| YouTube Channel

मूलं (mUlaM)

 
Apte 1890
English
मूलं [मूल्-क] 1 A root (fig. also)
तरुमूलानि गृहीभवति तेषां Ś. 7. 20
or शाखिनो धौतमूलाः 1. 15
मूलं बंध् to take or strike root
बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi. 2. 38.
2 The root, lowest edge or extremity of anything
कस्याश्चिदासिद्रशना तदानीमंगुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R. 7. 10
so प्राचीमूले Me. 89.
3 The lower part or end, base, the end of anything by which it is joined to something else
बाह्वोर्मूलं Śi. 7. 32
so पादमूलं, कर्णमूलं, ऊरुमूलं &c.
4 Beginning, commencement
आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś. 1.
5 Basis, foundation, source, origin, cause
सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.
रक्षोगृहे स्थितिर्मूलं U. 1. 6
इति केनाप्युक्तं तत्र मूलं मृग्यं ‘the source or authority should be found out’.
6 The foot or bottom of anything
पर्वतमूलं, गिरिमूलं &c.
7 The text, or original passage (as distinguished from the commentary or gloss).
8 Vicinity, neighbourhood.
9 Capital, principal, stock.
10 A hereditary servant.
11 A square root.
12 A king's own territory
स गुप्तमूलप्रत्यंतं: R. 4. 26
Ms. 7. 184.
13 A vender who is not the true owner
Ms. 8. 202 (अस्वामिविक्रेता Kull.).
14 The nineteenth lunar mansion containing 11 stars.
15 A thicket, copse.
16 The root of long pepper.
17 A particular position of the fingers.
18 A chief or capital city.
19 An aboriginal inhabitant.
20 A bower, an arbour (निकुंज).
21 N. of several roots. पिप्यली, पुष्कर, शूरण &c. (In comp. मुल may be translated by ‘first, prime, original, chief, principal’
e. g. मूलकारणं ‘prime cause’ &c. &c.).
Comp.
आधारं {1} the navel. {2} a mystical circle above the organs of generation.
आभं a radish.
भायतनं the original abode.
आशिन् a. living upon roots.
आह्वं a radish.
उच्छेदः utter destruction, total eradication.
कर्मन् n. magic.
कारः the author of an original work.
कारणं the original or prime cause
Ku. 6. 13.
कारिका a furnace, an oven.
कृच्छ्रः
च्छ्रं a kind of penance, living only upon roots.
केशरः a citron.
गुणः the co-efficient of a root.
ग्रंथः {1} an original text. {2} the very words uttered by Śākyamuni.
छेदः uprooting.
ज a. {1} radical. {2} growing at the roots of trees (as an anthill). {3} born under the constellation Mūla. (
जः) plant growing from a root. (
जं) a green ginger.
देवः an epithet of Kaṃsa.
द्रव्यं,
धनं principal, stock, capital.
धातुः lymph.
निकृंतन a. destroying root and branch.
पुरुषः ‘the stock-man’, the male representative of a family.
प्रकृतिः f. the Prakṛti or Pradhāna of the Sāṃkhyas (q. v.).
(pl.) the four principal sovereigns to be considered at the time of war ( विजिगीषु, अरि, मध्यम, and उदासीन)
see Ms. 7. 155.
फलदः the bread-fruit tree.
बर्हणं the act of uprooting, extermination.
भद्रः an epithet of Kaṃsa.
भृत्यः an old or hereditary servant.
वचनं an original text.
वापः one who plants roots.
वित्तं capital, stock.
विभुजः a chariot.
व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals
Ms. 10. 38.
व्रतिन् a. living exclusively on roots.
शकुनः (in augury) the first bird.
शाकटः,
शाकिनं a field planted with edible roots.
संघः a society, sect.
स्थानं {1} base, foundation. {2} the Supreme Spirit. {3} wind, air. {4} Mooltan. (
नी) N. of Gaurī.
स्थायिन् m. an epithet of Śiva.
स्रोतस् n. the principal current or fountain-head of a river.
हर a. uprooting completely.
Hindi
Hindi
आधारित
Edgerton Buddhist Hybrid
English
(mūlaṃ, as postpos., in Skt. rather rare, BR s.v. mūla 3, to (the neighborhood of), with gen.: (kumārasya) mūlaṃ allīno Mv 〔ii.32.1〕
gantuṃ amukasya sārthavāhasya mūlaṃ 〔ii.90.3—4〕
rākṣasīnāṃ mūlaṃ preṣito 〔iii.296.17—18〕. Cf. mūle, mūlāto.)
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मूलं, नैऋतम्, नैरृतम्, आस्रपः
noun
अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतोनविंशनक्षत्रम्।
"शिशुजननसमये यदि चन्द्रः मूले नक्षत्रे वर्तते चेत् समीचीनं न मन्यन्ते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मूलं,
क्ली,
 (मवते बध्नाति वृक्षादिकमिति । मू +“मूङ्शक्यविभ्यः क्लः ।” उणा० ४ । १०८ । इतिक्लः ।) शिफा । शिकड इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।व्रध्नः २ अङ्घ्रिनामकः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १२ ॥
कन्दः ४ वृध्नः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
जटा६ । इति जटाधरः ॥
(यथा, मनौ । ३ । २२७ ।“भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च ।हृद्यानिचैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥
”)आद्यम् ॥
(यथा, महाभारते । १ । १६१ । १ ।“कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यञ्चेदपकर्षितुम् ॥
”)नक्षत्रविशेषः ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ३३ । १३ ।“कुर्वन्तश्चानुराधासु लभन्ते चक्रवर्त्तिताम् ।आधिपत्यञ्च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यमुत्तमम् ॥
”निकुञ्जः । अन्तिकम् । इति विश्वः ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ८६ । ६ ।‘जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ।)मूलवित्तम् । इति भरतधृतमेदिनी ॥
(यथा, मनौ । ८ । २०२ ।“अथ मूलमनाहार्य्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥
”)निजम् । इत्यजयपालः ॥
चरणम् । इत्युणादि-कोषः ॥
(यथा, ऋग्वेदे । १० । ८७ । १० ।“त्रेधा मूलं यातुधानस्य वृश्च ।”“मूलं पादम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)टीकार्हग्रन्थः । यथा । समानवलेत्यादि मूलम् ।इति सत्प्रतिपक्षे गदाधरभट्टाचार्य्यः । शूरणम् ।इति शब्दचन्द्रिका ॥
पिप्पलीमूलम् । पुष्कर-मूलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
विशेषमूलस्यअन्वेषणनिषेधो यथा, --“नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कुलस्य च ।मूलान्वेषो न कर्त्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते ॥
”इति गारुडे ११६ अध्यायः ॥
(कारणम् । यथा, मनौ । ११ । ८४ ॥
“धर्म्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ।“मूलं कारणम् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक-भट्टः ॥
)