| YouTube Channel

मूर्धन् (mUrdhan)

 
Capeller Eng
English
मूर्ध॑न्
m.
 forehead, scull, head, highest part, top,
point, summit, chief, leader. मूर्ध्ना & मूर्ध्नि कृ put on the head
i.e.
 esteem highly,
w.
 धृ the same,
w.
 वृत् stand above all.
Spoken Sanskrit
English
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - head in general
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - summit
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - chief
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - highest or first part of anything
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - head
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - commencement
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - point
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - first
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - forehead
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - roof or top of the palate
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - base
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - front
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - top
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - skull
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - beginning
मूर्धन् - mUrdhan -
m.
 - skull
Apte
English
मूर्धन् [mūrdhan],
m.
 [मुह्यत्यस्मिन्नाहते इति मूर्धा,
cf.
Uṇ.*
 1.156]
The forehead, brow.
The head in general
नतेन मूर्ध्ना हरिरग्रहीदपः
Śi.*
 1.18
R.*
 16.81
नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि
U.*
 1.14
Ku.*
 3.22.
The highest or most prominent part, top, summit, peak, head
अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा
Mb.
 'stood at the head of all kings'
&c.
उत्तमे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि Sandhyā Mantra
Ś.*
 5.7
Me.*
 17.
(Hence) A leader, head, chief, foremost, prominent.
Front, van, forepart
स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः
R.*
 9.19.
(In geom. ) The base.
(In
gram.
 ) The roof of the palate.
Comp.
 -अन्तः the crown of the head. -अक्षिषिक्त
a.
consecrated, crowned, inaugurated
मूर्धाभिषिक्तं कुमुदो बभाषे
R.*
 16.81.
common, stock (as an instance)
उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं इति बीभत्सस्य मूर्धाभिषिक्तमुदाहरणम्.
(क्तः) a consecrated king
पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत्
Mb.
 * 7.15.12.
a man of the Kṣatriya caste.
a minister.
=
 मूर्धावसिक्त (1) q. v. -अभिषेकः consecration, inauguration.
अवसिक्तः
N.
 of a particular mixed tribe sprung from a Brāhmaṇa father and Kṣatriya mother.
a consecrated king. -कर्णी, कर्परी
f.
 an umbrella. -गa. sitting down on the head
स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजमूर्धगाः
Rām.*
 7.7.5.
जः the hair (of the head)
पर्याकुला मूर्धजाः
Ś.*
 1.3
विललाप विकीर्णमूर्धजा
Ku.*
 4.4 'she tore her hair for grief'.
the mane.
a crown, helmet
विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः
Mb.
 * 1.5.12.-ज्योतिस्
n.
 see ब्रह्मरन्ध्र or मुद्रामार्ग. -पातः splitting of the skull. -पिण्डः a lump upon the head (of an elephant in rut). -पुष्पः the Śirīṣa tree. -रसः the scum of boiled rice. -वेष्टनम् a turban, diadem.
Apte 1890
English
मूर्धन् m. [मुह्यंत्यस्मिन्नाहते इति मूर्धा, cf. Uṇ. 1. 156] 1 The forehead, brow.
2 The head in general
नतेन मूर्ध्ना हरिरग्रहीदपः Śi. 1. 18
R. 16. 81
नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि U. 1. 14
Ku. 3. 22.
3 The highest or most prominent part, top, summit, peak, head
अतिष्ठन्मनुजेंद्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा Mb. ‘stood at the head of all kings’ &c.
भूम्यां पर्वतमूर्धनि
Ś. 5. 7
Me. 17.
4 (Hence) A leader, head, chief, foremost, prominent.
5 Front, van, forepart
स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः R. 9. 19.
6 (In geom.) The base.
Comp.
अंतः the crown of the head.
अभिषिक्त a. f. consecrated, crowned, inaugurated
R. 16. 81. {2} common, stock (as an instance)
उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं इति बीभत्सस्य मूर्धाभिषिक्तमुदाहरणम्. (
क्तः) {1} a consecrated king. {2} a man of the Kshatriya caste. {3} a minister. {4} = मूर्धावसिक्त (1) q. v.
अभिषेकः censecration, inauguration.
अवसिक्तः {1} N. of a particular mixed tribe sprung from a Brāhmaṇa father and Kshatriya mother. {2} a consecrated king.
कर्णी,
कर्परी f. an umbrella.
जः {1} the hair (of the head)
पर्याकुला मूर्धजाः Ś. 1. 30
विललाप विकीर्णमूर्धजा Ku. 4. 4 ‘she tore her hair for grief’. {2} the mane.
ज्योतिस् n. see ब्रह्मरंध्र or मुद्रामार्ग.
पिंडः a lump upon the head (of an elephant in rut).
पुष्पः the Śirīṣa tree.
रसः the scum of boiled rice.
वेष्टनं a turban, diadem.
Monier Williams Cologne
English
मूर्ध॑न्
m.
 (Uṇ. i, 158) the forehead, head in general, skull, (fig.) the highest or first part of anything, top, point, summit, front (of battle), commencement, beginning, first, chief (applied to persons),
RV.
&c.
 ,
&c.
 , (मूर्ध्नि with √ वृत्
&c.
 , to be above everything, prevail
with √ धृ, or आ-√ दा
=
 मूर्ध्ना √ 1. कृ, to place on the head, hold in high honour)
the base (in
geom.
opp. to अग्र
perhaps w.r. for बुध्न),
Col.
(in
gram.
 ) the roof or top of the palate (as one of the 8 Sthānas or places of utterance),
Pāṇ.
 i, 1, 9, Sch.
(with Buddhists) ‘the summit’,
N.
 of a state of spiritual exaltation,
Divyāv.
Monier Williams 1872
English
मूर्धन् मूर्धन्, आ, m. (in Uṇādi-s. 1. 158.
said to be fr. rt. मुर्व्, to bind), the forehead, brow,
skull
the head in general
a head, chief, leader,
superior, (सर्वेषाम् भूतानाम् मूर्धा राजा, the
king is the head of all creatures)
the highest or
foremost or most prominent part, surface, top, point,
peak, summit, (पर्वतस्य मूर्धा, the top or
peak of a mountain)
‘the summit, ’ epithet of a
particular spiritual condition with Buddhists
(in
geometry) the base, (opposed to अग्र)
मूर्ध्नि
or मूर्धनि, at the head or highest point, at the
beginning or commencement, in the front, (अतिष्-
ठन् मनुजेन्द्राणाम् मूर्ध्नि, he stood at the
head of the kings of men
सङ्ग्राम-मूर्धनि,
in the front of the battle)
before, above, over.
—मूर्ध-कर्णी or मूर्ध-कर्परी, f. or मूर्-
ध-खोल, अम्, n. a broad-brimmed hat (worn as
a shelter from rain)
an umbrella.
—मूर्ध-ज,
अस्, m. ‘head-born, ’ the hair of the head, (in this
sense usually आस्, m. pl.)
the mane
N. of a king (a
Cakra-vartin).
—मूर्धज-राग, अस्, m. colouring
or dyeing the hair.
—मूर्ध-ज्योतिस्, इस्, n. = ब्रह्म-
रन्ध्र, q. v.
—मूर्ध-तस्, ind., Ved. upon the
head.
—मूर्ध-तैलिक, अस्, m., with वस्ति, epithet
of a kind of Errhine for the head.
—मूर्धन्-वत्,
आन्, अती, अत्, Ved. containing the word मूर्धन्
(आन्), m., N. of a Gandharva
of an Āṅgirasa or
Vāma-devya, author of the hymn Ṛg-veda X. 88.
—मूर्ध-पात, अस्, m. the splitting of the skull.
—मूर्ध-पिण्ड, अस्, m. a lump upon the head
(of an elephant in rut).
—मूर्ध-पुष्प, अस्, m.
the tree Mimosa Sirissa (शिरीष).
—मूर्ध-रस,
अस्, m. the scum of boiled rice, rice-water.
—मूर्-
ध-वेष्टन, अम्, n. a turban, fillet, diadem.
—मूर्धान्त (°ध-अन्°), अस्, m. the crown of
the head.
—मूर्धाभिषिक्त (°ध-अभ्°), अस्, आ,
अम्, having the head sprinkled, anointed, inaugu-
rated, consecrated, installed
(अस्), m. a consecrated
king
a man of the Kṣatriya or warrior caste
a
royal counsellor, minister
= मूर्धावसिक्त below.
—मूर्धाभिषेक (°ध-अभ्°), अस्, m. ‘head-
sprinkling, ’ the act of consecrating any one (as king),
anointing, inaugurating.
—मूर्धावसिक्त (°ध-
अव्°), अस्, m. epithet of a particular mixed caste, the
son of a Brāhman father by a Kṣatriya mother
=
मूर्धाभिषिक्त, a consecrated king.
Macdonell
English
मूर्धन् mūr-dhán,
m.
 forehead
skull
head
🞄highest or most prominent part, top (of a 🞄tree), summit, peak (of a mountain), height 🞄(of heaven), forefront (of battle)
head, chief
🞄ab. mūrdhnáḥ, (V.) at the head of, before, 🞄above (g.)
lc. mūrdhni, id.: -vṛt, be above 🞄everything, prevail
-dhṛ, bear on the head, 🞄hold in high honour
-ā-dā, place on the 🞄head, hold in high honour, attach great value 🞄to (ac.)
mūrdhnā kṛ, id..
Benfey
English
मूर्धन् मूर्धन्,
m.
 The head,
Pañc. 184. 10.
--
Comp.
रण-,
m.
battle, Chr. 59, 21.
त्रि-,
m.
 instead
of त्रिशिरस् (see -शिरस्), the name of a
Rākṣasa, Utt. Rāmac. 42, 14.
Hindi
Hindi
सिर
Apte Hindi
Hindi
मूर्धन्
पुं*
 - "मुह्यत्यस्मिन्नाहते इति मूर्धा - मुह + कनि, उपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च"
"मस्तक, भौ"
मूर्धन्
पुं*
 - -
सिर
मूर्धन्
पुं*
 - -
"उच्चतम या प्रमुख भाग, चोटी, शिखर, श्रृंग, सिर"
मूर्धन्
पुं*
 - -
"नेता, मुखिया, , मुख्य, सर्वोपरि, प्रमुख"
मूर्धन्
पुं*
 - -
"सामने का, हरावल, अग्रभाग"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मूर्धन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿರಸ್ಸು /ತಲೆ
निष्पत्तिः - > मुह (वैचित्ये) - "कनिः" (उ० १-१५७) उपधादीर्घः धोऽन्तादेशः रादेशश्च निपा० ।
व्युत्पत्तिः - > मुह्यन्त्यस्मिन्
प्रयोगाः - > "पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति"
उल्लेखाः - > माघ० २-४६
मूर्धन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಖರ /ತುದಿ /ಮೇಲುಭಾಗ
प्रयोगाः - > "सम्प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं न्यवेशयत्"
उल्लेखाः - > रघु० ४-३९
मूर्धन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಂಭಾಗ /ಮುಂದೆ ಇರುವ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ
प्रयोगाः - > "स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मववतः प्रतिपद्य महारथः"
उल्लेखाः - > रघु० ९-१९
मूर्धन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಂದಲೆ /ಹಣೆ
मूर्धन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಂದಾಳು /ಮುಖಂಡ /ಪ್ರಧಾನ /ಮುಖ್ಯ
L R Vaidya
English
mUrDan {% m. %} 1. The head, मानोन्नतेनाप्यभिवंद्य मूर्ध्ना R.xvi.81
2. the forehead
3. top, summit, the most prominent part, त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूट Megh.i.17
4. front, forepart, स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य R.ix.19
5. the head, the chief.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
क
पुक्ली
क, मूर्धन्, चित्त, जल, काय, सुख, ब्रह्मन्, मारुत, बाल, काम, सुवर्ण, द्रविण
मूर्ध्नि चित्ते जले काये सुखे ब्रह्मणि मारुते ।
बाले कामे सुवर्णे च कशब्दो द्रविणेऽपि च ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0002
Edgerton Buddhist Hybrid
English
mūrdhan, mūrdhāna (cf. Skt. mūrdhan), head (condition), summit, the second of the ‘stages of participation in penetration’, see nirvedha-bhāgīya: mūrdhānam, n. sg., Mvy 〔1213〕 (so Mironov
Kyoto ed. v.l. °naḥ) = Tib. rtse mo, summit(s)
same is meant by mūrdhāvasthā Sūtrāl. 〔xiv.26〕 comm.
mūrdhāgatāni Divy 〔79.28〕, but in next line, 〔80.1〕, and 〔166.15〕
〔240.20〕
〔271.12〕
〔469.12〕, mūrdhānaḥ (sometimes mss. mūrdhnānaḥ), n. pl., as also AbhidhK. LaV-P. 〔vi.164〕, where the mg. of the term is explained.
Lanman
English
mūrdhán, m. forehead, skull
head
oftenest figuratively, highest part
mūrdhni,
at the head.
Abhyankara Grammar
English
मूर्धन् the top of the orifice of the mouth
the place of utterance ( स्थान ) of the letters ऋ, ऋ, ट् , ठ् , ड् ढ and णु, र् and ष्: cf. ऋटुरषाणां मूधा S. K. on P. I. 1.9
cf also षटौ मूर्धनि V.Pr.I.67, R.T.6, R.Pr.I.19, and T.Pr. II.37 where र् appears excluded.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mgo
१) प्रमुख २) फणा ३) मस्तक ४) मार्गसीर्ष ५) मुख ६) मूर्धन् ७) मृगशिरस् ८) मृगशीर्ष ९) शिखर १०) शिरस् ११) शीर्ष १२) ° शीर्षक १३) शृग १४)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
उत्तमाङ्गं शिरो मूर्धा मौलिर्मस्तकमुण्डके ॥ ५६६ ॥
वराङ्गं करणत्राणं शीर्षं मस्तिकमित्यपि ।
-wordlist-
उत्तमाङ्ग (क्ली), शिरस् (क्ली), मूर्धन् (पुं), मौलि (पुंस्त्री), मस्तक (पुंक्ली), मुण्डक (पुंक्ली), वराङ्ग (क्ली), करणत्राण (क्ली), शीर्ष (क्ली), मस्तिक (क्ली)
नाममाला
Sanskrit
शिरस्, मूर्धन्, उत्तमाङ्ग, क
शिरो मूर्धोत्तमाङ्गं कम्प्रारभ्यं प्रेरितेरितम् ।
verse 0.1.1.104
page 0052
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
क, नीर, सुर, मूर्धन्
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119
Tamil
Tamil
மூர்த4ன் : நெற்றி, தலை, புருவம், சிகரம், தலைவன், முக்கியமானவன்.
Capeller
German
मूर्ध॑न्
m.
 Stirn, Schädel, Kopf, Spitze,
Gipfel. मूर्ध्नि auf dem Kopfe tragen
d. i. in Ehren halten
मूर्ध्नि वर्त् obenan
stehen.
Grassman
German
mūrdhán, m. [von *mūr Bugge in Ku. 〔19, 447〕], Schädel, daher 1〉 Haupt (der Götter, Menschen, Dämonen)
2〉 Kopf des Thieres
3〉 Haupt = Gipfel des Himmels, Berges, der Welt [G.], auch im bildlichen Sinne
4〉 das Haupt = das Vorzüglichste einer Sache [G.]
5〉 Oberhaupt, Oberherr
6〉 Spitze = Anfang des Opfers [G.]. Vgl. tápur-mūrdhan u. s. w.
-ā́ 3〉 divás {59, 2} (agnís)
{739, 3} (sómas)
〰 divás kakúd {664, 16} (agnís)
bhuvás {914, 6} (agnís). — 5〉 (sómas) {43, 9}
(várunas) {958, 4}
(ahám) {985, 2}
rayīṇáam {684, 4}.
-ā́nam 1〉 {298, 6} (tatápate)
(índos) {805, 3} (śrīṇanti)
pit(a)rós {834, 3} (árabdha)
(agnés) {834, 6} (diví dadhiṣe)
arbudásya {893, 12}
vas {992, 5} (ā́ akramīm). — 2〉 (gós) {164, 28}. — 3〉 divás {236, 14} = {448, 1} (agním). — 4〉 rāyás {24, 5} (ārábhe).
-nás [Ab.] 4〉 víśvasya vāghátas {457, 13}.
-án [L.] 1〉 paṇīnáam {486, 31} (várṣiṣṭhe)
(sómasya ?) {783, 4} (śrīnánti agriyám). — 3〉 bhúvanasya {914, 5}
asya (divás ?) {951, 7}. — 6〉 yajñásya {194, 2}
{729, 6}.
-áni [L.] 1〉 śúṣṇasya {54, 5}
tásya {448, 6}
bhágasya {977, 1}. — 2〉 aghniásya {30, 19}
ághniāyās {872, 3}. — 3〉 párvatasya {586, 3}.
-ā́nas 5〉 kṣitīnáam {676, 13} (ādityā́s)
divás {781, 8} (sómas).
-nás [A. p.] 1〉 trī́n sá 〰 ásuras cakre ārábhe {785, 1}.
Stchoupak
French
मूर्धन्-
(rar. मूर्ध- ifc.)
m.
 tête, crâne
fig. partie
antérieure, sommet
front d'armée
commencement, origine, chose capitale
मूर्ध्नि मूर्ध्ना à la tête de, devant, au-dessus
मूर्ध्नि वृत्-
l'emporter
मूर्ध्नि धृ- et आ-दा- et मूर्ध्ना कृ- tenir en
grand honneur, mettre en tête.
मूर्ध-ग- a. qui s'assied sur la tête de.
°ज-
m.
pl.
 cheveux, chevelure.
मूर्धान्त-
m.
 sommet du crâne.
मूर्धाभिषिक्त- a. v. consacré par aspersion de la tête, oint
m.
sacré roi.