मुहूर्त्तः (muhUrttaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमुहूर्त्तः, पुं (हूर्च्छतीति । “अञ्जिघृसिभ्यःक्तः ।” उणा० ३ । ८९ । इत्यत्र बाहुलकात्हुर्च्छेरपि इति उज्ज्वलदत्तः । मुडागमश्च प्राक् ।“राल्लोपः ।” ६ । ४ । २१ । इति सूत्रेण छस्यलोपः ।) द्वादशक्षणपरिमितकालः । इत्य-मरः । १ । १ । ११३ ॥
घटिकाद्बयम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(अस्य विवृतिर्यथा । तत्रलघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः । पञ्चदशाक्षि-निमेषाः काष्ठा ॥
त्रिंशत्काष्ठाः कलाः ।विंशतिकलो मुहूर्त्तः कलादशभागश्च । त्रिंश-न्मुहूर्त्तमहोरात्रम् । इति सुश्रुते सूत्रस्थानेषष्ठेऽध्याये ॥
) दिनपञ्चदशभागैकभागः । यथा, “प्रातःकालो महूर्त्तांस्त्रीन् सङ्गवस्तावदेव तु ।मध्याह्रस्त्रिमुहूर्त्तः स्यादपराल्लस्ततः परम् ॥
सायाह्नस्त्रिमहूर्त्तः स्यात् श्राद्धं तत्र न कारयेत् ।राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्व्वकर्म्मसु ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतवचनम् ॥
* ॥
कर्म्मविशेषे तस्य परिमाणं यथा । ननु व्रतोप-वासस्नानादौ घटिकैकापि या भवेदित्यत्रघटिकापदं दण्डपरं महूर्त्तपरं वा स्मृत्या-चारधृतचतुर्द्दण्डात्मकारुणोदयज्ञापके चतस्रोघटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते इत्यादौ प्रभातेघटिकायुग्मं प्रदोषे घटिकाद्बयम् । दिनवत्सर्व्वकार्य्याणि कारयेन्न विचारयेदिति हलायुध-धृतलिखिष्यमाणत्रियामामिति वचनयोरेक-मूलयोश्च उभयत्र प्रयोगदर्शनादिति संशयः ।अत्रोच्यते । श्राद्धादावस्तगामिंनीति घटिका-नियामकवचनचतुर्थचरणे पार्व्वणयोग्यतयाघटिकाया मुहूर्त्तात्मकत्वस्यावश्यमङ्गीकारात्तात्पर्य्यलाघवेन व्रतादावपि तथात्वम् ।“घटिकैकाप्यमावास्याप्रतिपत्सु न चेद्यदा ।सर्व्वं तदासुरं दानं दैवे कर्म्मणि चोदितम् ॥
”इति घटिकान्यूने निन्दामभिधाय घटिकालाभेकर्म्मार्हेति वक्तव्ये मुहूर्त्तमप्यमावास्याप्रतिपत्सुभवेद्यदा । तद्दानमुत्तमं ज्ञेयं शेषं पूर्व्वं हिपूर्व्ववदित्यनेन मुहूर्त्तलाभे कर्म्मार्हत्वज्ञापनाच्च ।तत्रापि मुहूर्त्तः किं तत्तद्दिवारात्रिपञ्चदशांशउत दण्डद्वयम् । नाद्यः प्रतिदिनदिवारात्र्यो-र्ह्रासवृद्धिभ्यां तद्भागानामपि न्यूनाधिक्याद्विधि-भेदापत्तेः । नापि द्वितीयः दण्डद्वयस्य त्रिंशद्दण्डात्मकदिवारात्रिपञ्चदशांशस्य मुहूर्त्तत्वञ्चदण्डद्वयाधिकन्यूनकालानामपि त्रिंशद्दण्डा-धिकन्यूनदिवारात्रिपञ्चदशांशानां मुहूर्त्तत्व-प्रतिपादनेन विनिगमनाविरहात् किन्त्वन्त-रङ्गतया कर्म्माङ्गदिवारात्र्यन्यतरपञ्चदशांशस्यग्रहणप्रसक्तौ अयनांशक्रमेणोत्तरायणपूर्व्वाह-दिनमानसपादषड्विंशतिदण्डानां पञ्चदशां-शस्य पादोनदण्डद्वयस्य मुहूर्त्तत्वात्तद्दिनविहित-क्रियायां तावन्न्यूनकालस्यापि ग्रहणात् सर्व्वत्रन्यूनकालव्यवच्छेदे आवश्यकतया तस्यैव पादोन-दण्डद्वयात्मकस्य मुहूर्त्तस्य ग्रहणं लाघवात् ।“यदा चतुर्द्दशीयामं तुरीयमनुपूरयेत् ।अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते ॥
”इति कात्यायनोक्तस्य चतुर्द्दशीसम्बन्धिदिन-चतुर्थयाममात्रव्याप्यमावास्यायां श्राद्धविधा-नस्य मत्स्यपुराणोक्तमुख्यापराह्णीयमुहूर्त्ताबाधेनविषयलाभाय पादोनदण्डद्बयात्मकमुहूर्त्तग्रहण-स्यावश्यकत्वाच्च । तादृशामावास्यायां तद-धिकमुख्यापराह्णासम्भवात् । तत्र च मुख्या-पराह्णीयपादोनदण्डद्वयात्मकदर्शलाभस्तु चत्वा-रिंशत्पलाधिकत्रयस्त्रिंशद्दण्डात्मकदिवस एव ।अत एव स्मार्त्तभट्टाचार्य्यैरपि यदा चतुर्द्दशी-याममित्यस्य व्याख्याने तिथ्यादितत्त्वे तथालिखितम् । न च निरूढलक्षणातो रूढशक्ते-र्बलवत्त्वात् । तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्त्तोद्वादशास्त्रियाम् । ते तु त्रिंशदहोरात्र इत्य-मरोक्तो द्वादशक्षणात्मकः अहोरात्रत्रिंशांशोदण्डद्वयरूपमुहूर्त्तो लाघवतः सर्व्वत्रानुगततयान्यूनकालव्यवच्छेदको वक्तव्य इति वाच्यं निरूढ-लक्षणापि शक्तितुल्येति शाब्दिकस्मरणात्स्मार्त्तत्वेनान्तरङ्गेति सन्निहिते बुद्धिरन्तरङ्गेति-न्यायाच्च निरूढलक्षणाया एव बलवत्त्वात् ।दक्षिणः सपवित्रक इत्यत्र पवित्रपदस्य कुश-गतकोषोक्तरूढिशक्त्यपेक्षया विशिष्टकुशपत्र-द्बयगतकात्यायनोक्तनिरूढलक्षणाया इव ।निरूढलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वन्तु रूढशक्तेरिवशक्यार्थबाधज्ञानं शक्यसम्बन्धज्ञानञ्च विना पद-तात्पर्य्यज्ञानानुपदमेव पदार्थोपस्थापकत्वात् ।सा च निरूढलक्षणा क्वचित्तात्पर्य्यबोधक-शास्त्रात् क्वचिच्चार्षप्रयोगतोऽनुमानादपि निर्णीयते । वस्तुतस्तु द्युनिशोः पञ्चदशांशाश्रित-स्मृत्युक्तनिरूढमुहूर्त्तपदलक्षणा विनिगमना-विरहगौरवाभ्यामेव कुण्ठिता अतोऽत्यन्तन्यून-पादोनदण्डद्वयात्मकमुहूर्त्तग्रहणं अशक्यमेव ।अथात्यन्तन्यूनतया सर्व्वानुगमाय तद्ग्रहणमितिचेत् अत्यन्ताधिकतया सपाददण्डद्वयात्मक-मुहूर्त्तस्यैव कुतो न ग्रहणं स्यात् तस्मात्“प्रभाते घटिकायुग्मं प्रदोषे घटिकाद्बयम् ।दिनवत् सर्व्वकार्य्याणि कारयेन्न विचारयेत् ॥
”इति लघुहारीतवचनत्रियामां रजनीं प्राहुस्त्यक्वाद्यन्तचतुष्टयम् । नाडीनान्तदुभे सन्ध्येदिवसाद्यन्तसंज्ञित इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनयोरेक-दण्डद्वयात्मककाले घटिकापदनिरूढलक्षणासिद्धौतया पर्य्यायद्वारा कोषोक्तरूठ्या च समञ्जसतःपार्व्वणयोग्यदण्डद्बयात्मककाल एव घठिका-पदादुपस्थाप्यते अतः सर्व्वसाधारण्येन न्यून-कालव्यवच्छेदाय सैव ग्राह्या लाघवात् ।अतएव यदा चतुर्द्दशीयामं तुरीयमनुपूरये-दत्यत्र यदा यत्र दिने अमावास्यामुख्यापराह्णीय-दण्डद्वयान्यूनकालव्यापनं यथा स्यात्तथैव चतु-र्द्दशीयामं तद्युक्ततृतीययाममनुलक्षीकृत्य तत्रप्रवृत्य चतुर्थयामं पूरयेत् व्याप्नोतीत्यन्वयः ।अन्यथा चतुर्द्दशमुहूर्त्ताधिकपूरणाभिधानं व्यर्थंस्यात् । एतेनैव दर्शश्राद्धेऽपि मुख्यापराह्णादरःकार्य्यः । प्रातःकालादिपञ्चधाविभागे कुत-पादिसंज्ञायाञ्च दिनमानपञ्चदशांशमुहूर्त्तस्यैवस्यैव ग्रहणम् । तद्बोधकशास्त्रसंवादात् । अतएकोदिष्टे दिनमानपञ्चदशांशमुहूर्त्तो योग्य-तया च न्यूनकालव्यवच्छेदको ग्राह्यः । कुतपरौहिणान्यतरमांत्रग्राहकयुक्तेः । एवं विशेषा-भिधानात् सुखरात्रौ दण्डमात्रं जन्माष्टम्पे-कादशीद्बादशीषु च कलाकाष्ठारूपोऽपि प्रति-ष्ठादौ तूक्तयुक्त्या । स्वयोग्यकाल एव न्यूनकाल-व्यवच्छेदको ग्राह्यः । ततश्च विशेषकालप्राप्त-कर्म्मतरकर्म्मणः प्रशस्तादिकाले स्वयोग्य-दण्डद्वयान्यूनकतिथिरेव ग्राह्येत्यनुगतविधिःसर्व्वसामञ्जस्यादिति तत्त्वम् । इति चन्द्रशेखर-वाचस्पतिकृतद्वैतनिर्णयः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.