
"कुरङ्गः कुरङ्गी च उद्याने अटतः।"
Synonyms:
 मृगः, हरीणः, कुरङ्गः, वातायुः, अजिनयोनिः, सारङ्गः, चलनः, पृषत्, भीरुहृदयः, मयुः, चारुलोचनः, जिनयोनिः, कुरङ्गमः, ऋष्यः, ऋश्यः, रिष्यः, रिश्यः, एणः, एणकः, कृष्णतारः, सुलोचनः, पृषतः
noun
पशुविशेषः, चतुष्पादः चित्राङ्गः यः तृणादिकं मृग्यते।
"मृगस्य चर्म मुनिना आसनार्थे उपयुज्यते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मृगः
Root: मृग
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ कृष्णसाराद्यास्ताः मृगाः
Meaning(s):
⇒ General name of all kinds of black-spotted antelopes etc
Shloka(s):
3|4|11|2 ► मृगः प्लावी भीरुचेता वननो मरुको लिगुः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|12|1 ► नित्यशङ्की च कृष्णस्तु कृष्णसारो निरञ्जनः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|30|2 ► मृगाः स्युः कृष्णसाराद्यास्त एव पशवः सह॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|11|2 ⇢ मृगः (मृग) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|11|2 ⇢ प्लावी (प्लाविन्) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|11|2 ⇢ भीरुचेता (भीरुचेतस्) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|11|2 ⇢ वननः (वनन) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|11|2 ⇢ मरुकः (मरुक) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|11|2 ⇢ लिगुः (लिगु) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|12|1 ⇢ नित्यशङ्की (नित्यशङ्किन्) (पुं) ⇒ Deer
antelope ⇒
➠ 3|4|30|2 ⇢ मृगः (मृग) (पुं) ⇒ General name of all kinds of black-spotted antelopes etc ⇒ कृष्णसाराद्यास्ताः मृगाः
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मृगः,
पुं,
 (मृगयते अन्वेषयति तृणादिकं मृम्यतेवा इति । मृग् + इगुपधत्वात् कर्त्तरि च कः ।)पशुमात्रम् । (यथा, मनुः । ५ । ९ ।“आरण्यानाञ्च सर्व्वेषां मृगाणां माहिषंविना ।”मृगशब्दोऽत्र महिषपर्य्युदासात् पशुमात्रपरः ।इति तट्टीकायां कुल्लूकः ।) हस्तिविशेषः ।नक्षत्रभेदः । (यथा, इन्द्रजालतन्त्रे ।“अश्विनीमृगमूलाश्च पुष्या पुनर्व्वसुस्तथा ॥
”)अन्वेषणम् । (यथा, साहित्यदर्पणे । ४ । १७ ।“जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधियावचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।कृतालङ्काभर्त्तर्वदनपरिपाटीषुघटनामयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥
”कनकस्य सुवर्णस्य मृगे अन्वेषणे । पक्षे ।कनकमृगे हेमहरिणे या तृष्णा इत्यर्थः ।)याच्ञा । इति मेदिनी । गे, १८ ॥
मार्गशीर्ष-मासः । यज्ञविशेषः । इत्यजयपालः ॥
मृग-नाभिः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
मकर-राशिः । यथा, --“मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने ।विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापराः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
स्वनामख्यातपशुविशेषः । मृग्यते अन्विष्यतेऽसौव्याधैः । (यथा, अभिज्ञानशाकुन्तले । १ । १० ।“न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन्मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः ।”)तत्पर्य्यायः । कुरङ्गः २ वातायुः ३ हरिणः ४अजिनयोनिः ५ । इत्यमरः ॥
शारङ्गः ६चारुलोचनः ७ जिनयोनिः ८ कुरङ्गमः ९ऋष्यः १० ऋश्यः ११ रिष्यः १२ रिश्यः १३एणः १४ एणकः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥
स नवविधः । यथा, --“सम्बरो रोहितो न्यङ्कुकुरङ्गसुदृशो रुरुः ।एणश्च हरिणश्चेति मृगा नवविधा मताः ॥
पाठान्तरं यथा, --“समूरू रोहितो न्यङ्कुः सम्बरो बभ्रुणो रुरुः ।शशैणहरिणाश्चेति मृगा नवविधा मताः ॥
हरिणश्चापि विज्ञेयः पञ्चभेदोऽत्र भैरव ! ।ऋष्यः खड्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा ।एते बलिप्रदाने च चर्म्मदाने च कीर्त्तिताः ॥
”इति कालिकापुराणे ६७ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । अथ जाङ्गलानां गणना ।“हरिणैणकुरङ्गर्ष्यपृषतन्यङ्कुसम्बराः ।राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्या जाङ्गलसंज्ञकाः ॥
हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः ।कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्याद्धरिणाकृतिको महान् ॥
ऋष्यो नीलाण्डको लोके सरोरुरिति कीर्त्तितः ।पृषतश्चन्द्रबिन्दुः स्याद्धरिणात् कियदल्पकः ॥
न्यङ्कुर्बहुविषाणोऽथ शम्बरो गवयो महान् ।राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजीभिः परितोवृतः ।यो मृगः शृङ्गहीनः स्यात् स मुण्डीति निग-द्यते ॥
”अथ तेषां गुणाः ।जङ्घालाः प्रायशः सर्वे पित्तश्लेष्महराः स्मृताः ।किञ्चिद्वातकराश्चापि लघवो बलवर्द्धनाः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अथ मृगपरीक्षा ।“मृगनाभिं समादातुं कौतुकार्थं तथा पुनः ।मृगाः पोष्या महीन्द्राणां तेषां वक्ष्यामिलक्षणम् ॥
पृथिव्यब्वायुगगनास्तेजोऽधिकास्तु पञ्चधा ।मिद्यन्ते नैकभेदास्तु समस्ता मृगजातयः ॥
”तद्यथा, --‘ये गन्धिनः क्षीणशरीरकर्णा-स्ते पार्थिवा गन्धमृगाः प्रदिष्टाः ।सर्व्वाङ्गमेषां सुरभि प्रकामंपुण्ये प्रदेशे प्रभवन्ति ते तु ॥
ये वै विशाला गुरुदीर्घशृङ्गाअमांसलास्तीब्रखुरप्रदेशाः ।आप्यास्तु ते वै प्रसरन्ति भूरिसर्व्वत्र देशे प्रभवन्ति चैव ॥
धावन्ति ये वातमिवान्तरीक्षेदीर्घास्तु ते वातमृगाः प्रदिष्टाः ।ते यत्र यत्रैव भवन्ति शक्ता-स्तत्रैव सर्व्वाणि शुभानि सन्ति ॥
लघुप्रमाणा लघुवीर्य्यसत्त्वानिर्गन्धदेहाश्छगलप्रमाणाः ।ते गागना वेगकरा नराणांस्पृश्या न ते नापि निरीक्षणीयाः ॥
ये कृष्णवर्णा गुरुदीर्घशृङ्गाःक्रुद्धा भृशं यान्ति च वायुवेगाः ।ते कृष्णसाराः खलु तैजसास्तुपुण्यप्रदेशे प्रभवन्ति ते तु ॥
’भोजोऽप्याह ।‘पार्थिवादिर्मृगः सर्व्वश्चतुर्जातिर्भवेत् पृथक् ।सुशृङ्गास्तनुलोमानो ब्राह्मणा मृगजातयः ॥
क्रुद्धाः पश्वरिशृङ्गाश्च क्षत्त्रियाः खरलोमशाः ।आवर्त्तशृङ्गास्तनवो हरिणा वैश्यजातयः ॥
कुशृङ्गा वाप्यशृङ्गा वा शूद्राः खरतनूरुहाः ।अश्वानां ये गुणा दोषास्ते ज्ञेया हरिणेष्वपि ॥
तथापि दोषाः पञ्चामी वक्ष्यन्ते हरिणाश्रयाः ।नेत्रयोरन्तरे यस्य लोमावर्त्ताः स पापकृत् ॥
विषमौ विकृतौ शृङ्गौ यस्य सं क्षेमनाशनः ।आवर्त्तः पृष्ठतो यस्य आनाभिमभिबिन्दति ॥
पश्चार्द्ध यस्य वावर्त्तस्तौ त्याज्यौ भयकारकौ ।वर्णनेत्रपदादीनां वैकृताद्धननाशनः ॥
’गार्ग्यः ।‘दोषवन्मृगजातीनां विजातीनामथापि वा ।दर्शनात् स्पर्शनाच्चैव गन्धादानाच्च पोषणात् ।भवेयुर्व्विपदः सर्व्वास्तथा चैवाद्यपोषणात् ॥
’शङ्खोऽपि ।‘हरिणपोषणतो धरणीभुजांनहि भवेन्मरुद्भवपीडनम् ।न पविवह्निरुजारिपुजं भयंतदव तं हरिणं गुणिनं नृप ! ॥
’इति मृगपरीक्षा ॥
इति युक्तिकल्पतरुः ॥
(अस्य गुणविशेषो यथा, --“दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः ।ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनोमताः ॥
अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः ।ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्यायः ॥
)मृगादिविकारोपशमो यथा, --गर्ग उवाच ।“प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः ।अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः स्थलं यान्तिजलोद्भवाः ॥
स्थलजाश्च जलं यान्ति घोरं रासन्तिनिर्भयाः ।गृहं कपोतः प्रविशेत् क्रव्यादो मूर्द्ध्नि नीयते ॥
मधु वा मक्षिकाः कुर्य्युर्मृत्युं गृहपतेर्वदेत् ॥
मृगपक्षिविकारेषु कुर्य्याद्धोमं सदक्षिणम् ।देवाः कपोते इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ॥
गावश्च देया विधिवत् द्विजानांसकाञ्चना वस्त्रयुगोत्तरीयाः ।एवं कृते शान्तिमुपैति पापंमृगैर्द्बिजैर्व्वा विनिवेदितं यत् ॥
”इति मात्स्ये २११ अध्यायः ॥
चतुर्व्विधपुरुषमध्ये पुरुषविशेषः । तस्य लक्षणंयथा, --वदति मधुरवार्णीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरु-श्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् ।“शशके पद्मिनी तुष्टा मृगे तुष्टा च चित्रिणी ।वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हये तुष्टा च हस्तिनी ॥
पद्मिनीशशयोर्योनिमेढ्रकौ चतुरङ्गुलौ ।चित्रिणीमृगयोर्योनिमेढ्रकौ च तथाविधौ ॥
”इति रतिमञ्जरी ॥
(अन्वेष्टा । यथा, ऋग्वेदे । १ । १५४ । २ ।“मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठा ।”“मृगः अन्वेष्टा ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)