मूर्च्छा (mUrcchA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मूर्च्छा f.
  (-र्च्छा)
	 1. Fainting,  loss of consciousness or sense.
	 2. Delusion. 
3. A particular process in calcining metals.
 E.
  मूर्च्छा to be faint, 
affs. अङ् and टाप्.

Yates

English

 मूर्च्छा (र्च्छा) 1.
f.
  Idem. 

Spoken Sanskrit

English

 
   मूर्च्छा  mUrcchA  f.
    swooning   
   मूर्छा  mUrchA f.
   swoon    
   संनिपातनिद्रा  saMnipAtanidrA f.
   swoon   
   मूर्छाय  mUrchAya m.
   swoon    
   लय  laya m.
   swoon   
   जीवादान  jIvAdAna n.
   swoon    
   मौढ्य  mauDhya n.
   swoon   
   विमूर्छित  vimUrchita n.
   swoon    
   वैचित्त्य  vaicittya n.
   swoon   
   प्रमुह्यति  { प्रमुह् }  pramuhyati  { pramuh } verb  swoon    
   मूर्छति  { मुर्छ् }  mUrchati  { murch } verb 1  swoon   
   मूढ  mUDha adj.
   swooned   
   नष्टचेष्टता  naSTaceSTatA f.
   swooning  
   खरसाद  kharasAda m.
   swooning   
   निर्वेश  nirveza m.
   swooning  
   मूर्छन  mUrchana n.
   swooning   
   मूर्छामय  mUrchAmaya adj.
   swoon-like  
   मूर्छावत्  mUrchAvat adj.
   swooning away   
   मूर्छाल  mUrchAla m.
   liable to faint or swoon away  
   मूर्छाक्षेप  mUrchAkSepa m.
   expression of vehement dissent or disapprobation by swooning     
            

 
   मूर्च्छा  mUrcchA  f.
    fainting    
   अचेतन  acetana adj.
   fainting    
   प्रमुग्ध  pramugdha adj.
   fainting   
   अस्पन्दनस्थिति  aspandanasthiti f.
   fainting    
   प्रलीनता  pralInatA f.
   fainting   
   मूर्छा  mUrchA f.
   fainting    
   मूर्छन  mUrchana f.
   fainting   
   वीक्षा  vIkSA f.
   fainting    
   प्रलय  pralaya m.
   fainting   
   निर्वेश  nirveza m.
   fainting    
   प्रमोह  pramoha m.
   fainting   
   सर्ग  sarga m.
   fainting    
   कन्न  kanna n.
   fainting   
   प्रलीनत्व  pralInatva n.
   fainting    
   विमूर्छित  vimUrchita n.
   fainting   
   खरसाद  kharasAda m.
   fainting-fit   
   अवतान्त  avatAnta adj.
   fainting away  
   मूर्त्सा  mUrtsA f.
   fainting away   
   जीवादान  jIvAdAna n.
   fainting away  
   सम्मूर्छन  sammUrchana n.
   fainting away   
   अङ्गविकृति  aGgavikRti f.
   fainting apoplexy  
   उद्वेजयति  { उद्विज् }  udvejayati  { udvij } verb caus.  revive a fainting person   
   अचेष्टता  aceSTatA f.
   loss of motion from fainting   
   बुध्यति / -ते  budhyati / -te verb  recover awareness after fainting      
            

 
   मूर्च्छा  mUrcchA  f.
    swooning    
   नष्टचेष्टता  naSTaceSTatA f.
   swooning    
   खरसाद  kharasAda m.
   swooning   
   निर्वेश  nirveza m.
   swooning    
   मूर्छावत्  mUrchAvat adj.
   swooning away  
   मूर्छाक्षेप  mUrchAkSepa m.
   expression of vehement dissent or disapprobation by swooning      
            

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 मूर्च्छा
f.
  (-र्च्छा) Fainting,  loss of consciousness or sense.
E.
  मुर्च्छा to be faint,  aff.
   अङ् and टाप्.

Apte

English

मूर्च्छा [mūrcchā],  [मुर्च्छ्-भावे अङ्]

Fainting,  swooning
 प्रहार- मूर्च्छापगमे R.*
  7.44.

Spiritual ignorance or delusion. 

A process in calcining metals
 मूर्च्छां गतो मृतो वा निदर्शनं पारदो$त्र रसः Bv.*
  1.82.

The rising of sounds &c.
 
 see मूर्च्छन (4) above.

Growth,  increase. Comp.
   -अपगमः the passing off of fainting. -आक्षेपः (in Rhet.
 ) expressing strong dissent by a swoon
 इति तत्कालसम्भूत- मूर्च्छयाक्षिप्यते गतिः । कान्तस्य कातराक्ष्या यन्मूर्च्छाक्षेपः स ईदृशः ॥ Kāv.2.154. -परिप्लुत,  -परीत a.
  unconscious,  fainted away.

Apte 1890

English

 मूर्च्छा [मुर्च्छ् 
भावे अङ्] 1 Fainting,  swooning
 R. 7. 44. 
2 Spiritual ignorance or delusion. 
3 A process in calcining metals
 मूर्च्छां गतो मृतो वा निदर्शनं पारदोऽत्र रसः Bv. 1. 82. 
4 The rising of sounds &c.
 see मूर्च्छन (4) above. 
5 Growth,  increase 
Comp. आक्षेपः (in Rhet.) expressing strong dissent by a swoon. 
पगीत a. unconscious,  fainted away. 

Apte Hindi

Hindi

मूर्च्छा
स्त्री*
  - मुर्च्छ् - (भावे) अङ् + टाप्
"बेहोशी,  संज्ञाहीनता"

मूर्च्छा
स्त्री*
  - -
आत्म अज्ञान या व्यामोह

मूर्च्छा
स्त्री*
  - -
धातु फूंक कर भस्म बनाने की प्रक्रिया

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मूर्च्छा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂರ್ಚ್ಛೆರೋಗ
निष्पत्तिः - > मूर्छ्रा (मोहसमुच्छ्राययोः) - "अङ्" (३-३-१०६)
प्रयोगाः - > "प्रहारमूर्छापगमे रथस्था यन्तॄनुपालभ्य निवर्तिताश्वान्"
उल्लेखाः - > रघु० ७-४४
मूर्च्छा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೋಹದ ಭಸ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ
मूर्च्छा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರದ ಬೆಳವಣಿಗೆ /ಸ್ವರದ ಆರೋಹಣಾವರೋಹಣ
मूर्च्छा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುವುದು /ಬೆಳೆಯುವುದು

L R Vaidya

English

 mUrcCA {% f. %} 1. Fainting,  a swoon,  K.D.ii.156,  R.vii.44
 2. delusion
 3. a particular process in calcining metals.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  मूर्च्छा,  मूर्च्छनम्,  कश्मलम्
noun
 
रोगभयशोकादीनां कारणात् उत्पन्ना सा अवस्था यस्यां मनुष्यः नष्टचेतनः भवति।
 "मातुलस्य मृत्योः वार्तां श्रुत्वा मातुलानी मूर्च्छाम् अप्राप्नोत्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khams pa
मूर्च्छा

brgyal ba
१) मूर्च्छा २) मूर्च्छां गम् ३) मूर्च्छित

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
नियुद्धभूरक्षवाटो मोहो मूर्च्छा च कश्मलम् ॥ ८०१ ॥
-wordlist-
 
नियुद्धभू (स्त्री),  अक्षवाट (पुं),  मोह (पुं),  मूर्च्छा (स्त्री),  कश्मल (क्ली)

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  मूर्च्छा
Root:  मूर्च्छा
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ swoon
⇒ melody
⇒ stupor
⇒ delusion
⇒ fainting
⇒ modulation
⇒ infatuation
⇒ congealment
⇒ hallucination
⇒ solidification
⇒ mental stupefaction
Shloka(s): 
2|8|109|2 ► मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम्॥ (क्षत्रियवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|8|109|2 ⇢ मूर्छा (मूर्छा) (स्त्री) ⇒ swoon, melody, stupor, delusion, fainting, modulation, infatuation, congealment, hallucination, solidification, mental stupefaction
➠ 2|8|109|2 ⇢ कश्मलम् (कश्मल) (नपुं) ⇒ sin, dirt, foul, filth, dirty, timid, impure, despair, weakness, impurity, disgraceful, stupefaction, pusillanimous, consternation, pusillanimity, faintheartedness, faint-heartedness
➠ 2|8|109|2 ⇢ मोहः (मोह) (पुं) ⇒ error, wonder, delusion, amazement, confusion, perplexity, distraction, infatuation, foolishness, bewilderment, hallucination, ignorance [Buddhism], loss of consciousness, inability to discriminate, magic employed to bewilder
Related word(s): 
गुण-गुणी-भावः ➡ मूर्च्छावान्
जातिः ➡ क्रिया
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मूर्च्छा,  स्त्री,
   (मूर्च्छ् + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ ।१०३ । इति अः टाप् ।) संमोहः । तत्पर्य्यायः ।कश्मलम् २ मोहः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । १०९ ।मूर्च्छनम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
 मूर्च्छायः५ । अथ मूर्च्छाधिकारः । तत्र मूर्च्छायानिदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः ।वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ॥
करणायतनेषूग्रा वाह्येष्वभ्यन्तरेषु च ।निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ॥
”बहुदोषस्य अधिकदोषस्य । न त्वनेकदोषस्यतदा मूर्च्छा त्रिदोषजैव स्यात् तथवास्तु कोदोषः तन्न । पृथग्दोषजानां मूर्च्छानां वक्ष्य-माणत्वात् । वेगाघातात् मलादौ अभिघातात्लगुडादिना हीनसत्त्वस्य स्वल्पसत्त्वगुणस्यअर्थादधिकतमोगुणस्य यत उक्तं मूर्च्छा पित्त-तमःप्रायेति करणायतनेषु करणं मनस्तस्या-यतनेषु स्थानेषु वाह्येषु कर्म्मेन्द्रियेषु । अभ्यन्त-रेषु बुद्धीन्द्रियेषु ॥
 * ॥
 सामान्यं लक्षणमाह ।“संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः ।तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ॥
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् ।मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः सड्विधा सा प्रकी-र्त्तिता ॥
”तमोगुणः अज्ञानहेतुः । अभ्युपैति आगच्छति ।सुखदुःखव्यपोहकृत् सुखदुःखज्ञाननाशकरम् ।नष्टे सुखदुःखज्ञाने नरः काष्ठवत् पतति तांमोहो मूर्च्छेति प्राहुरित्यन्वयः । मूर्च्छायामूर्च्छायोऽपि पर्य्यायः । यत उक्तम् ।“संज्ञोपघातो मूर्च्छायो मूर्च्छा स्यान्मूर्च्छनंतथा ।कश्मलं प्रलयो मोहः संन्यासस्तु मृतोपमः ॥
”इति ॥
षडपि मूर्च्छा विवृणोति ।“वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च ।षट्स्वप्येतासु पित्तन्तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ॥
”यत उक्तम् । मूर्च्छा पित्ततमःप्रायेति ॥
 * ॥
पूर्व्वरूपमाह ।“हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञादौर्ब्बल्यमेव च ।सर्व्वासां पूर्व्वरूपाणि यथास्वं ता विभावयेत् ॥
”तत्र वातिकं मूर्च्छायमाह ।“नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवारुणम् ।पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रञ्च प्रतिबुध्यते ॥
वेपथुश्चाङ्गमर्द्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च ।कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये वातसम्भवे ॥
”नीलं नीलवर्णम् । कृष्णं कज्जलाभम् । अरुणंअव्यक्तरागम् । तमः प्रविशति मूर्च्छति ।श्यावारुणा च्छाया गात्रस्य ॥
 * ॥
 पैत्तिकमाह ।“रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा ।पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते ॥
सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः ।सम्भिन्नवर्च्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे ॥
”श्लैष्मिकमाह ।“मेघसङ्काशमाकाशं तमोभिर्व्वा घनैर्वृतम् ।पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ॥
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्म्मणा ।सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे ॥
”मेघसङ्काशं शुभ्रमेघसङ्काशमित्यर्थः । यत आहसुश्रुतः ।“कफेन पश्येद्रूपाणि श्वेताभ्रप्रतिमानि तु ।”घनैर्निविडैस्तमोभिः । गुरुभिरङ्गैरुपलक्षितः ।सुश्रुतेन मूर्च्छायः षड्विघ उक्तः ॥
 * ॥
 चरकस्तुसान्निपातिकमपि मूर्च्छायमाह ।“सर्व्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः ।स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ॥
”अपस्मार इव तेन महताभिघातेन पतातचिरेण प्रतिबुध्यते । तर्हि तयोः को भेद इत्यतआह । स सान्निपातिको मूर्च्छायः विना बीभत्स-चेष्ठितैः फेनवमनदन्तघट्टनाक्षिविकृत्यादिभिःविना पातयति ॥
 * ॥
 रक्तजाया मूर्च्छायानिदानमाह ।“पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः ।तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः ॥
”तमोरूपं तमोबहुलम् । मानवाश्च ये तामसाःन तु सात्त्विका राजसाश्च । अत्रैके वदन्तिनैषा युक्तिः समीचीना तर्हि चम्पकादिगन्धे-नापि मूर्च्छा प्रसज्येत तत्रापि गन्धस्य पार्थिव-त्वात् । अत आह ।“द्रव्यस्वभाव इत्येके यद्दृष्ट्वापि विमुह्यति ।”अत्राह भोजः ।“दर्शनादसृजस्तज्जाद्गन्धाच्चैव प्रमुह्यति ॥
”रक्तेन मूर्च्छितस्य लक्षणमाह ।“स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासस्तुमूर्च्छितः ।”मद्यजविषजयोर्निदानमाह ।“गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ।त एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्यातां यथेरितौ ॥
”ये गुणा लघुरूक्षासु विशदव्यवायितीक्ष्णा-विकासिसूक्ष्मोष्णानिर्द्देश्यरसत्वादयः । तैलादौद्रव्ये व्यस्ताः तीव्राश्च सन्ति त एव गुणाःविषमद्ययोस्तु तीव्रतरत्वेन स्थिताः । तत्रापिभेदः । त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराइति ॥
 * ॥
 मद्यजाया मूर्च्छाया लक्षणमाह ।“मद्येन प्रलपन् शेते नष्टविभ्रान्तमानसः ।गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न यातितत् ॥
”नष्टविभ्रान्तमानसः नष्टं सर्व्वथा स्मृतिहीनंविभ्रान्तं रज्जौ सर्पज्ञानयुक्तं मानसं यस्य सः ।जरां जीर्णताम् । तत् मद्यम् ॥
 * ॥
 विषजायालक्षणमाह ।“वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्च्छिते ।वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणम् ॥
”विषस्य मूलकन्दफलपत्रक्षीरादिभेदभिन्नस्य यथास्वकं स्वकं लक्षणमुक्तं सौश्रुते कल्पस्थाने तल्ल-क्षणं मद्यापेक्षया तीव्रतरं वेदितव्यम् । ननुसंज्ञानाशेन साधर्म्म्यान्मूर्च्छाभ्रमतन्द्रादीनां कोभेद इत्यत आह ।“मूर्च्छा पित्ततमःप्रायारजःपित्तानिलाद्भ्रमः ।तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ॥
”रजःपित्तानिलाद्भ्रम इति नात्र समुच्चयः ।केवलपित्तज्वरे भ्रमस्योक्तत्वात् । भ्रमश्चक्रारूढ-स्येव भ्रमद्वस्तुज्ञानं स्वदेहस्य भ्रमत इव ज्ञानंवा ॥
 * ॥
 तन्द्राया लक्षणमाह ।“इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः ।निद्रार्त्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्द्दिशेत् ॥
”इन्द्रियाणामर्थः प्रयोजनं येषु तेषु अर्थाद्विषयेषु असंवित्तिः असम्यक् ज्ञानम् । इतिइन्द्रियार्थासम्यग्ज्ञानादि । निद्रायां प्रबुद्धस्यक्लमाभावस्तन्द्रायान्तु प्रबोधितस्यापि क्लम इत्य-नयोर्भेदः ॥
 * ॥
 क्लमस्य लक्षणमाह ।“योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः ।क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ॥
”इन्द्रियार्थप्रबाधकः इन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणांकर्म्मेन्द्रियाणाञ्च अर्थः प्रयोजनं विषयग्रहणंतस्य प्रबाधकः आवल्येन ॥
 * ॥
 निद्रालक्षण-माह ।“यदा तु मनसि क्लान्ते कर्म्मात्मानः क्लमा-न्विताः ।विष्येभ्यो निवर्त्तन्ते तदा स्वपिति मानवः ॥
”क्लान्ते ग्लाने श्रान्त इति यावत् । कर्म्मात्मानःकर्म्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च क्लमान्विताःश्रान्ताः ॥
 * ॥
 संन्यासस्य संप्राप्तिपूर्व्वकंलक्षणमाह ।“वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः ।संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ॥
स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः ।प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ॥
”आक्षिप्य विनाश्य संन्यस्यन्ति मूर्च्छयन्ति ।प्राणायतनं हृदयम् । संन्यस्तः मूर्च्छितः ।काष्ठीभूतः क्रियारहितः । अतएव मृतोपमइति । सद्यःफलां क्रियां सूचीव्यधनजनावपीडन-कपिकच्छुघर्षणवृश्चिकादिदंशनादिरूपाम् ॥
 * ॥
संन्यासस्य मूर्च्छातो भेदमाह ।“दोषेषु मदमूर्च्छाया गतवेगेषु देहिनः ।स्वयमप्युपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना ॥
”मदमूर्च्छायाः मदः अप्रवृद्ध उन्मादः । मूर्च्छायाःमूर्च्छाः ॥
 * ॥
 अथ मूर्च्छायाश्चिकित्सा ।“सेकावगाहा मणयः सहाराःशीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च ।शीतानि पानानि च गन्धवन्तिसर्व्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ॥
”मणयश्चन्द्रकान्तादयः । हाराः मुक्तादिहाराः ।शीताः प्रदेहाः सकर्पूरचन्दनाद्यनुलेपनानि ।शीतानि पानानि सितामलकादिपानकानि ।गन्धवन्ति कर्पूरादिसुगन्धवन्ति । सर्व्वासु मूर्च्छा-स्वनिवारितानि । अस्यायमभिप्रायः । सेकादी-न्यासु मूर्च्छासु हितान्येव किन्तु वातश्लेष्मजा-स्वपि मूर्च्छासु न निवारितानि । तत्रापिपित्तस्य प्राधान्यात् ।“सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसिसदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च ।तथा यवा लोहितशालयश्चमूर्च्छासु पथ्याः ससतीनमुद्गाः ॥
”सतीनः कलायः ।“कोलमज्जोषणोशीरं केशरं शीतवारिणा ।पीतं मूर्च्छा जयेल्लीढा कृष्णा वा मधुसंयुता ॥
शीतेन तोयेन भृशं मृणालंकृष्णाञ्च पथ्यां मधुनावलिह्यात् ।कुर्य्याच्च नासावदनावरोधंक्षीरं पिबेद्वाप्यथ मानुषीणाम् ॥
द्राक्षासितादाडिमलाजवन्तिकह्वारनीलोत्पलपद्मवन्ति ।पिबेत् कषायाणि च शीतलानिपित्तज्वरं यानि च यापयन्ति ॥
शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः ।अञ्जनं स्यात् प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः ॥
”अन्यच्च ।“अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः ।प्रमोहद्रोहि भवति भाषितं भिषजांवरैः ॥
”शिला मनःशिला । उषणं मरीचम् ।“मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः ।श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्य्यात् संज्ञाप्रबो-धनम् ॥
”अथ रक्तजादीनां मूर्च्छानां चिकित्सा ।“रक्तजायान्तु मूर्च्छायां हितः शीतकृइया-विधिः ।मद्यजायां पिबेन्मद्यं निद्रां सेवेत वा सुखम् ।विषजानां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत् ॥
”अथ संन्यासस्य चिकित्सा ।“प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात्संमूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ।संन्यस्तसंज्ञः स हि दुश्चिकित्स्योनरो भिषग्भिः परिकीर्त्तितोऽसौ ॥
अञ्जनान्यवपीडश्च धूमाः प्रधमनानि च ।सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे ॥
लुञ्चनं केशलोम्नाञ्च दन्तैर्दशनमेव च ।आत्मगुप्तावघर्षश्च हितस्तस्य प्रबोधने ॥
”अवपीडः कल्कीकृतौषधरसस्य नासापुटेदानम् । तस्य संन्यस्तस्य ॥
 * ॥
 अथ मूर्च्छायांरसः ।“कणामधुयुतं सूतं मूर्च्छायां प्राशयेद् भिवक् ।शीतसेकावगाहादि सर्व्वाङ्गे पीडनं हठात् ॥
”सूतं मारितम् ।“ताम्रचूर्णं समोशीरं केशरं शीतवारिणा ।पीतं मूर्च्छां द्रुतं हन्यात् वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥
”ताम्रचूर्णं मारितताम्रचूर्णम् ॥
 * ॥
 अथ भ्रमस्यचिकित्सा ।पिबेद्दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये ।पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा ॥
शुण्ठीकृष्णाशताह्वानां साभयानां पलं पलम् ।गुडस्य षट् पलान्येषा गुटिका भ्रमनाशिनी ॥
ताम्रं दुरालभाक्वाथैः पीतन्तु घृतसंयुतम् ।निवारवेद्भ्रमं शीघ्रं तं यथा शम्भुभाषितम् ॥
”अथ तन्द्राया अतिनिद्रायाश्चिकित्सा ।“तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दु-मनःशिलामागधिकामधूनि ।नियोजितान्यक्ष्णि विनिश्चयेनतन्द्रां सनिद्रां विनिवारयन्ति ॥
”इन्द्रः कर्पूरम् ।“सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपः कुष्ठमेव च ।वस्तमूत्रेण संपिष्टं नस्यं तन्द्रानिवारणम् ॥
”श्वेतमरिचं सिग्रुबीजम् ।“शुण्ठीकणागस्तिरसोषणानिनस्येन तन्द्राधिजयोल्वणानि ।क्षुद्रामृतापौष्करनागराणिभार्गीशिवाभ्यां क्वथितानि पानात् ॥
”शिवा हरीतकी । इति मूर्च्छाभ्रमतन्द्राति-निद्रासंन्यासाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
(अथास्यां पथ्यविधिः ।“सेकावगाहौ मणयः सहाराःशीताः प्रदेहा व्यजनानिलश्च ।शीतानि पानानि च गन्धवन्तिधारागृहं शीतमरीचिरोचिः ॥
धूमोऽञ्जनं लावणमस्रमोक्षोदाहश्च सूचीपरितोदनानि ।रोम्नां कचानामपि कर्षणानिनखान्तपीडा दशनोपदंशः ॥
नासामुखद्बारमरुन्निरोधोविरेचनच्छर्द्दनलङ्घनानि ।क्रोधो भयं दुःखकरी च शय्याकथा विचित्रा च मनोहरा च ॥
छायानभोऽम्भःशतधौतसर्पि-र्मृदूनि तिक्तानि च लाजमण्डः ।जीर्णा यवा लोहितशालयश्चकौम्भं हविर्मुद्गसतीनयूषाः ॥
धन्वोद्भवा मांसरसाश्च रागाःसषाडवा गव्यपयः सिता च ।पुराणकुष्माण्डपटोलमोच-हरीतकीदाडिमनारिकेलम् ॥
मधूकपुष्पाणि च तण्डुलीयउपोदिकान्नानि लघूनि चापि ।प्रनीरनीरं सितचन्दनानिकर्पूरनीरं हिमवालुका च ॥
अत्युच्चशब्दोऽद्भुतदर्शनानिगीतानि वाद्यान्यपि चोत्कटानि ।श्रमः स्मृतिश्चिन्तनमात्मबोधा-धैर्य्यञ्च मूर्च्छावति पथ्यवर्गः ॥
”अथापथ्यविधिः ।“ताम्बूलं पत्रशाकानि दन्तघर्षणमातपम् ।विरुद्धान्यन्नपानानि व्यवायं स्वेदनं कटुम् ।तृड्निद्रयोर्वेगरोधं तक्रं मूर्च्छामयी त्यजेत् ॥
”इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ मूर्च्छाधिकारे ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मूर्च्छा स्त्री मुर्च्छ--भावे अङ् । १ मोहे अमरः । २ अनिद्रा-यामपि बाह्येन्द्रिय व्यापारशून्यावस्थायां “क्षीणस्य बहु-दोषस्य विरुद्धाहारसेविनः । वेगाघातादभिघातात्हीनसत्त्वस्य वा पुनः । करणायतनेषूग्रा याह्येष्वाभ्यन्तरेषु च । निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्तिमानवाः” भावप्र० । ३ वृद्धौ च ।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.