मूल (mUla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मूल n.
  (-लं)
	 1. A root,  the root of a tree,  &c.
	 2. Origin,  commencement.
3. Capital,  principal.
	 4. Near,  proximate.
	 5. Own,  peculiar,  pro-
per.
	 6. The root of the Arum campanulatum. 
	 7. The original text
of any work,  as opposed to the Tīkā or comment.
	 8. The root
or bottom of any thing.
	 9. The end of any thing by which it is
joined to something else.
	 10. Authority,  source,  origin. 
	 11.
Vicinity.
	 12. Basis,  foundation. 
	 13. A hereditary servant.
	 14.
Capital,  stock.
	 15. Square root,  (in math.)
	 16. A king's own
territory.
	 17. A thicket.
	 18. A vender who is not a true owner.
mn.  (-लः-लं) The nineteenth lunar asterism,  containing eleven
stars,  which appear to be the same as those in the SCORPION'S
tail.
	 f.
  (-ली) A small house-lizard.
 E.
  मूल् to stand,  to be rooted or
firm,  aff.
   क
 or मू to bind,  Unādi aff.
   क्त.

Capeller Eng

English

 मू॑ल n.
  (adj.  —° f.
  आ & ई) root (lit.   & fig.
  ),  foot, 
basis,  foundation,  ground,  bottom,  immediate neighbourhood
 origin, 
source
commencement,  cause
 the chief person or thing,  e.g.
   text
(opp.    commentary),  capital (opp.    interest),  also capital = chief city, 
holder (opp.    owner)
 N.
  of a lunar mansion (also m.
 ). — मूलं कृ or
बन्ध् take root
 मूल (—°) sprung from,  rooted in,  resting on
(°—) original,  chief,  first,  also = (±आ) मूलात् or मूलतस् &
मूलादारभ्य from the bottom or the beginning. 

Yates

English

 मूल (लं) 1.
n.
  A root,  origin
 text.
f.
  (ली) House lizard.
m.
  n.
  19th
lunar asterism,  tail of
Scorpio.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	 original
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 origin
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 root
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 source
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 rootdirectory  [ computer ]
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 base
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  own
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  first
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  peculiar
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  name of the 17th lunar mansion
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  proper
मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	  prime
मूल 	-	 mUla 	-	 m.
  	-	  food
मूल 	-	 mUla 	-	 m.
  	-	  herbs for horses
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  firmly fixed
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  square root
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  immediate neighbourhood
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  chief or principal city
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  basis
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  temporary owner
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  king's original or proper territory
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  commencement
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  thicket
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  native inhabitant
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  copse
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  foundation
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  capital
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  beginning
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  old or hereditary servant
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  edge
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  radish or the root of various other plants
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  cause
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	  original text
कषय मूल 	-	  kaSaya mUla 	-	 n.
  	-	  astringent root
मूल क्लेशाः 	-	 mUla klezAH 	-	 m.
  	-	  three defilements afflicting humans  [ ignorance,  attachement,  craving - MahAyAna Buddhism ]
पालङ्क-मूल 	-	  pAlaGka-mUla 	-	 n.
  	-	  beetroot
मूल अधिकार 	-	 mUla adhikAra 	-	 m.
  	-	  basic right
तूल-मूल-वल्क 	-	  tUla-mUla-valka 	-	 m.
  	-	  cotton-root bark  [ Pharm.  ]

मूल 	-	 mUla 	-	 adj.
  	-	 original
औत्पत्तिक 	-	  autpattika 	-	 adj.
  	-	 original
सहज 	-	  sahaja 	-	 adj.
  	-	 original
प्राकृत 	-	  prAkRta 	-	 adj.
  	-	 original
मौल 	-	  maula 	-	 adj.
  	-	 original
मौलिक 	-	  maulika 	-	 adj.
  	-	 original
अपाकज 	-	  apAkaja 	-	 adj.
  	-	 original
अयोनि 	-	  ayoni 	-	 adj.
  	-	 original
प्रकृतिभूत 	-	  prakRtibhUta 	-	 adj.
  	-	 original
बैजिक 	-	  baijika 	-	 adj.
  	-	 original
प्रथम 	-	  prathama 	-	 adj.
  	-	 original
प्रथमज 	-	  prathamaja 	-	 adj.
  	-	 original
प्रत्यात्मिक 	-	  pratyAtmika 	-	 adj.
  	-	 original
मूलिक 	-	  mUlika 	-	 adj.
  	-	 original
स्वाभाविक 	-	  svAbhAvika 	-	 adj.
  	-	 original
आदिम 	-	  Adima 	-	 adj.
  	-	 original
प्रभव्य 	-	  prabhavya 	-	 adj.
  	-	 original
जनुषा 	-	  januSA 	-	 ind.
  	-	 originally
निदनेन 	-	  nidanena 	-	 indecl.
  	-	 originally
स्वतन्त्रता 	-	  svatantratA 	-	 f.
  	-	 originality

मूल 	-	  mUla 	-	 n.
  	-	 copse
वनखण्ड 	-	  vanakhaNDa 	-	 n.
  	-	 copse
शैलकुञ्ज 	-	  zailakuJja 	-	 m.
  	-	  mountain-copse

Wilson

English

 मूल r. 1st cl. (मूलति-ते) To stand,  to be rooted or firm.  r. 10th
cl. (मूलयति)
1 To plant or transplant.
2 To grow as a plant,  to sprout,  to shoot or germinate.
With उद् prefixed,  to root up or out,  to eradicate,  to exterminate.

 मूल
n.
  (-लं)
1 A root,  the root of a tree,  &c.
2 Origin,  commencement.
3 Capital,  principal.
4 Near,  proximate.
5 Own,  peculiar,  proper.
6 The root of the Arum campanulatum. 
7 The original text of any work,  as opposed to the Ṭīkā or comment.
mn. 
(-लः-लं) The nineteenth lunar asterism,  containing eleven stars,  which
appear to be the same as those in the SCORPION'S tail.
f.
  (-ली) A small
house lizard.
E.
  मूल to stand,  to be rooted or firm,  aff.
   क,  or मू to bind, 
Uṇādi aff.
   क्ल.

Apte

English

मूलम् [mūlam],  [मूल्-क]

A root (fig also)
 तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् Ś.*
  7.2
 or शिखिनो धौतमूलाः 1.15
 मूलं बन्ध् to take or strike root
 बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi.*
  2.38.

The root,  lowest edge or extremity of anything
 कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R.*
  7.1
 so प्राचीमूले Me.*
  91.

The lower part or end,  base,  the end of anything by which it is joined to something else
 बाह्वोर्मूलम् Śi.*
  7.32
 so पादमूलम्,  कर्णमूलम्,  ऊरुमूलम् &c.
 

Beginning,  commencement
 आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś.*
  1.

Basis,  foundation,  source,  origin,  cause
 सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.
 
 रक्षोगृहे स्थितिर्मूलम् U.*
  1.6
 इति केना- प्युक्तं तत्र मूलं मृग्यम् 'the source or authority should be found out'
 पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् Mb.
 *  5.34. 18
 समूलघातमघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानवाः Śi.*
  2.33.

The foot or bottom of anything
 पर्वतमूलम्,  गिरिमूलम् &c.
 

The text,  or original passage (as distinguished from the commentary or gloss).

Vicinity,  neighbourhood
 सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव Mb.
 *  3.112.16.

Capital,  principal,  stock
 मूलं भागो व्याजी परिघः क्लृप्तं रूपिकमत्ययश्चायमुखम् Kau. A.
 2.6.24.

A hereditary servant.

A square root.

A king's own territory
 स गुप्तमूलमत्यन्तम् R.*
  4.26
 Ms.*
  7.184.

A vendor who is not the true owner
 Ms.*
  8.22 (अस्वामिविक्रेता Kull.).

The nineteenth lunar mansion containing 11 stars.

A thicket,  copse.

The root of long pepper.

A particular position of the fingers.

A chief or capital city.

An aboriginal inhabitant.

A bower,  an arbour (निकुञ्ज).

N.
  of several roots पिप्पली,  पुष्कर,  शूरण &c.
 

A tail
 मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना Rām.*
  6.4.51. (In comp.
  मूल may be translated by 'first,  prime,  original,  chief,  principal' e. g.  मूलकारणम् 'prime cause',  &c.
  &c.
 )

Comp.
  आधारम् the navel.

a mystical circle above the organs of generation
 मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके. -आभम् a radish. -आयतनम् the original abode. -आशिन् a.
  living upon roots. -आह्वम् a radish.-उच्छेदः utter destruction,  total eradication.  -कर्मन् n.
  magic
 Ms.*
  9.29. -कारः the author of an original work. -कारणम् the original or prime cause
 क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् Ku.*
  6.13. -कारिका a furnace,  an oven.  -कृच्छ्रः -च्छ्रम् a kind of penance,  living only upon roots
 मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैः. -केशरः a citron. -खानकः one who lives upon root-digging (मूलोत्पाटनजीवी)
 Ms.*
  8.26. -गुणः the co-efficient of a root.

ग्रन्थः an original text.

the very words uttered by Śākyamuni. -घातिन् a.
  destroying completely
 (नहि...कर्मसु) मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः Rām.*
  5.51.18
 see मूलहर. -छिन्न a.
  nipped in the bud
 सा$द्य मूलच्छिन्ना Dk.*
  2.2. -छेदः uprooting. -ज a.
 

radical.

growing at the roots of trees (as an ant-hill).

born under the constellation Mūla.  (-जः) plant growing from a root. (-जम्) green ginger. -त्रिकोणम् the third astrological house. -देवः an epithet of Kaṁsa.  -द्रव्यम्,  धनम् principal,  stock,  capital. -धातुः lymph. -निकृन्तनa.  destroying root and branch. -पुरुषः 'the stock-man',  the male representative of a family. -प्रकृतिः f.
  the Prakṛiti or Pradhāna of the Sāṅkhyas (q. v. )
 मूल- प्रकृतिरविकृतिः Sāṅ. K.*
  3. (pl.  ) the four principal sovereigns to be considered at the time of war विजि- गीषु,  अरि,  मध्यम,  and उदासीन)
 see Ms.*
  7.155. -प्रतीकारः protection of wives and wealth (धनदाररक्षा)
 कृत्वा मूल- प्रतीकारम् Mb.
 *  5.151.61. -फलदः the bread-fruit tree.-बन्धः a particular position of the fingers. -बर्हणम् the act of uprooting,  extermination.  -बलम् the principal or hereditary force
 विन्ध्याटवीमध्ये$वरोधान् मूलबलरक्षितान् निवेशयामासुः Dk.*
  1.1. [Kāmandaka enumerates six divisions of the army and declares that मौल (hereditary) is the best of them (Kām. 13.2-3.)] -भद्रः an epithet of Kaṁsa.  -भृत्यः an old or hereditary servant.

मन्त्रः a principal or primary text (such as आगम)
 जुहुयान्मूलमन्त्रेण पुंसूक्तेनाथवा बुधः A.
  Rām.*
  4.4.31.

a spell. -राशिः a cardinal number. -वचनम् an original text.

वापः one who plants roots.

A field where crops are grown by sowing roots
 पुष्पफलवाटषण्ड- केदारमूलवापास्सेतुः Kau. A.
 2.6.24. -वित्तम् capital stock. -विद्या the twelve-worded (द्वादशाक्षरी) spell: ओं नमो भगवते वासुदेवायः
 जुहुयान्मूलविद्यया Bhāg.*
  8.16.4.-विभुजः a chariot. -व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals
 चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसन- वृत्तिमान् Ms.*
  1.38. -व्रतिन् a.
  living exclusively on roots. -शकुनः (in augury) the first bird. -शाकटः,  -शाकिनम् a field planted with edible roots. -संघः a society,  sect. -साधनम् a chief instrument,  principal expedient.

स्थानम् base,  foundation. 

the Supreme Spirit.

wind,  air.

Mooltan.  (-नी) N.
  of Gaurī.-स्थायिन् m.
  an epithet of Śiva.  -स्रोतस् n.
  the principal current or fountain-head of a river. -हर a.
  uprooting completely
 सो$यं मूलहरो$नर्थः Rām.*
  6.46.15.-हरः a prodigal son
 मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् Kau. A.
 2.9.27.

Apte 1890

English

 मूलं [मूल्-क] 1 A root (fig. also)
 तरुमूलानि गृहीभवति तेषां Ś. 7. 20
 or शाखिनो धौतमूलाः 1. 15
 मूलं बंध् to take or strike root
 बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi. 2. 38. 
2 The root,  lowest edge or extremity of anything
 कस्याश्चिदासिद्रशना तदानीमंगुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R. 7. 10
 so प्राचीमूले Me. 89. 
3 The lower part or end,  base,  the end of anything by which it is joined to something else
 बाह्वोर्मूलं Śi. 7. 32
 so पादमूलं,  कर्णमूलं,  ऊरुमूलं &c. 
4 Beginning,  commencement
 आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś. 1. 
5 Basis,  foundation,  source,  origin,  cause
 सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.
 रक्षोगृहे स्थितिर्मूलं U. 1. 6
 इति केनाप्युक्तं तत्र मूलं मृग्यं ‘the source or authority should be found out’. 
6 The foot or bottom of anything
 पर्वतमूलं,  गिरिमूलं &c. 
7 The text,  or original passage (as distinguished from the commentary or gloss). 
8 Vicinity,  neighbourhood. 
9 Capital,  principal,  stock. 
10 A hereditary servant. 
11 A square root. 
12 A king's own territory
 स गुप्तमूलप्रत्यंतं: R. 4. 26
 Ms. 7. 184. 
13 A vender who is not the true owner
 Ms. 8. 202 (अस्वामिविक्रेता Kull.). 
14 The nineteenth lunar mansion containing 11 stars. 
15 A thicket,  copse. 
16 The root of long pepper. 
17 A particular position of the fingers. 
18 A chief or capital city. 
19 An aboriginal inhabitant. 
20 A bower,  an arbour (निकुंज). 
21 N. of several roots. पिप्यली,  पुष्कर,  शूरण &c. (In comp. मुल may be translated by ‘first,  prime,  original,  chief,  principal’
 e. g. मूलकारणं ‘prime cause’ &c. &c.). 
Comp. 
आधारं {1} the navel. {2} a mystical circle above the organs of generation. 
आभं a radish. 
भायतनं the original abode. 
आशिन् a. living upon roots. 
आह्वं a radish. 
उच्छेदः utter destruction,  total eradication. 
कर्मन् n. magic. 
कारः the author of an original work. 
कारणं the original or prime cause
 Ku. 6. 13. 
कारिका a furnace,  an oven. 
कृच्छ्रः 
च्छ्रं a kind of penance,  living only upon roots. 
केशरः a citron. 
गुणः the co-efficient of a root. 
ग्रंथः {1} an original text. {2} the very words uttered by Śākyamuni. 
छेदः uprooting. 
ज a. {1} radical. {2} growing at the roots of trees (as an anthill). {3} born under the constellation Mūla. (
जः) plant growing from a root. (
जं) a green ginger. 
देवः an epithet of Kaṃsa. 
द्रव्यं,  
धनं principal,  stock,  capital. 
धातुः lymph. 
निकृंतन a. destroying root and branch. 
पुरुषः ‘the stock-man’,  the male representative of a family. 
प्रकृतिः f. the Prakṛti or Pradhāna of the Sāṃkhyas (q. v.). 
(pl.) the four principal sovereigns to be considered at the time of war ( विजिगीषु,  अरि,  मध्यम,  and उदासीन)
 see Ms. 7. 155. 
फलदः the bread-fruit tree. 
बर्हणं the act of uprooting,  extermination. 
भद्रः an epithet of Kaṃsa. 
भृत्यः an old or hereditary servant. 
वचनं an original text. 
वापः one who plants roots. 
वित्तं capital,  stock. 
विभुजः a chariot. 
व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals
 Ms. 10. 38. 
व्रतिन् a. living exclusively on roots. 
शकुनः (in augury) the first bird. 
शाकटः,  
शाकिनं a field planted with edible roots. 
संघः a society,  sect. 
स्थानं {1} base,  foundation. {2} the Supreme Spirit. {3} wind,  air. {4} Mooltan. (
नी) N. of Gaurī. 
स्थायिन् m. an epithet of Śiva. 
स्रोतस् n. the principal current or fountain-head of a river. 
हर a. uprooting completely. 

Monier Williams Cologne

English

 मू॑ल n.
  (or m.
  g. अर्धर्चादि
 ifc.  f(आ or ई). 
 prob. for 3. मू॑र See above) ‘firmly fixed’,  a root (of any plant or tree
 but also fig. the foot or lowest part or bottom of anything),  RV.
   &c.
   &c.
   (मूलं √ कृ or बन्ध्,  to take or strike root)

 a radish or the root of various other plants (esp.   of Arum Campanulatum,  of long pepper,  and of Costus Speciosus or Arabicus),  L.
 

 the edge (of the horizon),  Megh.
 

 immediate neighbourhood (मम मूलम् =
  to my side),  R.
 

 basis,  foundation,  cause,  origin,  commencement,  beginning (मूलाद् आरभ्य or आ मूलात्,  from the beg°
 मूलात्,  from the bottom,  thoroughly
 मूलं क्रमतश् च,  right through from beginning,  Divyāv.
 ),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (ibc.  =
  chief,  principal,  cf.
   below
 ifc.  =
  rooted in,  based upon,  derived from)

 a chief or principal city,  ib.

 capital (as opp.  to ‘interest’),  SāmavBr.
  
 Prab.

 an original text (as opp.  to the commentary or gloss),  R.
 
 Kathās.
 
 Suśr.

 a king's original or proper territory,  Mn.
   vii,  184

 a temporary (as opp.  to the rightful) owner,  Mn.
   viii,  202

 an old or hereditary servant,  a native inhabitant,  MW.
  

 the square root,  Sūryas.
 

 a partic.  position of the fingers (=  मूत-बन्ध),  Pañcar.
 

 a copse,  thicket,  L.
 

 मू॑ल n.
  also m.
  and f(आ). N.
  of the 17th (or 19th) lunar mansion,  AV.
   &c.
   &c.
  

 मू॑ल m.
  herbs for horses,  food,  Divyāv.
 

 N.
  of Sadā-śiva,  Cat.
 

 मू॑ल mfn.
   original,  first,  Cat.
 

 =
  निज,  own,  proper,  peculiar,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 मूल,  अम्,  n. a root (literally and metaphorically)
the root of any plant or tree,  (मूलं कृ,  to take or
strike root)
 the root of Arum Campanulatum
 the
root of long pepper and of Costus Speciosus or Ara-
bicus
 basis,  groundwork,  beginning,  origin,  com-
mencement,  cause,  (मूलाद् आरभ्य,  having com-
menced at the beginning)
 the bottom of anything, 
foot,  (शैलस्य मूलम्,  the foot of a mountain)
basis,  lower part,  lower end,  (वीणाया मूलम्,  the
lower end of a lute which rests against the body of
a player)
 the end or juncture of anything by which
it is joined to anything else [cf. बाहु-म्°,  कर्ण-
म्°]
 outermost edge or border
 original,  original
text of any work (as distinguished from the scholia
or commentary)
 an old or hereditary servant or
dependant,  an aboriginal native or inhabitant
 ori-
ginal property,  capital,  principal,  stock
 a chief or
capital city
 square root
 the twenty-fourth or, 
according to some,  seventeenth or nineteenth lunar
asterism containing eleven stars,  (in this sense अस्, 
अम्,  m. n.
 cf. नक्षत्र)
 immediate neigh-
bourhood or proximity
 a copse,  thicket
 a vendor
not a true owner,  (according to Kullūka on Manu
VIII. 202. मूलम् = अ-स्वामी विक्रेता)
 a particular
position of the fingers [cf. मूल-बन्ध]
 (अस्), 
m. an epithet of Sadā-śiva
 (आ),  f. Asparagus Race-
mosus
 the asterism Mūla
 (ई),  f. a species of small
house-lizard
 (अस्,  आ,  अम्),  original,  first
 own, 
proper,  peculiar,  (in Manu VII. 184. मूल is said
to mean a king's own territory.)
—मूल-कर्मन्, 
अ,  n. ‘root-machination, ’ magical employment of
roots,  magic
 [cf. मूली-कर्मन्,  मूल-कृत्।]
—मूल-कार,  अस्,  m. the author of an original
work.
—मूल-कारण,  अम्,  n. first or original
cause.
—मूल-कारिका,  f. a fire-place,  furnace,  oven.
—मूल-कृच्छ्र,  अस्,  अम्,  m. n. ‘root-austerity, ’
a kind of penance,  living solely on roots.
—मूल-
कृत्,  त्,  त्,  त्,  Ved. preparing roots for magical uses.
—मूल-केशर,  अस्,  m. a citron.
—मूल-खा-
नक,  अस्,  m. ‘root-digger, ’ one who digs for roots, 
a collector of roots.
—मूल-गुण,  अस्,  m. ‘root-
multiplier, ’ the coefficient of a root (in algebra).
—मूलगुण-जाति,  इस्,  f. assimilation and reduction
of the root's coefficient with a fraction.
—मूल-
ग्रन्थ,  अस्,  m. an original text
 an epithet of
the very words uttered by Śākya-muni.
—मूल-
च्छेद,  अस्,  m. ‘root-cutting, ’ cutting away the
roots,  cutting up by the roots,  uprooting.
—मूल-ज, 
अस्,  आ,  अम्,  ‘root-born, ’ growing from roots,  pro-
duced from a root,  radical
 formed at the roots of
trees (as an ant-hill)
 (अस्),  m. a plant growing
from a root (as a lotus)
 (अम्),  n. green ginger.
—मूल-जाति,  इस्,  f. chief or principal origin
 = मू-
लगुण-जाति,  col. 2.
—मूल-तस्,  ind. from the root, 
on the root,  on the lower side (Ved.),  (आ मूलतस्, 
from the root upwards,  from the beginning.)
—मू-
ल-त्रिकोण,  अम्,  n. epithet of the third astrological
house.
—मूल-त्व,  अम्,  n. the state or condition of
a root,  the being a root,  the having a foundation or
source in anything,  (मूलत्वात् प्रजानां राजा
स्कन्धः,  the king is the stem through his subjects
being the root
 वेद-मूलत्व,  the statement that
the Veda is the original source of all knowledge
शास्त्र-मूलत्व,  the being founded upon the Śās-
tras.)
—मूल-देव,  अस्,  m. = मूर-देव,  an epithet
of Kaṃsa [cf. मूल-भद्र]
 N. of the murderer
of Su-mitra the son of Agni-mitra
 of an author
 of
a preceptor.
—मूल-द्रव्य,  अम्,  n. original pro-
perty,  capital,  principal,  stock
 [cf. मूल-धन।]
—मूल-द्वार,  अम्,  n.,  Ved. principal door.
—मू-
ल-द्वारवती,  f. the original or ancient Dvāra-vatī, 
the older part of that city
 [cf. लघु-द्वारवती, 
मूल-नगर।]
—मूल-धन,  अम्,  n. original
property,  capital.
—मूल-धातु,  उस्,  m. lymph.
—मूल-नगर,  अम्,  n. old town,  (opposed to the
suburbs or शाखा-नगर।)
—मूल-नाश or मूल-
नाशक,  अस्,  m. a proper N.
—मूल-निकृन्तन, 
अस्,  ई,  अम्,  cutting away the roots,  utterly destroying, 
destroying root and branch.
—मूल-पर्णी,  f. a
species of plant (= मण्डूक-पर्णी).
—मूल-पाक, 
अस्,  m.,  see Pāṇ. VII. 3,  53.
—मूल-पुरुष,  अस्, 
m. the male representative of a family,  the last
male of a race.
—मूल-पुलिश-सिद्धान्त,  अस्, 
m. the original Siddhānta of Puliśa.
—मूल-पुष्-
कर,  अम्,  n. = पुष्कर-मूल,  q. v.
—मूल-पोती, 
f. a species of culinary plant (= पोतिका).
—मूल-
प्रकृति,  इस्,  f. (in phil.) the original root or germ
out of which matter or all apparent forms are evolved, 
the primary cause or ‘originant
’ (अयस्),  f. pl. the
four principal sovereigns to be considered in time of
war (viz. the Vi-jigīṣu,  Ari,  Madhyama,  and Ud-
āsīna
 cf. प्र-कृति,  शाखा-प्रकृति).
—मूल-
प्रणिहित,  अस्,  आ,  अम्,  (perhaps) placed under the
surveillance or brought under the notice of old
(thieves employed as spies
 according to Kullūka on
Manu IX. 269 = राज-नियुक्त-पुराण-चौर-
वर्गे सावधान-भूताः).
—मूल-फल-द,  अस्, 
m. the Jaka or bread-fruit tree.
—मूल-फलाशन
(°ल-अश्°),  अम्,  n. feeding on roots and fruits.
—मूल-
बणिग्-धन,  अम्,  n. a merchant's original property
or capital.
—मूल-बन्ध,  अस्,  आ,  अम्,  (probably)
having roots,  deep-rooted
 (अस्),  m. a particular po-
sition of the fingers.
—मूल-बर्हण,  अस्,  ई,  अम्, 
Ved. tearing up by the roots,  uprooting
 (ई,  अम्), 
f. n. the Nakṣatra Mūla
 (अम्),  n. the act of
uprooting.
—मूल-भद्र,  अस्,  m. an epithet of
Kaṃsa,  the uncle of Kṛṣṇa
 [cf. मूल-देव।]
—मूल-भव,  अस्,  आ,  अम्,  springing or growing
from roots.
—मूल-भार,  अस्,  m. a load of roots.
—मूल-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  become the root or
original.
—मूल-भृत्य,  अस्,  m. an old or here-
ditary servant,  one whose father,  grandfather,  &c.
were servants before him,  (opposed to आ-गन्तु।)
—मूल-मन्त्र,  अस्,  m. an original or funda-
mental text
 an epithet of a particular sacred text.
—मूल-माधव,  N. of a place.
—मूलमा-
धव-तीथ,  अम्,  n.,  N. of a sacred bathing-place.
—मूल-मित्र,  अस्,  m. a proper N.
—मूल-रस, 
अस्,  m. Sanseviera Zeylanica.
—मूल-राज,  अस्,  m., 
N. of a king.
—मूल-रामायण,  अम्,  n. the ori-
ginal Rāmāyaṇa,  i. e. Vālmīki's Rāmāyaṇa.
—मूल-
वचन,  अम्,  n. ‘primary word, ’ an original text.
—मूल-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessing edible roots
(perhaps) practising magic with roots.
—मूल-वाप, 
अस्,  m. one who plants roots.
—मूल-वारिन्,  ई,  m. a
proper N.
—मूल-वित्त,  अम्,  n. ‘original property, ’
capital,  principal.
—मूल-विद्या,  f. ‘principal science, ’
epithet of a particular Mantra (= द्वादशाक्षर, 
q. v.).
—मूल-विनाशन,  अम्,  n. radical or entire
destruction.
—मूल-विभुज,  अस्,  आ,  अम्,  bending
down roots
 (अस्),  m. a chariot.
—मूल-विरेचन, 
अम्,  n. a purgative prepared from roots.
—मूल-
व्यसन-वृत्ति,  इस्,  f. the hereditary occupation of
executing criminals (Manu X. 38).
—मूल-व्रतिन्, 
ई,  इनी,  इ,  living exclusively on roots.
—मूल-शकुन, 
अस्,  m. (in augury) the first bird.
—मूल-शाकट or
मूल-शाकिन,  अम्,  n. a field planted with edible
roots.
—मूल-श्रीपति-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a
Tīrtha.
—मूल-सङ्घ,  अस्,  m. a society or sect.
—मूल-सर्वास्तिवाद (°व-अस्°),  आस्,  m. pl.,  N. of
a Buddhist school.
—मूल-साधन,  अम्,  n. a chief
instrument,  principal expedient.
—मूल-सूत्र,  अम्, 
n. a principal Sūtra.
—मूल-स्थल,  अम्,  n.,  N. of
a place.
—मूल-स्थान,  अम्,  n. principal place
foundation,  base
 the air,  atmosphere
 God
 Mool-
tan
 (ई),  f. an epithet of Gaurī.
—मूलस्थान-
तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha (= भास्कर).
—मूल-स्थायिन्,  ई,  इनी,  इ,  existing from the begin-
ning
 (ई),  m. an epithet of Śiva.
—मूल-स्रोतस्,  अस्,  n.
the fountain-head of a river,  principal current.
—मूल-
हर,  अस्,  आ,  अम्,  taking away the roots of anything, 
uprooting,  utterly destroying,  eradicating.
—मूल-
हर-त्व,  अम्,  n. the state of plucking up by the
roots,  eradicating,  utter ruin.
—मूलाधार (°ल-
आध्°),  अम्,  n.,  scil. चक्र,  epithet of a mystical
circle situated above the generative organs
 (accord-
ing to a Scholiast) the navel.
—मूलाभ (°ल-आभ्°), 
अम्,  n. a radish.
—मूलाभिधर्म-शास्त्र (°ल-
अभ्°),  अम्,  n. the original Abhidharma-śāstra
—मू-
लायतन (°ल-आय्°),  अम्,  n. an original residence.
—मूलाविद्या-विनाशक (°ल-अव्°),  अस्,  इका,  अम्, 
(probably) destroying ignorance at its roots,  eradi-
cating ignorance.
—मूलाशिन् (°ल-आश्°),  ई,  इनी,  इ, 
‘root-eating, ’ living upon roots.
—मूलाह्वा (°ल-
आह्°),  अम्,  n. a radish.
—मूली-कर्मन्,  अ,  n. = मूल-
कर्मन्,  q. v.
—मूली-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  become a
root,  become a source or origin.
—मूलोच्छेद (°ल-
उच्°),  अस्,  m. cutting up the roots,  utter destruction.
—मूलोत्खात (°ल-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  dug up by
the roots,  utterly destroyed
 (अम्),  n. digging up
roots.
—मूलोत्पाटन (°ल-उत्°),  अम्,  n. the digging
up of roots.
—मूलोत्पाटन-जीविन्,  ई,  m. one who
lives by digging for roots (= मूल-खानक).
—मू-
लौषधि (°ल-ओष्°),  इस्,  f. a species of plant.

Macdonell

English

 मूल mū́l-a [= mū́r-a,  rigid,  fixed part],  n.
  🞄(—° a.
  ā,  ī) root
 edible root
 root = end by 🞄which anything (e. g. tooth,  finger,  arm,  tail,  🞄etc.) is fixed
 foot (of a mountain)
 base,  🞄lower part
 edge of the horizon
 bottom
 🞄immediate neighbourhood
 foundation,  origin,  🞄source,  beginning
 chief place,  capital
 capital 🞄(opp. interest)
 original,  text (opp. commentary)
 🞄temporary owner (opp. rightful 🞄owner)
 square root
 °—,  chief
 —°,  chief
 —° a.
  having 🞄its root in,  based on,  derived from
 mūlaṃ 🞄kṛ or bandh,  take or strike root,  obtain a 🞄firm footing
 mama mūlam,  to my side,  to 🞄me
 mūlat,  from the bottom,  thoroughly
 🞄ā mūlāt or mūlād ārabhya,  from the beginning.

Benfey

English

 मूल मूल (vb. मह्), 
 I. n.
 
 1. The
root of a tree,  Vikr. 41
 root (figu-
ratively),  Pañc. ii. d. 23.
 2. An
eatable root,  Utt. Rāmac. 33,  8.
 3.
The lowest part,  Megh. 77.
 4. Origin. 
 5. Cause,  Utt. Rāmac. 5,  1.
 6. The
vendor,  Man.  8,  202.
 7. Commence-
ment
 आ मूलात्,  From its beginning, 
Kathās. 22,  98.
 8. Capital,  principal.
 9. The original text of any work,  as
opposed to its comment.
 10. Own. 
 11. One's own kingdom,  Man.  7,  184.
 12. Near,  proximate.
 13. The root of
the Arum campanulatum. 
 II. m.
 
and n.
  The nineteenth lunar asterism, 
Lass. 16,  18.
 III. f.
  ली (cf.  मुशली, 
s. v. मुशल),  A small house-lizard.
 --
 Comp.
  उन्मूल,  i. e.
उद्-,  adj.
 ,  f.
  ला, 
uprooted,  Rām.  4,  19,  11.
ज्येष्ठा-, 
m.
  the month Jyaiṣṭha,  MBh. 13, 
4609.
तपस्-, 
 I. adj.
  having its cause
in devotion,  Man.  11,  234.
 II. m.
  a
proper name.
दन्त-,  n.
  the root of
a tooth,  Suśr. 1,  303,  9.
धन-,  adj.
 
rooted,  founded,  in wealth,  Hit. i. d.
121,  M.M.
धर्म-,  n.
  the roots of
law,  Man.  2,  6. निर्मूल,  i. e.
निस्-, 
adj.
 ,  f.
  ला,  without any root,  MBh. 5, 
2747.
पाद-,  n.
  1. the sole of the
foot,  Pañc. i. d. 161 (पादमूले नि
पात्यते,  the dye is smeared on the sole
of the foot,  and the lover is caused to
fall down before his mistress). 2. the
root of the foot,  tarsus,  Bhāg. P. 2,  1, 
26
 a polite designation of a person, 
Rām.  1,  54,  16. 3. the foot of a moun-
tain,  Kathās. 1,  27. बद्ध (vb.
बन्ध्)-,  adj.
  firmly rooted,  Pañc.
232,  18.
विस्मय-कर्ष-,  adj.
  caused
by astonishment and joy,  Daśak. in
Chr. 183,  12. स-मूल + म्,  adj.
  with
the root,  completely,  Pañc. i. d.
339.

Hindi

यह भी स्पष्ट Moola. 19 नक्षत्र

Apte Hindi

Hindi

मूलम्
नपुं*
   - मूल् + क
जड़

मूलम्
नपुं*
   - -
"जड़,  किसी वस्तु का सबसे नीचे का किनारा या छोर"

मूलम्
नपुं*
   - -
"नीचे का भाग या किनारा,  आधार,  किसी भी वस्तु का किनारा जिसके सहारे वह किसी दूसरी वस्तु से जुड़ी हो"

मूलम्
नपुं*
   - -
"आरंभ,  शुरु"

मूलम्
नपुं*
   - -
"आधार,  नींव,  स्रोत,  मूल,  उत्पत्ति"

मूलम्
नपुं*
   - -
"किसी वस्तु का तल या पैर,  पर्वतमूलम्,  गिरिमूलम् आदि"

मूलम्
नपुं*
   - -
"पाठ,  मूल संदर्भ"

मूलम्
नपुं*
   - -
"पड़ौस,  आस-पास,  सामीप्य"

मूलम्
नपुं*
   - -
"मूलधन,  मूलपूंजी"

मूलम्
नपुं*
   - -
कुलक्रमागत सेवक

मूलम्
नपुं*
   - -
वर्गमूल

मूलम्
नपुं*
   - -
राजा का अपना निजी प्रदेश

मूलम्
नपुं*
   - -
विक्रेता जो स्वयं विक्रेयवस्तु का स्वामी न हो

मूलम्
नपुं*
   - -
ग्यारह तारकाओं का पुंज जो सत्ताइस नक्षत्रों में से उन्नीसवां है

मूलम्
नपुं*
   - -
"झाड़ी,  झाड़-झखाड़"

मूलम्
नपुं*
   - -
पीपरा मूल

मूलम्
नपुं*
   - -
अंगुलियों की विशेष स्थिति

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲ ನಕ್ಷತ್ರ /ಅಶ್ವಿನಿ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ನಕ್ಷತ್ರ
निष्पत्तिः - > मूल (प्रतिष्ठायाम्) - "कः" (३-१-१३५)
व्युत्पत्तिः - > मूलति इति
प्रयोगाः - > "हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीबे मृगशिरो न पुंसि । स्यात् पुंसि पुनर्वसुपुष्यौ मूलं त्वस्त्री स्त्रियां शेषाः ॥"
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಲೆ /ಬಿಳಲು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಕುಂಜ /ಪೊದರು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇರು /ಗಿಡಮರಗಳನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಭೂಮಿಯೊಳಗಿರುವ ಮರದ ಭಾಗ
प्रयोगाः - > "बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोःस्त्रियः"
उल्लेखाः - > माघ० २-३८
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಕೆಳಭಾಗ /ಆದಿಭಾಗ/ಬುಡ
प्रयोगाः - > "कश्चासिदासीद्रशना तदानूमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा"
उल्लेखाः - > रघु० ७-१०
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರದ ಬುಡ /ಮರದ ಅಡಿಯ ಭಾಗ /ಮರದ ಕೆಳಭಾಗ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಣ /ನಿದಾನ
प्रयोगाः - > "तौ हि मूलमुदेष्यन्त्याः जिगीषोरात्मसम्पदः"
उल्लेखाः - > माघ० २-७६
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾರಂಭ /ಮೊದಲು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮೀಪ /ಹತ್ತಿರ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಲೆ /ಕಲ್ಲು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಶೀಕರಣ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಧಾರ /ಮೂಲಕಾರಣ
प्रयोगाः - > "रक्षोगृहस्थितिर्मूलमग्निशुद्धौ त्वनिश्चयः"
उल्लेखाः - > उ० रा० १-६
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲಗ್ರಂಥ /ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುವ ಗ್ರಂಥ /ಮೂಲಪಾಠ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ರಾಜ್ಯ /ರಾಜನ ವಾಸಸ್ಥಳ
प्रयोगाः - > "स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः"
उल्लेखाः - > रघु० ४-२६
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲಧನ /ಬಂಡವಾಳ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾರ್ಶ್ವ /ಒಂದು ಪಕ್ಷ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಳ /ಕೆಳಭಾಗ
विस्तारः - > "मूलं पार्श्वाद्ययोरुडौ । निकुञ्जशिफयोः स्वीये शिलायां च वशीकृतौ । प्रतिष्ठायाम्" - हेम०
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಪ್ಪಲಿ ಬೇರು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರಣ ಗೆಡ್ಡೆ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತನ್ನದಲ್ಲದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮಾರುವವನು
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲಕಾರಣ /ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ
मूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆದ್ಯಂತ ರಹಿತವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ /ಚರಾಚರ ಸಕಲ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಕಾರಣವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ

L R Vaidya

English

 mUla {% (I) m. %} An epithet of Śiva.

 mUla {% (II) n. %} 1. The root of any plant or tree,  कुल्यांभोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूलाः Sak.v.
the root of anything,  commencement,  beginning,  प्राचीमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः Megh.ii.26,  ii.16,  R.vii.10
the bottom of anything,  foot,  आमूलाद्रत्नसानोर्मलयवलयितादा च कूलात्पयोधेः Bh.V.iv.37
the end of anything by which it is joined to something else
authority,  source,  origin,  तत्र मूलं मृग्यम् S.K.
the original text of any work (as distinguished from a commentary)
vicinity
basis,  foundation
a hereditary servant
capital,  stock,  square root (in math.)
a king’s own territory,  स गुप्तमुलप्रत्यंतः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः R.iv.26
a thicket
a vendor who is not a true owner,  M.viii.202
the root of long pepper
one of the twenty-seven asterisms containing eleven stars.(मूलं बंध् ‘to take root.’)

Bopp

Latin

 मूल n. (ut videtur,  a r. मंह् vel मह् crescere,  abjecto ह्, 
mutato अ in ऊ,  cf. Pott. II. 108.) radix. N. 9. 11. Transl.
origo. BR. 1. 40.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कन्द
पु
कन्द,  मूल,  कदलिका,  वारिद
मूले कदलिका कन्दः कन्दो वारिद उच्यते ॥ ५७ ॥
verse 2.1.1.57
page 0011

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 mūla, 
(1) m. (in Skt. only nt.),  root: mūlān bhakṣayato dhārayati (edible roots,  for a horse) Divy 〔513.14,  23〕,  holds roots for (the horse) as he eats
(2) nt. (Skt. id.) root = foundation
 peculiar use in Divy 〔491.6〕,  śakṣyasi tvaṃ … bhikṣūṇām upānahān mūlāc ca puñchitum (mss.),  can you clean the monksʼ sandals thoroughly (from the ground up)? and 11,  sa bhikṣūṇām upānahān mūlaṃ kramataś ca ponchate,  he cleaned the monksʼ sandals thoroughly (lit.,  going to the very foundation?)
(3) nt. (Skt. id.),  root,  beginning
 in names of penances for monks,  mūla-parivāsa (see parivāsa),  probation starting over from the beginning because the original offense was repeated while parivāsa was in force (see antar-āpatti): Mvy 〔8650〕
 MSV 〔ii.207.15〕
 〔iii.35.6 ff.〕 (explained)
 mūla-pārivāsika,  one undergoing this penance,  MSV 〔iii.37.15〕 etc.
 mūlāpakarṣa-parivāsa,  probation starting a second time from the beginning because the offense was repeated while mūla-parivāsa was in force (see praty-antarāpatti),  Mvy 〔8651〕
 MSV 〔ii.207.15〕
 this is abbreviated to mūlāpakarṣa,  m.,  MSV 〔iii.38.11〕 etc.,  〔41.13〕
 in Pali,  instead of mūlaparivāsa and mūlāpakarṣa- (parivāsa),  there seems to be a single category,  samodhāna-parivāsa,  often qualified by mūlāya paṭikassantā (Vin. 〔ii.7.20〕) or the like (N. Dutt,  MSV 〔iii〕 Introd. 〔iv f.〕 makes Pali mūlāya paṭikassanā and samodhāna-parivāsa separate penances corresp. to the above two in BHS,  [Page437-a] but this seems hardly supported by Pali evidence
 possibly Vin. 〔ii.62.6—12〕 may imply it,  but it is not very clear). There is also mention of mūla-mānāpya and mūlāpakarṣa-mān°,  which are analogous to mūla-parivāsa and mūlāpakarṣa-p°,  except that acc. to MSV 〔iii.77.2〕 and 5 the repeated faults are concealed (altho the fault leading to the original mānāpya was,  of course,  unconcealed,  〔76.20—21〕
 otherwise parivāsa,  not mānāpya,  would have been the penalty)
 in a similar case 〔iii.81.16 ff.〕 the original and repeated faults are all unconcealed,  leading to mūla-mānāpya 〔82.9〕 and mūlāpakarṣa-m° 〔83.2〕
(4) nt. (= Skt. Lex. and Pkt. id.,  Sheth
 Skt. and Pali mūlaka),  radish (Tib. la phug)
 Mvy 〔5767〕 bāla-mūlam,  young radish,  and 〔5768〕 mahā-m°,  old radish
(5) m.,  n. of a former Buddha: Mv 〔iii.236.10〕. See mūlaṃ,  mūlāto,  mūle.

 (mūlaṃ,  as postpos.,  in Skt. rather rare,  BR s.v. mūla 3,  to (the neighborhood of),  with gen.: (kumārasya) mūlaṃ allīno Mv 〔ii.32.1〕
 gantuṃ amukasya sārthavāhasya mūlaṃ 〔ii.90.3—4〕
 rākṣasīnāṃ mūlaṃ preṣito 〔iii.296.17—18〕. Cf. mūle,  mūlāto.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 mūla (SITI),  original
 a document regarding a title to
the property or right.
(HRS),  investment of capital which is one of the seven
sources of revenue specified in the Arthaśāstra. See Ghoshal, 
H. Rev. Syst.,  p. 26.
(Sel. Ins.,  p. 163),  seedling. Cf. sa-mūla (EI 13),  a tree.

Lanman

English

 mū́la,  n. root
 fig. (like Eng. root),  that
from which a thing grows or proceeds, 
root,  basis
 capital.

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  मूल्
मूलधातुः:
   मूल
धात्वर्थः:
  प्रतिष्ठायाम्
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  मूलति

धातुः:
  मूल्
मूलधातुः:
   मूल
धात्वर्थः:
  रोहणे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  मूलयति-ते

Abhyankara Grammar

English

मूल  (1) the root of the teeth given as the place of origin for the letter र् in the Rk Tantra : cf. रेफस्तु दन्त्यो दन्तमूले वा. R. T. 8
 (2) the main instrutment of the utterance of letters known as मूलकरण or अनुप्रदान.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

मूलँ मूल  प्रतिष्ठायाम् 
- मूलति । मूलम् । नौवय (4/4/91) इत्यादिना यत्-मूल्यम् । मूले भवो मौलः ।।  529  ।।

मूलँ मूल  रोहणे 
- मूलयति  मूलम्  मूलकम्  71

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  मुख्य,  प्रधान,  प्रमुख,  मूल
adjective
 
यः अतीवावश्यकः।
 "अस्माकं शरीरस्य पञ्च मुख्यानि तत्त्वानि सन्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rgan po
१) जीर्ण २) मूल ३) वृद्ध ४)

dngos
१) उपधि २) धर्मं ३) भाव ४) भावक ५) भावज ६) मुख्य ७) मूल ८) वस्तु ९) साक्षात् १०)

dngos po
१) अर्थ २) एकभाव ३) द्रव्य ४) द्रव्यता ५) पक्ष ६) पद ७) पदार्थ ८) भव ९) भवत्व १०) भाव ११) भावत्व १२) मूल १३) वस्तु १४) वस्तुत्व १५) वास्तव

dngos gzhi
१) मूल २) मौल ३) वस्तु

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
राधानुराधा तु मैत्त्री ज्येष्ठैन्द्री मूल आस्रपः ।
-wordlist-
 
अनुराधा (स्त्री),  मैत्री (स्त्री),  ज्येष्ठा (स्त्री),  ऐन्द्री (स्त्री),  मूल (पुं),  आस्रप (पुं)

--source--
 
शिरोनामाग्रं शिखरं मूलं बुध्नोंह्रि नाम च ।
-wordlist-
 
शिरोनामन् (क्ली),  अग्र (क्ली),  शिखर (क्ली),  मूल (क्ली),  बुध्न (पुं),  अंह्रिनामन् (क्ली)

--source--
 
मूलपत्त्रकरीराग्रफलकाण्डाविरूढकाः ॥ ११८३ ॥
त्वक्पुष्पं कबकं शाकं दशधा शिग्रुकं च तत् ।
-wordlist-
 
शाक (पुंक्ली),  शिग्रुक (पुंक्ली),  मूल (क्ली),  पत्त्र (क्ली),  करीर (क्ली),  अग्र (क्ली),  फल (क्ली),  काण्ड (क्ली),  अविरूढक (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  पुष्प (क्ली),  कवक (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पाद
पाद,  मूल,  जटा,  शिफा
करहाटं भवेत्कन्दः पादो मूलं जटा शिफा ॥ १८३ ॥
verse 2.1.1.183
page 0023

नेत्र
नेत्र,  मूल
ह्यस्तनदिनेऽपि कल्यं नेत्रं मूले रजस्यपि परागः ।
verse 5.1.1.809
page 0093

Mahabharata

English

Mūla(ṃ) = Śiva (1000 names^2).

Vedic Reference

English

 Mūla,  Mūlabarhaṇa. See Nakṣatra.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मूल क रोपणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-उभ०-सक०-सेट् ।) दीर्घी रोपणमारोपणम् ।क मूलयति वृक्षं लोकः । गोविन्दभट्टस्तु रोहणेइति पठित्वा रोहणं जन्मेति व्याख्याति । इतिदुर्गादासः ॥

 मूल ञ प्रतिष्ठायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वा०-उभ०-अक०-सेट् ।) पवर्गशेषादिर्दीर्घी ।प्रतिष्ठा स्थितिरिति गोविन्दभट्टः । ञ मूलतिमूलते यशः । अयं परस्मैपदीत्यन्ये । इतिदुर्गादासः ॥

 मूलं,  क्ली,
   (मवते बध्नाति वृक्षादिकमिति । मू +“मूङ्शक्यविभ्यः क्लः ।” उणा० ४ । १०८ । इतिक्लः ।) शिफा । शिकड इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।व्रध्नः २ अङ्घ्रिनामकः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १२ ॥
कन्दः ४ वृध्नः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
 जटा६ । इति जटाधरः ॥
 (यथा,  मनौ । ३ । २२७ ।“भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च ।हृद्यानिचैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥
”)आद्यम् ॥
 (यथा,  महाभारते । १ । १६१ । १ ।“कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यञ्चेदपकर्षितुम् ॥
”)नक्षत्रविशेषः ॥
 (यथा,  मार्कण्डेये । ३३ । १३ ।“कुर्वन्तश्चानुराधासु लभन्ते चक्रवर्त्तिताम् ।आधिपत्यञ्च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यमुत्तमम् ॥
”निकुञ्जः । अन्तिकम् । इति विश्वः ॥
 (यथा, मार्कण्डेये । ८६ । ६ ।‘जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ।)मूलवित्तम् । इति भरतधृतमेदिनी ॥
 (यथा, मनौ । ८ । २०२ ।“अथ मूलमनाहार्य्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥
”)निजम् । इत्यजयपालः ॥
 चरणम् । इत्युणादि-कोषः ॥
 (यथा,  ऋग्वेदे । १० । ८७ । १० ।“त्रेधा मूलं यातुधानस्य वृश्च ।”“मूलं पादम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)टीकार्हग्रन्थः । यथा । समानवलेत्यादि मूलम् ।इति सत्प्रतिपक्षे गदाधरभट्टाचार्य्यः । शूरणम् ।इति शब्दचन्द्रिका ॥
 पिप्पलीमूलम् । पुष्कर-मूलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
 विशेषमूलस्यअन्वेषणनिषेधो यथा,  --“नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कुलस्य च ।मूलान्वेषो न कर्त्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते ॥
”इति गारुडे ११६ अध्यायः ॥
(कारणम् । यथा,  मनौ । ११ । ८४ ॥
“धर्म्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ।“मूलं कारणम् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक-भट्टः ॥
)

 मूलः,  त्रि,  (मूलतीति । मूलप्रतिष्ठायाम् + कः ।)अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतोनविंशनक्ष-त्रम् । यथा,  --“हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे मृगशिरो नपुंसि ।स्यात् पुंसि पुनर्व्वसुपुष्यौ मूलन्त्वस्त्री स्त्रियांशेषाः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
“मूलमाद्ये शिफायाञ्च निकटे भे तु वास्त्रि-याम् ।”इति शब्दरत्नावली च ॥
स तु निरृतिदेवताकः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
सिंहपुच्छाकारः । इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥
शङ्खमूर्त्तिर्नवतारामयश्च । अस्मिन् मस्तकोप-र्य्युदिते मीनलग्नस्याष्टौ पलानि गतानि भवन्ति ।यथा,  --“मौलिभाजि नवतारकाङ्कितेमूलभे सुतनु ! शङ्खमूर्त्तिनि ।लिप्तिकाष्टकमरालकुन्तलेनिर्जगाम पृथुरोमलग्नतः ॥
”इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥
अस्मिन् नक्षत्रे जातस्य फलम् ।“मूलं विरुद्धावयवं समूलंकुलं दहत्येव वदन्ति सन्तः ।चेदन्यथातः पुरुषा विशेषात्सौभाग्यमायुश्च कुलानुवृद्धिः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
अस्मिन् मांसभक्षणनिषेधो यथा,  --“चित्रास्वहस्ताश्रवणासु तैलंक्षौरं विशाखाप्रतिपत्सु वर्ज्यम् ।मूले मृगे भाद्रपदासु मांसंयोषिन्मघाकृत्तिकसोत्तरासु ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मूल प्रतिष्ठायां भ्वा०
  उभ०
  अक० सेट् । मूलति ते अमूलीत् अमूलिष्ट ।

 मूल रोपणे चुरा० उभ०
  सक०
  सेट् । मूलयति ते अमूमुलत् त ।

 मूल न०
  मूल--क । १ शिफायाम् (जड) (शिकड) अमरः२ आद्ये ३ निकुञ्जे ४ नक्षत्रभेदे ५ अन्तिके विश्वः ६ बाणि-ज्याद्युपयोनिनि ७ मूलधने,  मेदि० । ८ निजे अजयः ।९ चरणे १० शूरणे शब्दमा० ११ पिप्पलीमूले १२ पुष्करमूलेराजनि० । १३ टीकादिना व्याख्येयग्रन्थे च अश्विन्यवधिकेऊनविंशे नक्षत्रे अस्त्री० ति० त० शबदर० स्त्रीत्वमुक्तम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

मूलँ मूल प्रतिष्ठायाम्
- मूलति  मूलम्  उन्मूलयति क्लेशान्  उन्मूलितः  चुरादौ मूल रोहणे (1058) मूलयति  519

मूलँ मूल रोहणे
- मूलयति  मूलम्,  मूलिः  मूल इति नन्दी मोलयति  66

धातुवृत्तिः

Sanskrit

मूलँ मूल (अर्थः)  प्रतिष्ठायाम्
(मूलति मूलम् मूले जातो मूलकः ) "पूर्वाणापराणार्द्रामूलप्रदोषा वस्कराद्वुन्'' इति तत्र जात इति विषये वुन् नक्षत्राणोपवादः उत्पाटनीयं मूलमस्व इति मूल्यो मुद्रः मूलमस्याबर्हो इत्यौपाधिकात्प्रथमान्तान्मूलादस्येत्यर्थे यत् आबर्हीति बृहू उद्यमनइत्यस्माद्भावे द्यञा वर्हः सोस्यास्तीतिनिः उद्यमनमिहोत्पाटनं,  ये सुपक्का मूलोत्पाटनमन्तरेण ग्रहीतुं न शक्यतइति ते एवमुच्यन्ते,  मुद्गादिषु मध्यतो लूयमानेषु कोशा अपि लूयोरन्नित्यवश्यमेषां मूलमुत्पाटनीयम्,  मूलेनानाम्यं ( मूल्यं ) लाभाख्यं द्रव्यम् "नौवयोधर्मविषमृलमूसीतातुलाभ्यस्तार्य्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसंमितेषु'' इति यथासंख्यं मूलादानाम्ये यत्,  आनाम्यमभिभवनीयं शेषीक्रियमाणत्यिर्थः  मूलं नाम पादानीनामुत्पत्त्यर्थं वणिग्भिर्विनियुकृतं द्रव्यं,  तेन हि स्वस्मादतिरिक्तं लाभाख्यं शेषीक्रियते आत्मन उपकारकं क्रियते,  यतः स्वयं तेन सगुणी,  गुणो भागः,  इदमेव मूलमस्य भागीकरणं,  तत्प्रति मूलस्योपकारकत्वं शेषत्वमानाम्यत्वंच मूलेन समो (मूल्यः) पटः उपादानसमानफल इत्यर्थः अनेनैव सूत्रेण तृतीयान्तान्मूलात्समे यत् न विद्यते मूलमस्याः सा (अमूला) "पाककण'' इत्यादिना प्राप्तं ङीषं बाधित्वा "मूलाव्रञः'' इत्यजादिपाठाट्टाप् (शतूली) "पाककण'' इत्यादिना ङीष् अयं रोहणार्थश्चतुरादिः 523

मूलँ मूल  (अर्थः)  रोहणे
( मूलयति ) मूलतीति प्रतिष्ठायां शपि 69

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“मूल प्रतिष्ठायाम्”@} 2 ‘मूलेः प्रतिष्ठितौ मूलेद् रोहणे मूलयेदिति।’ 3 इति देवः। 
 मूलकः-लिका,  मूलकः-लिका,  मुमूलिषकः-षिका,  मोमूलकः-लिका
   मूलिता-त्री,  मूलयिता-त्री,  मुमूलिषिता-त्री,  मोमूलिता-त्री,  इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककूलतिवत् 4 बोध्यानि। 
 5 मूलम्-अमूला- शतमूली,  इमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्ति।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२९६)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५२९। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (श्लो। १५७)
 04 =>
  (२४४)
 05 =>
  [[२। पचाद्यचि रूपमेवम्। लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वादजन्तत्वेऽपि क्लीबत्वमस्येति ज्ञेयम्। अमूला इति तु ‘मूलान्नञः’ (ग। सू। ४-१-४) इति टापि रूपमेवम्। शतमूली इति तु ‘पाककर्णपर्णपुष्पफलमूल--’ (४-१-६४) इत्यादिना ङीषि सिध्यति। एवं दर्भमूली इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]

1 {@“मूल रोहणे”@} 2 ‘मूलेः प्रतिष्ठितौ मूलेद् रोहणे मूलयेदिति।’ 3 इति देवः। 
 ‘मुल--इति नन्दी’ इति क्षीरस्वामी। 
 मूलकः-लिका,  मुमूलयिषकः-षिका,  मूलयिता-त्री,  मुमूलयिषिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककूटयतिवत् 4 ज्ञेयानि। 
 अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि-मूलयन्-न्ती,  मुमूलयिषन्-न्ती,  मूलयिष्यन्-न्ती- ती,  मुमूलयिषिष्यन्-न्ती-ती
   इति विशेषः। 
 5 मूलकः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२९७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६०३। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १५७)
 04 =>
  (२४०)
 05 =>
  [[३। स्वार्थे कन्प्रत्यये रूपमेवम्। मूलकः = शाकविशेषः।]]

Capeller

German

 मू॑ल (adj.—° f.
  आ u. ई) Wurzel,  Fuß, 
Basis,  Grund,  Boden,  Ursprung, 
Anfang
 Hauptstadt,  Text (opp. Commentar), 
Kapital (opp. zinsen)
 Inhaber
einer Sache (j)
 N. eines Mondhauses.
मूल (adj. —°) wurzelnd in
 °— Haupt-, 
Ur-,  auch = मूलात्,  आ मूलत्,  आ
मूलतस् u. मूलादारभ्य von Grund aus, 
von Anfang an. 

Grassman

German

 mū́la,  n.,  Wurzel = mū́ra (dazu althd. moraha,  lit. mórka-s gelbe Rübe,  Daucus Carota L.).
-am {913, 10} tredhā́ 〰 yātudhā́nasya vṛśca.

Burnouf

French

 मूल मूल n.
  racine.
		 Au fig. commencement,  origine, 
principe
		 capital d'une rente
		 मूलग्रन्थ texte original ou
primitif. 
		 Racine d'arum campanulé. -- M. n.
  le 19ᵉ astérisme
lunaire,  répondant à la queue du Scorpion.  -- F. मूली petit
lézard,  gecko.
मूलक m.
  n.
  rave,  radis
		 esp. d'igname. -- M. sorte de
poison. 
मूलकर्मन् n.
  opération magique.
मूलकारिका f.
  âtre,  foyer.
मूलकृच्छ्र n.
  pénitence qui consiste à vivre de racines
un temps donné.
मूलग्रन्थ texte original ou primitif. 
मूलज a. né d'une racine,  radical. -- S. m.
  plante qui
naît d'une simple racine.
मूलदेव m.
  Kaṃsa,  oncle de Kṛṣṇa.
मूलद्रव्य n.
  capital d'une rente.
मूलधन n.
  mms.
मूलपर्णी f.
  hydrocotyle asiatica.
मूलभद्र m.
  Kaṃsa,  oncle de Kṛṣṇa.
मूलविभुज m.
  char,  chariot.
मूलशाकट et मुलशाकिन a. où l'on cultive une
racine comestible.
मूलस्ठान n.
  [la station primordiale] l'éther,  l'espace
		 Dieu. -- F. Gaurī.
मूलिक a. (sfx. इक) radical
		 élémentaire, 
primordial
		 principal,  essentiel. -- S. m.
  dévot vivant de racines.
मूलिन् m.
  (sfx. इन्) arbre,  en gén. 
मूलेर m.
  (sfx. एर) nard indien,  मांषी।
मूल्य a. (sfx. य) radical.
		 Achetable,  ayant une valeur
vénale.
		 (pf.  ps. de मूल्) qu'on doit ou qu'on peut déraciner.
-- S. n.
  prix
 valeur
		 gages,  salaire.

Stchoupak

French

 मूल-
 nt. racine 
 base,  fondement,  origine,  cause (ifc. fondé sur, 
provenant de) 
 ville principale,  capitale 
 texte original 
 territoire propre du
roi 
 bord de l'horizon 
 voisinage immédiat 
 propriétaire temporaire, 
usufruitier 
 capital 
 17{^me^} ou 19{^me^} Nakṣatra 
 -आत् de fond en comble
(आ मूलात् depuis l'origine) 
 -तस् au pied de (आ मूलतस् depuis
la racine,  depuis le début) 
 -ई- f.
  ifc. 
 -ता- f.
  -त्व- nt. fait
d'être racine ou origine 
 -वन्त्- a. qui a des racines 
 dressé,  droit 
 m.
 
Rākṣasa.
°कर्मन्- nt. emploi magique de racines.
°कारण- nt. cause première.
°खानक- ag. qui creuse aux racines (de l'arbre).
°च्छिन्न- a. v. coupé jusqu'aux racines,  anéanti.
°च्छेद- m.
  fait de couper aux racines.
°ज- a. qui se forme à la racine.
°पुरुष- m.
  représentant mâle d'une famille.
°प्रकृति- f.
  cause originelle.
°प्रणिहित- a. v. connu à fond (?).
°भृत्य- m.
  servant héréditaire.
°मन्त्र- m.
  texte fondamental ou initial 
 incantation 
-मय- -ई- a. équivalant à une incantation. 
°वाप- m.
  planteur de racines.
°विनाशन- nt. ruine complète.
°व्यसन- nt. métier critiquable (qu'on exerce) par tradition. 
°सर्वास्ति-वादिन्- m.
  pl.
  n.
  d'une secte bouddhique.
°साधन- nt. instrument essentiel.
°स्तम्भ- m.
  étai principal.
°स्थायिन्- a. existant depuis le début,  ép. de Śiva.
°हर- a. qui détruit jusqu'aux racines 
 -त्व- nt. anéantissement.
मूलायतन- nt. résidence traditionnelle.
मूलाशिन्- ag. qui vit de racines.
मूलोच्छेद- m.
  fait de couper jusqu'aux racines,  d'anéantir.
मूलोत्खात- a. v. déraciné,  détruit.
मूलोद्धरण- nt. déracinement,  destruction. 
मूलौषधि- f.
  sorte de plante.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.