| YouTube Channel

मूत्राघातः (mUtrAghAtaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मूत्राघातः
पुं*
 मूत्रम्-आघातः -
मूत्रसंबंधी रोग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मूत्राघातः
noun
मूत्रावरोधकरोगविशेषः।
"मूत्राघातस्य द्वादश प्रकाराः सन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मूत्राघातः,
पुं,
 (मूत्रस्याघातो निरोधो येन ।)प्रस्रावरोधकरोगविशेषः । अथ मूत्राघातस्यविप्रकृष्ट सन्निकृष्टञ्च निदानं संख्याञ्चाह ।“प्रायोमूत्रविघाताद्यैर्व्वातकुण्डलिकादयः ।जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश ॥
”मूत्रविघाताद्यैरित्याद्यशब्देन पुरीषशुक्रादिवेग-विघातानां रूक्षाशनादीनाञ्च ग्रहणम् । मूत्र-विघाताद्यैः कुपितैर्दोषैरित्यन्वयः । ननु मूत्र-कृच्छ्रमूत्राघातयोः को भेदः । उच्यते । मूत्र-कृच्छ्रे कृच्छ्रमधिकं विबन्धोऽल्पः । मूत्राघाते तुविबन्धो बलवान् कृच्छ्रमल्पं इत्यनयोर्भेदः ॥
* ॥
वातकुण्डलिकाया निदानं संप्राप्तिं लक्षण-ञ्चाह ।“रौक्ष्याद्वेगविघाताद्बा वायुर्व्वस्तौ सवेदनः ।मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ॥
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं संप्रवर्त्तते ।वातकुण्डलिकां तान्तु व्याधिं विद्यात् सुदा-रुणम् ॥
”रौक्ष्यात् कायस्य । वेगविघातात् मूत्रादि-वेगनिरोधात् आविश्य प्रावृत्य रौक्ष्यादिभि-र्वेगविघातादिभिश्च विगुणो दुष्टः कुण्डलीकृतोवायुर्वस्तौ मूत्राशये चरति प्रतिधावतिआबद्धत्वाद्भ्रमंस्तिष्ठति इत्यर्थः । वात्यावत् ।मूत्रमिति तस्मान्मूत्रमल्पमल्पं सव्यथं प्रवर्त्तते ।तद्ब्याधिं वातकुण्डलिकामाहुः । सुदारुणम् ।मारणात्मकत्वात् ॥
१ ॥
* ॥
अष्ठीलामाह ।“आध्मापयन् वस्तिगुदं रुद्ध्वा वातश्चलोन्नताम् ।कुर्य्यात्तीव्रार्त्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ॥
”वातः वस्तिगुदं रुद्ध्वा अर्थात् तदन्तर्गतं मूत्रंमलञ्च निरुध्य वस्तिगुदं वस्तिं गुदञ्च आध्मा-पयन् आध्मानं कुर्व्वन् अष्ठीलां ष्ठीलातुल्यांव्याधिं कुर्य्यात् । चलोन्नतां चलां उन्नताञ्च ॥
२ ॥
वातवस्तिमाह ।“वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः ।निरुणद्धि मुखं तस्य वस्तेर्वस्तिगतोऽनिलः ॥
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन वस्तिकुक्षिनिपीडितः ।वातवस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कष्टप्रसाधनः ॥
”अकुशलो मूर्खः । तस्य पुरुषस्य वस्तिमुखंनिरुणद्धि वस्तिगतो वायुः । तेन वायुनामूत्रसङ्गो मूत्रविघातो भवति वस्तिकुक्षिनिपी-डित इति वस्तौ कुक्षौ च निपीडितः संपी-डितो वायुरिति सम्बन्धः ॥
३ ॥
मूत्रातीतमाह ।“चिरं धारयते मूत्रं त्वरया न प्रवर्त्तते ।मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ॥
”मेहमानस्य मूत्रमुत्सृजतः । मन्दं वा अल्पंवा ॥
४ ॥
* ॥
मूत्रजठरमाह ।“मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्त्तहेतुकः ।अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ॥
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनाम् ।तं मूत्रजठरं विद्यादधोवस्तिनिरोधनम् ॥
”तदुदावर्त्तहेतुक इति मूत्रवेगधारणगणितो-दावर्त्तनिदानमाध्मानं कुर्य्यात् । अधोवस्ति-निरोधनं वस्तेरधोदेशे विबन्धकारकम् ॥
५ ॥
मूत्रोत्सङ्गमाह ।“वस्तौ वाप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः ।मूत्रं प्रवृत्तं सज्येत सरक्तं वा प्रवाहतः ॥
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाथ नीरुजम् ।विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसंज्ञितः ॥
नाले मेढ्रे मणौ मेहनाग्रग्रन्थौ सज्येत निरुद्धंस्यात् सरक्तं सत् वा प्रवर्त्तते । प्रवाहत इतिकण्ठहृद्बलेन सशब्दं मूत्रपुरीषवातानामधःप्रेरणं प्रवाहनं तेन कुपितेन वायुना वस्त्यादि-भेदात् सरक्तं मूत्रं स्रवेदित्यर्थः ॥
६ ॥
मूत्रक्षय-माह ।“रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य वस्तिस्थौ पित्तमारुतौ ।मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ॥
”क्लान्तदेहस्य म्लानदेहस्य तदाह्वयं मूत्रक्षय-संज्ञम् ॥
७ ॥
मूत्रग्रन्थिमाह ।“अन्तर्व्वस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् ।अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ॥
”अन्तर्व्वस्तिसुखे वस्तिमुखस्याभ्यन्तरे अल्पःक्षुद्रामलकप्रमाणः । नन्वस्य अश्मर्य्या सह कोभेदः । उचय्ते । अश्मरी क्रमशः सञ्चयेनस्यादयन्तु सहसा भवेदिति भेदः । अपरोभेदः । अश्मर्य्यां पित्तादिकं संहन्यते अत्र तुरक्तमेव । यत उक्तं तन्त्रान्तरे ।“रक्तं वातकफाद्दुष्टं वस्तिद्वारे सुदारुणम् ।ग्रन्थिं कुर्य्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदा-वृतम् ॥
” ८ ॥
इति ॥
मूत्रशुक्रमाह ।“मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्गतम् ।स्थानच्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्बा प्रवर्त्तते ।भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ॥
”मूत्रितस्य मूत्रवेगयुक्तस्य शुक्रं स्थानात् च्युतंपश्चाद्वायुना उद्गतं ऊर्द्ध्वं नीतम् । भस्मोदक-प्रतीकाशं भस्मसहितजलसदृशम् । ९ ॥
उष्ण-वातमाह ।“व्यायामाध्वातपैः पित्तं वस्तिं प्राप्यानिला-वृतम् ।वस्तिं मेढ्रं गुदञ्चैव प्रदहत् स्रावयेदधः ॥
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ।कृच्छ्रं पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् ॥
”व्यायामादिविरोधत्वेन सौम्यधातुक्षयात् तेजो-वृद्ध्या पित्तवृद्धिः स्यात्तत्कुपितं पित्तं असंयुतंवस्तिं प्राप्य वस्त्यादिकं प्रदहत् मूत्रमधःस्रावयेत् । कीदृशं हारिद्रं अथवा सरक्तंईषल्लोहितम् ॥
१० ॥
मूत्रसादमाह ।“पित्तं कफो द्बावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ।कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् ॥
सरक्तं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्ततः ।शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति हि ॥
”संहन्येते घनीक्रियेते । शुष्कं अल्पं समस्तवर्णंउक्तसकलवर्णयुक्तम् ॥
११ ॥
विड्विघातमाह ।“रूक्षदुर्ब्बलयोर्घातेनोदावृत्तं शकृद् यदा ।मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः ॥
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बिड्विघातं तमा-दिशेत् ॥
”उदावृत्तं ऊर्द्ध्वं नीतं विड्गन्धं वा । वाशब्दो-ऽत्र योजनीयः ॥
१२ ॥
* ॥
वस्तिकुण्डलमाह ।“द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् ।स्वस्थानाद्वस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ॥
शूलस्यन्दनदाहार्त्तो बिन्दुबिन्दु स्रवत्यपि ।पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्त्तिमान् ॥
वस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् ।पवनप्रबलं प्रायो दुर्निरोधमबुद्धिभिः ॥
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ।श्लेष्मणा गौरवं शोथो मूत्रं स्निग्धं घनं सितम् ॥
”द्रुताध्वलङ्घनं शीघ्रं मार्गचलनम् । उद्वृत्तःउत्थितः । स्यन्दनं किञ्चिच्चलनम् । घोरंमारकम् । शस्त्रविषोपमं शस्त्रं खडगादितद्बच्छीघ्रमारकम् । विषमत्र गरः तद्वत्विलम्बमारकम् । एतावता मारकमवश्यं शीघ्रंविलम्बेन वा ॥
१३ ॥
* ॥
तस्यैवासाध्यस्य चलक्षणमाह ।“श्लेष्मरुद्धविलो वस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ।अविभ्रान्तविलः साध्यो न च यः कुण्डलीकृतः ॥
स्याद्वस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ॥
”विलं वस्तिमुखरन्ध्रं पित्तोदीर्णः पित्तेनोद्धतः ।अविभ्रान्तविलः कफेनावृतविलः पश्चात् कुण्डली-कृतः स साध्यः । एतेन कुण्डलीभूतोऽसाध्यः ।कुण्डलीभूतस्य लक्षणमाह । तृडित्यादि-कुण्डलीभूतस्यायमर्थः । कफेन विलावरोधा-त्तत्र वातः कुण्डलाकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥
* ॥
अथ मूत्राघातस्य चिकित्सा ।“नलकुशकाशेक्षुबलाक्वाथं प्रातः सुशीतलंससितम् ।पिबतो नश्यति नियतं मूत्रग्रह इत्युवाचकविः ॥
”कविः शुक्रः ।“कर्पूररजसा युक्ता वस्त्रवर्त्तिः शनैः शनैः ।मेढ्रमार्गान्तरे न्यस्ता मूत्राघातं व्यपोहति ॥
धान्यगोक्षुरकः क्वाथः कल्कसिद्धं हितं घृतम् ।मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे शुक्रदोषे च दारुणे ॥
”धान्यगोक्षुरकं घृतम् ।“मूत्रकृच्छ्रेऽश्मरीरोगे भेषजं यत् प्रकीर्त्तितम् ।मूत्राघातेषु सर्व्वेषु तत् कुर्य्याद्देशकालवित् ॥
”इति मूत्राघाताधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
गरुडपुराणोक्तनिदानं तस्य १६३ अध्यायेद्रष्टव्यम् ॥
(तथास्य विषयः ।“वस्तिवस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायवः ।एकसम्बन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः ॥
अधोमुखोऽपि वस्तिर्हि मूत्रवाहिसिरामुखैः ।पार्श्वेभ्यः पूर्य्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैरनारतम् ॥
यैस्तैरेव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्व्वन्ति विंशतिम् ।मूत्राघातान् प्रमेहांश्च कृच्छ्रान्मर्म्मसमाश्रयान् ॥
”इति वाग्भटे निदानस्थाने नवमेऽध्याये ॥
अथास्य पथ्यापथ्यानि ।“अभ्यञ्जनस्नेहविरेकवस्ति-स्वेदावगाहोत्तरवस्तयश्च ।पुरातना लोहितशालयश्चमांसानि धन्वप्रभवानि मद्यम् ॥
तक्रं पयोदध्यपि माषयूषःपुराणकुष्माण्डफलं पटोलम् ।महार्द्रकं तालफलास्थिमज्जाहरीतकीकोमलनारिकेलम् ॥
गुवाकखर्ज्जूरकनारिकेल-तालद्रुमाणामपि मस्तकानि ।यथामलं सर्व्वमिदञ्च मूत्रा-घातातुराणां हितमावहन्ति ॥
विरुद्धानि च सर्व्वाणि व्यायामं मार्गशीलनम् ।रूक्षं विदाहिविष्टम्भिव्यायामं वेगधारणम् ।करीरं वमनञ्चापि मूत्राघाती विवर्ज्जयेत् ॥
”इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधिग्रन्थे मूत्राघाताधि-कारे ॥
)