| YouTube Channel

मुर्छ् (murch)

 
Apte
English
मुर्छ् [murch], 1
P.
 (मूर्छति, मूर्छित or मूर्त
the word is written as मूर्छ् or मूर्च्छ्)
To settle into a solid from, coagulate, congeal.
To faint, swoon, faint away
lose consciousness, become senseless
पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि
Gīt.*
 4
क्रीडानिर्जितविश्वमूर्च्छितजनाघातेन किं पौरुषम्
Gīt.*
 3
Bk.*
 15.55.
To grow, increase, become strong or powerful
मुमूर्च्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजः
R.*
 1.79
मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य 12.57
मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु
Ś.*
 5.18
Ki.*
 16.8, 59.
To gather strength, thicken, become dense, prevail
तमसां निशि मूर्च्छताम्
V.*
 3.7.
(a) To take effect on
छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा
Ś.*
 7.32
हर्म्येषु मूर्छन्ति न चन्द्रपादाः
R.*
 16.18 'are not reflected'
&c.
 (b) To prevail against, have power against
न पादपो- न्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य
R.*
 2.34.
To fill, pervade, penetrate, spead over
Ku.*
 6.59
R.*
 6.9.
To be a match for.
To be frequent.
To cause to sound loudly.
Caus.
 (मूर्छयति-ते)
To stupefy, cause to faint
म्लेच्छान् मूर्छयते
Gīt.*
 1.
To strengthen, increase.
To excite, stir up.
To cause to sound loudly, play on (as musical instrument)
इमास्तन्त्रीः सुमधुराः ...... मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ
Rām.*
 7.93. 13
Bhāg.*
 1.6.33.
Apte 1890
English
मुर्छ् {c1c} P. (मूर्छति, मूर्छित or मूर्तं
the word is written as मूर्छ् or मूर्च्छ्) 1 To settle into a solid form, coagulate, congeal.
2 To faint, swoon, faint away
lose consciousness, become senseless
पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि Gīt. 4
क्रीडानिर्जितविश्वमूर्च्छितजनाघातेन किं पौरुषं Gīt. 3
Bk. 15. 55.
3 To grow, increase, become strong or powerful
मुमूर्च्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजः R. 10. 79
मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य 12. 57
मूर्च्छंत्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु Ś. 5. 18
Ki. 16. 8, 59.
4 To gather strength, thicken, become dense, prevail
तमसां निशि मूर्च्छतां V. 3. 7.
5 To take effect on
छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुदे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32
हर्म्येषु मूर्छंति न चंद्रपादाः R. 16. 18 ‘are not reflected’ &c. (b) To prevail against, have power against
न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य R. 2. 34.
6 To fill, pervade, penetrate, spread over
Ku. 6. 59
R. 6. 9.
7 To be a match for.
8 To be frequent.
9 To cause to sound loudly.
Caus. (मूर्छयति-ते) 1 To stupefy, cause to faint
म्लेच्छान्मूर्छयते Gīt. 1.
2 To strengthen, increase.
3 To excite, stir up.
4 To cause to sound loudly, play on (as a musical instrument).
Monier Williams Cologne
English
मुर्छ् or मूर्छ्
cl.
 1.
P.
 (Dhātup. vii, 32) मूर्छति (pf. मुमूर्छ,
MBh.
Kāv.
&c.
aor.
 अमूर्छीत्
Gr.
fut. मूर्छिता, मूर्छिष्यति, ib.
ind.
p.
 , मूर्त्वा, ib.),
to become solid, thicken, congeal, assume shape or substance or consistency, expand, increase, grow, become or be vehement or intense or strong,
AV.
&c.
&c.
to fill, pervade, penetrate, spread over,
Kālid.
to have power or take effect upon (loc. ), ib.
to grow stiff or rigid, faint, swoon, become senseless or stupid or unconscious,
MBh.
Kāv.
&c.
to deafen,
Caurap.
to cause to sound aloud,
MBh.
 :
Caus.
 मूर्छयति (mc. also °ते), to cause to thicken or coagulate (milk),
Kauś.
to cause to settle into a fixed or solid form, shape,
AitUp.
to strengthen, rouse, excite,
MBh.
R.
to cause to sound loudly, play (a musical instrument),
BhP.
Monier Williams 1872
English
मुर्छ् मुर्छ्, cl. 1. P. मूर्छति, मुमूर्छ,
मूर्छिष्यति, अमूर्छीत्, मूर्छितुम्,
to settle into a fixed or solid form, assume definite
shape or substance, acquire consistency
to congeal,
become dense, thicken, coagulate, stiffen
to become
torpid or stupefied, become senseless, lose conscious-
ness, faint away, swoon, be troubled in mind
to be
infatuated
to increase, grow, become strong, gather
strength, become stronger or more intense, acquire
vehemence or power, be powerful or effectual, take
effect, (मारुतस्य रंहः शिलोच्छये न मूर्-
छति, the velocity of the wind has no power against
a mountain)
to be a match for
to be frequent
to fill, penetrate, pervade
to make to sound loudly,
play loudly: Caus. मूर्छयति, -यितुम्, to cause to
settle into a fixed or solid form, give form to, form
(Ved.)
to congeal, curdle (Ved.)
to stupefy, cause
to faint, make senseless
to strengthen, augment
to excite
to cause to sound loudly, play (a musical
instrument).
Macdonell
English
मुर्छ् MURCH, v. मूर्छ् MŪRCH.
Benfey
English
मुर्छ् मुर्छ् (akin to मृ and
म्लै), i. 1, मूर्छ, Par.
1. To be
faint, to lose consciousness, Rām. 2, 34,
17.
2. To increase, to grow vehement,
Ragh. 12, 57 (Calc.).
3. To be fre-
quent, Śāk. 66, 4.
4. To fill, 6, 9
(Calc.).
5. To be a match for, 2, 34
(Calc.)
to be powerful, Śāk. d. 191
(to appear in a looking-glass). Ptcple.
of the pf. pass. मूर्छित।
1. Fainted,
Vikr. 54, 17
insensible, Rām. 2, 34, 17.
2. Stupid.
3. Intoxicated, MBh. 3, 1864.
4. Infatuated, Chr. 37, 27
bewildered,
Lass. 7, 10.
5. Increased, grown.
6.
Tall.
Comp.
क्रोध-,
adj.
 over-
powered by wrath, Indr. 5, 48. -- With
the prep. अभि अभि, अभिमूर्छित,
Intoxicated, infatuated, MBh. 1, 7794. --
With वि वि, विमूर्छित, Wrapped
(Stenzler), Yājñ. 3, 75. -- With सम्
सम्,
1. To increase, Kir. 5, 41.
2.
To be powerful, Ragh. 16, 64 (Calc.).
Caus. To cause to faint, Utt. Rāmac.
47, 2. -- Cf. Goth. untila-malsks, foolish.
Apte Hindi
Hindi
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"ठोस बनाना, जमना, गाढ़ा होना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"मूर्छित होना, बेहोश होना, मुर्झा जाना, अचेतन होना, संज्ञारहित होना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"उगना, बढ़ना, बलवान या शक्तिशाली होना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"बल एकत्र करना, मोटा होना, सघन होना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
प्रभाव डालना
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"छा जाना, प्रभावित करना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
"भरना, व्याप्त होना, प्रविष्ट होना, फैल जाना"
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
जोड़ का होना
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
बार बार होना
मुर्छ्
"भ्वा* पर* , , या " - -
ऊँचे स्वर से शब्द करवाना
मुर्छ्
"भ्वा*प्रेर*, " - -
"जडीभूत करना, मूर्छित करना"
Bopp
Latin
मुर्छ् 1. P. (proprie मूर्छ्, vocalis brevis enim nusquam ap-
paret)
1) animo conturbari
deliquium animi pati, ani-
mo linqui. GITA - GOV. 4. 19.: पतत्य् उद्याति मूर्छत्य्
अपि
BHATT. 15. 55.: अमूर्छीद् असौ क्षतः
R. Schl. II.
34. 17.: पपात भुवि मूर्छितः
IN. 5. 48.: क्रोधमूर्छिता.
2) implere, penetrare, occupare. RAGH. 6. 9.: परितो
दिगन्तान् तूर्यस्वने मूर्छति (Shol. व्याप्नुवति स-
ति).
3) crescere. RAGH. 12. 57.: मुमूर्छ सख्यं रामस्य
समानव्यसने हरौ (Schol. ववृधे)
10. 80.: स्वाभा-
विकम् विनीतत्वन् तेषाम् विनयकर्मणा मुमूर्छे
(Schol. वृद्धिम् प्राप) सहजन् तेजो हविषे ऽव ह-
विर्भुजाम्.
4) valere, potentem esse. RAGH. 2. 34.: न
पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य.
c. अभि i. q. simpl. sgf. 1. MAH. 1. 7794.: कन्दर्पेणा ऽभि-
मूर्छिता.
c. सम् valere, magnum, potentem esse. RAGH. 16. 64.:
श्रोत्रेषु सम्मूर्छति…वारिमृदङ्गवाद्यम्.
Kridanta Forms
Sanskrit
मुर्छ् (मु꣡र्छाँ꣡ मोहनसमुच्छ्राययोः - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = मूर्छनम्
अनीयर् = मूर्छनीयः - मूर्छनीया
ण्वुल् = मूर्छकः - मूर्छिका
तुमुँन् = मूर्छितुम्
तव्य = मूर्छितव्यः - मूर्छितव्या
तृच् = मूर्छिता - मूर्छित्री
क्त्वा = मूर्छित्वा
ल्यप् = प्रमूर्छ्य
क्तवतुँ = मूर्तवान् / मूर्छितवान् - मूर्तवती / मूर्छितवती
क्त = मूर्तः / मूर्छितः - मूर्ता / मूर्छिता
शतृँ = मूर्छन् - मूर्छन्ती
Burnouf
French
*मुर्छ् मुर्छ्. मूर्च्छामि 1
p. मुमूर्च्छ
etc.
pp. मूर्त। Défaillir, tomber en syncope
Avoir l'âme
troublée, être interdit, stupefait.
Etre ou devenir grand et
fort
atteindre en se développant, दिगन्तान् les bouts de
l'horizon.