मूत्र (mUtra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मूत्र n.
  (-त्रं) Urine,  piss.
 E.
  मूत्र to piss,  घञ् aff.
  
 or मुच् to loose,  Unādi
aff.
   त्रन्,  and ऊ substituted for the vowel
 or मूत्र-अच् ।

Capeller Eng

English

 मू॑त्र n.
  urine.

Yates

English

 मूत्र (क) मूत्रयति 10.
a. To urine.

 मूत्र (त्रं) 1.
n.
  Urine.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मूत्र 	-	 mUtra 	-	 n.
  	-	 urine
गुह्यनिष्यन्द 	-	  guhyaniSyanda 	-	 m.
  	-	 urine
देहासव 	-	  dehAsava 	-	 m.
  	-	 urine
प्रस्रव 	-	  prasrava 	-	 m.
  	-	 urine
प्रस्नव 	-	  prasnava 	-	 m.
  	-	 urine
स्रव 	-	  srava 	-	 m.
  	-	 urine
जल 	-	  jala 	-	 mfn
  	-	 urine  [ colloquial ]
मेहन 	-	  mehana 	-	 n.
  	-	 urine
वस्तिमल 	-	  vastimala 	-	 n.
  	-	 urine
स्रवण 	-	  sravaNa 	-	 n.
  	-	 urine
मूत्रसात् 	-	  mUtrasAt 	-	 ind.
  	-	  into urine
अम्लमेह 	-	  amlameha 	-	 m.
  	-	  acid urine
प्रमेहति  { प्रमिह् } 	-	  pramehati  { pramih } 	-	 verb 	-	  pass urine
नृजल 	-	  nRjala 	-	 m.
  	-	  human urine
गोजल 	-	  gojala 	-	 n.
  	-	  cow's urine
गोमूत्र 	-	  gomUtra 	-	 n.
  	-	  cow's urine
दशमूत्रक 	-	  dazamUtraka 	-	 n.
  	-	 urine of 10
उदकमेह 	-	  udakameha 	-	 m.
  	-	  watery urine
अवमूत्रित 	-	  avamUtrita 	-	 adj.
  	-	  urinated upon
प्रस्रवण 	-	  prasravaNa 	-	 n.
  	-	  voiding urine

 
   मूत्र   mUtra   n.
   wine   
   मूत्र   mUtra   n.
   urine    
   मूत्र  mUtra  n.
   fluid secreted by the kidneys     
            

Wilson

English

 मूत्र r. 10th cl. (मूत्रयति) To urine,  to make water.

 मूत्र
n.
  (-त्रं) Urine,  piss.
E.
  मूत्र to piss,  घञ् aff.
  ,  or मुच to loose,  Uṇādi aff.
  
त्रन्,  and ऊ substituted for the vowel.

Apte

English

मूत्रम् [mūtram],  Urine
 नाप्सु मूत्रं समुत्सृजेत् Ms.*
  4.56
 मूत्रं चकार 'made water'. Comp.
   -अतीसारः diabetes. -आघातः a urinary disease
 जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्रयोदश Bhāva.  P.
  -आशयः the lower belly. -उत्सङ्ग see मूत्रसंग.-कृच्छ्रम् painful discharge of urine,  strangury
 स्युर्मूत्र- कृच्छ्राणि नृणां तथाष्टौ Bhāva.  P.
  -कोशः the scrotum. -क्षयः insufficient secretion of urine. -ग्रन्थिः a knot or induration on the neck of the bladder. -जठरः,  -रम् the swelling of the belly caused by retention of urine.-दशकम् the urines of an elephant,  a buffalo,  a camel,  a cow,  a she-goat,  a she-sheep,  a horse,  an ass,  a man and a woman.  -दोषः a urinary disease. -निरोधः obstruction or retention of urine. -पतनः a civet-cat. -पथः the urinary passage. -परीक्षा uroscopy or examination of urine. -पुटम् the lower belly. -पुरीषम् urine and excrement
 Ms.*
  6.76
11.154. -फला a species of cucumber. -मार्गः,  -प्रसेकः the urethra.  -वर्तिः f.
  rupture of the scrotum.  -वर्धक a.
  diuretic. -वृद्धिः f.
  copious secretion of urine. -शकृत् n.
  urine and excrement. -शुक्रम् a disease in which semen is discharged along with urine. -शूलः,  -लम् urinary colic. -संगः urinary obstruction,  a painful and bloody discharge of urine.

Apte 1890

English

 मूत्रं Urine
 नाप्सु मूत्रं समूत्सृजेत् Ms. 4. 56
 मूत्रं चकार ‘made water’. 
Comp. 
आघातः a urinary disease. 
आशयः the lower belly. 
उत्संग see मूत्रसंग 
कृच्छ्र painful discharge of urine,  strangury. 
कोशः the scrotum. 
क्षयः insufficient secretion of urine. 
ग्रथिः a knot or induration on the neck of the bladder. 
जठरः 
रं the swelling of the belly caused by retention of urine. 
दोषः a urinary disease. 
निरोधः retention of urine. 
पतनः a civetcat. 
पथः the urinary passage. 
परीक्षा uroscopy or examination of urine. 
पुटं the lewer belly 
मार्गः,  
प्रसेकः the urethra. 
वर्धक a. diuretic. 
वृद्धिः f. copious secretion of urine. 
शकृत् n. urine and excrement. 
शुक्रं a disease in which semen is discharged along with urine. 
शूलः 
लं urinary colic. 
संगः urinary obstruction,  a painful and bloody discharge of urine. 

Monier Williams Cologne

English

 मू॑त्र n.
  (prob. fr.
  √ मू =
  मीव्
 but cf.
   Uṇ.
  iv,  162) the fluid secreted by the kidneys,  urine (मूत्रं √ 1. कृ,  to make water),  AV.
  
 &c.
  

Monier Williams 1872

English

 मूत्र मूत्र,  अम्,  n. (probably connected
with rt. 1. मिह्
 but according to Uṇādi-s. IV. 162.
fr. rt. मुच्,  to discharge
 by others connected with
rts. 1. मीव् and मिन्व्),  the fluid secreted by the
kidneys,  urine.
—मूत्र-कर,  अस् ई,  अम्,  producing
urine.
—मूत्र-कृच्छ्र,  अम्,  n. painful discharge
of urine in minute quantities,  strangury
 a class of
urinary affections (of which eight kinds are enume-
rated,  including gravel,  stone,  &c.).
—मूत्र-कृच्-
छ्रिन्,  ई,  इणी,  इ,  labouring under painful discharge
of urine,  suffering from strangury.
—मूत्र-कृत-
वासस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved. steeped or soaked in urine.
—मूत्र-कोश,  अस्,  m. the scrotum.
—मूत्र-
क्षय,  अस्,  m. insufficient secretion of urine.
—मू-
त्र-ग्रन्थि,  इस्,  m. a knot or induration on the
neck of the bladder.
—मूत्र-घात = मूत्राघात, 
q. v.
—मूत्र-जठर,  अस्,  अम्,  m. n. swelling of
the belly in consequence of retention of urine.
—मू-
त्र-दोष,  अस्,  m. urinary disease.
—मूत्र-निरो-
ध,  अस्,  m. obstruction or retention of urine.
—मू-
त्र-पतन,  अस्,  m. the civet cat.
—मूत्र-पथ, 
अस्,  m. the urinary passage.
—मूत्र-परीक्षा,  f.
examination of urine,  uroscopy
 N. of a chapter of
the Śārṅgadhara-saṃhitā.
—मूत्र-पुट,  अम्,  n.
‘urine-cavity, ’ the lower belly.
—मूत्र-पुरीष, 
अम्,  n. urine and excrement.
—मूत्र-प्रसेक,  अस्, 
m. the urethra.
—मूत्र-फला,  f. Cucumis Utilissi-
mus (= कर्कटी)
 another species of cucumber (=
त्रपुषी).
—मूत्र-भावित,  अस्,  आ,  अम्,  saturated
with urine.
—मूत्र-मार्ग,  अस्,  m. ‘urine-canal, ’
the urethra.
—मूत्रमार्ग-निरोधन,  अम्,  n.
obstruction of the urethra.
—मूत्र-वर्धक,  अस्, 
इका,  अम्,  increasing urine,  diuretic.
—मूत्र-वह, 
अस्,  आ,  अम्,  conveying urine.
—मूत्र-विबन्ध-
घ्न,  अस्,  ई,  अम्,  preventing suppression of urine, 
causing discharge of urine.
—मूत्र-विष,  अस्,  आ, 
अम्,  poisonous with urine.
—मूत्र-वृद्धि,  इस्,  f.
copious secretion of urine.
—मूत्र-शकृत्,  त्,  n.
urine and excrement.
—मूत्र-शुक्र,  अम्,  n. a
disease in which semen and urine are ejected toge-
ther.
—मूत्र-शूल,  अस्,  m. urinary colic.
—मूत्र-
सङ्क्षय,  अस्,  m. insufficient secretion of urine
(= मूत्र-क्षय).
—मूत्र-सङ्ग,  अस्,  m. urinary
obstruction,  a painful and bloody discharge of urine.
—मूत्र-सङ्गिन्,  ई,  इनी,  इ,  suffering from the
above disease.
—मूत्राघात (°र-आघ्°),  अस्,  m.
affection of the urine,  urinary disease (of which twelve
or thirteen kinds are enumerated).
—मूत्रातीत
(°र-अत्°),  अस्,  m. ‘past the proper time for voiding
urine, ’ a particular kind of retention of urine.
—मू-
त्राशय (°र-आश्°),  अस्,  m. ‘urine-receptacle, ’ the
lower belly.
—मूत्रासाद = मूत्रौक-साद,  q. v.
—मूत्रोत्सङ्ग (°र-उत्°) = मूत्र-सङ्ग,  q. v.
—मूत्रौक-साद (°र-ओक्°),  अस्,  m. a disease in
which the urine assumes various colours and is voided
with pain.

Macdonell

English

 मूत्र mū́-tra,  n.
  urine: -ṃ kṛ,  make water
 🞄-doṣa,  m.
  urinary disease.

Benfey

English

 मूत्र मूत्र (vb. मिह् and aff.  त्र),  n.
 
Urine,  piss,  Pañc. 121,  15.

Apte Hindi

Hindi

मूत्रम्
नपुं*
   - मूत्र + घञ्
"मूत,  पेशाब"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मूत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂತ್ರ /ಉಚ್ಚೆ

L R Vaidya

English

 mUtra {% n. %} Urine,  न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे M.iv.55.

Bopp

Latin

 मूत्र n. (ut videtur,  a r. मिव् mingere,  correpto इव् in ऊ
suff. त्र) urina. N. 7. 3.

Lanman

English

 mū́tra,  n. urine.

Kridanta Forms

Sanskrit

मूत्र (मू꣡त्र꣡ प्रस्रवणे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  मूत्रणम्
अनीयर् =  मूत्रणीयः - मूत्रणीया
ण्वुल् =  मूत्रकः - मूत्रिका
तुमुँन् =  मूत्रयितुम् / मूत्रितुम्
तव्य =  मूत्रयितव्यः / मूत्रितव्यः - मूत्रयितव्या / मूत्रितव्या
तृच् =  मूत्रयिता / मूत्रिता - मूत्रयित्री / मूत्रित्री
क्त्वा =  मूत्रयित्वा / मूत्रित्वा
ल्यप् =  प्रमूत्र्य
क्तवतुँ =  मूत्रितवान् - मूत्रितवती
क्त =  मूत्रितः - मूत्रिता
शतृँ =  मूत्रयन् / मूत्रन् - मूत्रयन्ती / मूत्रन्ती
शानच् =  मूत्रयमाणः / मूत्रमाणः - मूत्रयमाणा / मूत्रमाणा

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  मूत्र्
मूलधातुः:
   मूत्र
धात्वर्थः:
  प्रस्रवणे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  मूत्रयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  अदन्तः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

मूत्र प्रस्रवणे 
- मूत्रयति  मोमूत्र्यते  352

Sanskrit Tibetan

Tibetan

gci
१) प्रस्राव २) मूत्र

gcin
१) प्रस्राव २) मूत्र

gcin pa
प्रस्राव / मूत्र

chu
१) अप् २) अब्धातु ३) अम्बु ४) अम्भस् ५) उदक ६) चन्द्र ७) जल ८) तोय ९) नदी १०) पयः ११) पानीय १२) प्रवाह १३) मूत्र १४) वारि १५) सरित् १६) सलिल १७) सलिलोदक १८)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मूत्रं बस्तिमलं मेहः प्रस्रावो नृजलं स्रवः ॥ ६३३ ॥
-wordlist-
 
मूत्र (क्ली),  बस्तिमल (क्ली),  मेह (पुं),  प्रस्राव (पुं),  नृजल (क्ली),  स्रव (पुं)

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  मूत्रम्
Root:  मूत्र
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ wine
⇒ urine
⇒ fluid secreted by the kidneys
Shloka(s): 
2|6|67|3 ► मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत्॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|67|3 ⇢ मूत्रम् (मूत्र) (नपुं)
➠ 2|6|67|3 ⇢ प्रस्रावः (प्रस्राव) (पुं) ⇒ urine, flowing, dropping, overflowing scum of boiling rice
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ मलम्
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मूत्र,  त् क प्रस्रावे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (अदन्तचुरा०-उभ०-सक०-सेट् ।) दीर्घी । मूत्रयतिमूत्रापयति । इति दुर्गादासः ॥

 मूत्रं,  क्ली,
   (मूत्र्यते इति । मूत्र + घञ् । लोका-श्रयत्वात् क्लीवत्वम् । यद्बा,  सुच्यते त्यज्यते इति ।मूच + “सिविमुच्योष्टेरू च ।” उणा० ४ । १६२ ।इति ष्ट्रन् किद्भवति । टेरूकारादेशः ।)उपस्थनिर्गतजलम् । तत्पर्य्यायः । प्रस्रावः २ ।इत्यमरः । २ । ६ । ६७ ॥
 मेहनम् ३ । इतिजटाधरः ॥
 गुह्यनिस्यन्दः ४ स्रवणम् ५ स्रवः६ । इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
 (अस्योत्पत्ति-विषयो यथा,  --“आहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्रवः ।शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तौमूत्रत्वमाप्नुयात् ॥
”इति पूर्व्वखण्डे चतुर्थेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
“विस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रम् ।”तथास्य क्षयवृद्धिलक्षणं यथा,  --“मूत्रक्षये वस्तितोदोऽल्पमूत्रता च ।”“मूत्रं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदमाध्मानश्च ।”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने पञ्चदशेऽध्याये ॥
तथास्य दोषादि विकृतस्य परीक्षा लक्षणम् ॥
“वातेन पाण्डुरं मूत्रं रक्तनीलञ्च पित्ततः ।रक्तमेव भवेद्रक्तात् धवलं फेनिलं कफात् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥
)तस्योत्सर्गविधिर्यथा,  --“दिवा सन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः ।कुर्य्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ वै दक्षिणामुखः ॥
”इति गारुडे ९४ अध्यायः ॥
अपि च ।“मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्य्यादुदङ्मुखः ।दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ॥
इति मनुः । ४ । ५० ॥
“कृत्वा यज्ञोपवीतन्तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् ।विण्मूत्रे च गृही कुर्य्याद् यद्बा कर्णे समा-हितः ॥
”इति यमः ॥
यद्येकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा अवगुण्ठितइति । कर्णे दक्षिणकर्णे । इति सांख्यायनः ॥
“छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः ।यथासुखमुखः कुर्य्यात् प्राणबाधभयेषु च ॥
 * ॥
न मूत्रं पथि कुर्व्वीत न भस्मनि न गोव्रजे ।न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥
न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके ।वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथेव गाः ।न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥
”इति मनुः । ४ । ४५ -- ४८ ॥
 * ॥
“आहारनिर्हारविहारयोगाःसुसंवृता धर्म्मविदा तु कार्य्याः ।वाग्गुप्तिकार्य्याणि तपस्तथैवधनायुषी गुप्ततमे तु कार्य्ये ॥
”इति वशिष्ठः ॥
निर्हारो मूत्रपुरीषोत्सर्गः ॥
 * ॥
“सोमाग्न्यर्काम्बुवायूनां पूज्यानाञ्च न संमुखे ।कुर्य्यात् ष्ठीवनविण्मूत्रसमुत्सर्गञ्च पण्डितः ॥
”इति विष्णुपुराणम् ॥
न च सोपानत्को मूत्रपुरीषे कुर्य्यादिति ।इत्यापस्तम्बः ।“करगृहीतपात्रेण कृत्वा मूत्रपुरीयके ।मूत्रतुल्यन्तु पानीयं पीत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥
”इति बृहम्मनुः ॥
 * ॥
गृहीतजलपात्रस्य मूत्रोत्मर्गे दोषो यथा,  --“वारिपात्रं करे धृत्वा मूत्रं त्यजति यो नरः ।सुरापात्रसमं पात्रं तज्जलं मदिरासमम् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
 * ॥
सशब्दमूत्रस्य दोषो यथा,  --“निःस्वाः सशब्दमूत्राः स्युर्नृपा निःशब्दधारया ।भोगाढ्याः समजठरा निःस्वाः स्युर्घट-सन्निभाः ॥
”इति गारुडे ६३ अध्यायः ॥
 * ॥
“विष्णुक्रान्ताजमूत्रेण चौरव्याव्रादिरक्षणम् ।”इति तत्रैव १८८ अध्यायः ॥
 * ॥
 अथ गोमूत्र-गुणाः । तीक्ष्णत्वम् । उष्णत्वम् । लवणत्वम् ।पित्तकारित्वम् । कटुत्वम् । लघुत्वम् । रूक्ष-त्वम् । कृम्युदरानाहशोथार्शोविषकुष्ठनाशि-त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मूत्र खावे अद० चु०
  उभ०
  अक० सेट् । मूत्रयति ते अमुमूत्रत् त

 मूत्र न०
  मुत्र--अच् । प्रस्रावे उपस्यात् क्षरितजले अमरः ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

मूत्र  प्रस्रवणे
- मूत्रयति  अमुमूत्रत्  349

धातुवृत्तिः

Sanskrit

मूत्र (अर्थः)  प्रस्रवणे
( मूत्रयति मोमूत्र्यते,  ) पूर्ववद्यङ् 363

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“मूत्र प्रस्रवणे”@} 2 अदन्तः। 
 मूत्रकः-त्रिका,  मुमूत्रयिषकः-षिका
   मूत्रयिता-त्री,  मुमूत्रयिषिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककत्रयतिवत् 3 ज्ञेयानि। 
 मोमूत्रकः 4 -त्रिका,  मोमूत्रितः 5 इमानि रूपाणि अस्य धातोः भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२९५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९०९। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (१६१)
 04 =>
  [[१। ‘सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यशूर्णोतिग्रहणं यङ्विधावनेकाजहलाद्यर्थम्’ (वा। ३-१-२२) इत्यनेनानेकाच्त्वेऽपि धातोः अस्य यङ् भवति। यङन्तात् ण्वुलि एवं रूपम्। एवमेव तृजादिष्वपि प्रक्रिया ऊह्या।]]
 05 =>
  [[आ। ‘मोमूत्रितारिरतिरूक्षणया रणेषु।’ धा। का। ३-५९।]]

Capeller

German

 मूत्र n.
  Harn. 

Burnouf

French

 मूत्र मूत्र n.
  (मिन्व्
 sfx. त्र) urine.
मूत्रकृच्छ्र n.
  strangurie.
मूत्रढ्ष m.
  maladie des voies urinaires,  gonorrhée,  etc.
मूत्रपुट n.
  bas-ventre.
मूत्रयामि et मूत्रापयामि (dénom. ) uriner.
मूत्रल a. (sfx. अल) diurétique. -- S. m.
  [f.  आ]
concombre.
मूत्राशय m.
  (आ
 शी) bas-ventre.

Stchoupak

French

 मूत्र-
 nt. urine.
°पुरीष- nt. sg. et du. pl.
  urine et excréments.
मूत्रोत्सर्ग- m.
  émission d'urine.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.