| YouTube Channel

मूलप्रकृति (mUlaprakRti)

 
शब्दसागरः
English
मूलप्रकृति
f.
 (-तिः) The Pradhāna of the Sānkhyas.
Capeller Eng
English
मूलप्रकृति
f.
 the primary matter (ph.).
Spoken Sanskrit
English
मूलप्रकृति mUlaprakRti
f.
 original root or germ out of which matter or all apparent forms are evolved
मूलप्रकृति mUlaprakRti
f.
 primary cause or originant
मूलप्रकृति mUlaprakRti
f.
 4 principal kings to be considered in time of war
Monier Williams Cologne
English
मूल—प्रकृति
f.
 (in
phil.
 ) the original root or germ out of which matter or all apparent forms are evolved, the primary cause or ‘originant’,
Sāṃkhyak.
Pañcar.
&c.
 (IW. 82)
pl.
 the 4 principal kings to be considered in time of war (viz. the Vijigīṣu, Ari, Madhyama and Udāsīna
cf.
 प्रकृति and शाखा-प्°),
Mn.
 vii, 157
Kull.
Kām.
Apte Hindi
Hindi
मूलप्रकृतिः
स्त्री*
 मूलम्-प्रकृतिः -
सांख्यों का प्रधान या प्रकृति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मूलप्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ್ /ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣವಾದ ಆದಿಶಕ್ತಿ
व्युत्पत्तिः - > मूलश्चासौ प्रकृतिश्च
मूलप्रकृति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಜಿಗೀಷು ಅರಿ ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನರೆಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಮುಖರು
विस्तारः - > ಅಮಾತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರ ದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಮುಂತಾದ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಮೇಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಮೂಲವು. "मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् । उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः ॥ एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः ॥" - मनु० ७-१५५, १५६
L R Vaidya
English
mUla-prakfti {% f. %} the Pradhāna of the Sānkhyas (q.v.), Sank.K.3.
Indian Epigraphical Glossary
English
Mūlaprakṛti (IE 7-1-2), ‘one’.
(EI 18), probably ‘the prominent subjects’ or ‘landlords’
or the six important officers styled Prakṛti (q.v.).
Abhyankara Grammar
English
मूलप्रकृति the original base of the word used in language
the root and the praatipadika
the word परमप्रकृति , is also used in the same sense.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मूलप्रकृतिः,
स्त्री,
 (मूला चासौ प्रकृतिश्चेति ।)आद्या शक्तिः । यथा, --“सर्व्वप्रसूता प्रकृतिः श्रीकृष्णः प्रकृतेः परः ।न शक्तः परमेशोऽपि तां शक्तिं प्रकृतिं विना ।सृष्टिं विधातुं मायेशो न सृष्टिर्मायया विना ॥
सा च कृष्णे तिरोभूता सृष्टिसंहारकारके ।आविर्भूता सृष्टिकाले सा च नित्या यथेश्वरः ॥
कुलालश्च घटं कर्त्तुं यथाशक्तो मृदं विना ।स्वर्णं विना स्वर्णकारः कुण्डलं कर्त्तुमक्षमः ॥
सा शक्तिः सृष्टिकाले च पञ्चधा चेश्वरेच्छया ।राधा पद्मा च सावित्री दुर्गा देवी सरस्वती ॥
प्राणाधिष्ठातृदेवी या कृष्णस्य परमात्मनः ।प्राणाधिकप्रियतमा सा राधा परिकीर्त्तिता ॥
ऐश्वर्य्याधिष्ठातृदेवी सर्व्वमङ्गलकारिणी ।परमानन्दरूपा च सा लक्ष्मीः परिकीर्त्तिता ॥
विद्याधिष्ठातृदेवी या परमेशस्य दुर्लभा ।वेदशास्त्रयोगमाता सा सावित्री प्रकीर्त्तिता ॥
बुद्ध्यधिष्ठातृदेवी या सर्व्वशक्तिस्वरूपिणी ।सर्व्वज्ञानात्मिका सर्व्वा सा दुर्गा दुर्गनाशिनी ॥
वागाधिष्ठातृदेवी या शास्त्रज्ञानप्रदा सदा ।कृष्णकण्ठोद्भवा या च सा च देवी सरस्वती ॥
पञ्चधादौ स्वयं देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।ततः सृष्टिक्रमेणैव बहुधा कलया च सा ॥
थोषितः प्रकृतेरंशाः पुमांसः पुरुषस्य च ।मायया सृष्टिकाले च तद्विना न भवेद्भवः ॥
सृष्टिश्च प्रतिविश्वे च ब्रह्मन् ! ब्रह्मोद्भवा सदा ।पाता विष्णुश्च संहर्त्ता शिवः शश्वच्छिवप्रदः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे गणपतिखण्डे ४० अः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मूलप्रकृति स्त्री मूलीभूता सर्वाद्या प्रकृतिः । मांख्यमतोक्तेसर्वेषां कारणिभूते साम्यावस्थापन्ने सत्त्वरजस्तमोकृपेत्रिगुणात्मके १ प्रधाने “मूलप्रकृतिरविकृठिः” सांख्यका-रिका । २ दृर्गायाञ्च ब्रह्मवै०
पु०
 ४० अ० ।
Capeller
German
मूलप्रकृति
f.
 Urmaterie (ph.).