| YouTube Channel

मुरारिः (murAriH)

 
Apte Hindi
Hindi
मुरारिः
पुं*
 मुर-अरिः -
कृष्ण का विशेषण
मुरारिः
पुं*
 मुर-अरिः -
‘अनर्घराघव’ नाटक का प्रणेता
मुरारिः
पुं*
 - -
अनर्घराघव नाटक का रचयिता।रत्नाकर कवि ने (जो नवीं शताब्दी में हुआ) अपने हरविजय ३८/६७ में उल्लेख किया है।अतः इसे नवीं शताब्दी से पूर्व का ही समझना चाहिए।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विष्णुः, नारायणः, कृष्णः, वैकुण्ठः, विष्टरश्रवाः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, स्वभूः, दैत्यारिः, पुण्डरीकाक्षः, गोविन्दः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, अच्युतः, शार्ङ्गी, विष्वक्सेनः, जनार्दनः, उपेन्द्रः, इन्द्रावरजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, पद्मनाभः, मधुरिपुः, वासुदेवः, त्रिविक्रमः, दैवकीनन्दनः, शौरिः, श्रीपतिः, पुरुषोत्तमः, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसारातिः, अधोक्षजः, विश्वम्भरः, कैटभजित्, विधुः, श्रीवत्सलाञछनः, पुराणपुरुषः, वृष्णिः, शतधामा, गदाग्रजः, एकशृङ्गः, जगन्नाथः, विश्वरूपः, सनातनः, मुकुन्दः, राहुभेदी, वामनः, शिवकीर्तनः, श्रीनिवासः, अजः, वासुः, श्रीहरिः, कंसारिः, नृहरिः, विभुः, मधुजित्, मधुसूदनः, कान्तः, पुरुषः, श्रीगर्भः, श्रीकरः, श्रीमान्, श्रीधरः, श्रीनिकेतनः, श्रीकान्तः, श्रीशः, प्रभुः, जगदीशः, गदाधरः, अजितः, जितामित्रः, ऋतधामा, शशबिन्दुः, पुनर्वसुः, आदिदेवः, श्रीवराहः, सहस्रवदनः, त्रिपात्, ऊर्ध्वदेवः, गृध्नुः, हरिः, यादवः, चाणूरसूदनः, सदायोगी, ध्रुवः, हेमशङ्खः, शतावर्त्ती, कालनेमिरिपुः, सोमसिन्धुः, विरिञ्चिः, धरणीधरः, बहुमूर्द्धा, वर्धमानः, शतानन्दः, वृषान्तकः, रन्तिदेवः, वृषाकपिः, जिष्णुः, दाशार्हः, अब्धिशयनः, इन्द्रानुजः, जलशयः, यज्ञपुरुषः, तार्क्षध्वजः, षड्बिन्दुः, पद्मेशः, मार्जः, जिनः, कुमोदकः, जह्नुः, वसुः, शतावर्तः, मुञ्जकेशी, बभ्रुः, वेधाः, प्रस्निशृङ्गः, आत्मभूः, सुवर्णबिन्दुः, श्रीवत्सः, गदाभृत्, शार्ङ्गभृत्, चक्रभृत्, श्रीवत्सभृत्, शङ्खभृत्, जलशायी, मुरमर्दनः, लक्ष्मीपतिः, मुरारिः, अमृतः, अरिष्टनेमः, कपिः, केशः, जगदीशः, जनार्दनः, जिनः, जिष्णुः, विक्रमः, शर्वः
noun
देवताविशेषः हिन्दुधर्मानुसारं जगतः पालनकर्ता।
"एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुरारिः,
पुं,
 (पुरस्यारिः ।) श्रीकृष्णः । अस्यव्युत्पत्तिर्यथा, --“मुरः क्लेशे च सन्तापे कर्म्मभोगे च कर्म्मिणाम् ।दैत्यभेदेऽप्यरिस्तेषां मुरारिस्तेन कीर्त्तितः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥
अस्य स्वरूपं यथा, --श्रीनारद उवाच ।“कोऽसौ मुरारिर्देवर्षे ! देवो यक्षो नु किं नरः ।दैत्यो वा राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम् ॥
”पुलस्त्य उवाव ।“योऽसौ रजःसत्त्वमायागुणवांश्च तमोमयः ।निर्गणः सर्व्वगो व्यापी मुरारिर्म्मधुसूदनः ॥
”श्रीनारद उवाच ।“योऽसौ मुर इति ख्यातः कस्य पुत्त्रश्च गीयते ।कथञ्च निहतः संख्ये विष्णुना तद्वदस्व मे ॥
”पुलस्त्य उवाच ।“श्रूयतां कथयिष्यामि मुरासुरनिवर्हणम् ।विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥
कश्यपस्यौरसः पुत्त्रो मुरो नाम महाबलः ।स ददर्श रणे शम्भुं दितिपुत्त्रोऽसुरोत्तमः ॥
ततः स मरणाद् भीतस्तप्त्वा वर्षगणान् बहून् ।आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम् ॥
ततोऽस्य तुष्टो वरदः प्राह वत्स ! वरं वृणु ।स च वव्रे तदा दैत्यो वरमेनं पितामहात् ॥
यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो ! ।स स मद्धस्तसंस्पृष्टस्त्वमरोऽपि म्रियत्वज ! ॥
बाढमुक्त्वा स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।ततोऽभ्यगान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली ।जगाम धर्म्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम् ॥
”मुर उवाच ।“यम ! प्रजासंयमनान्निवृत्तिं कर्त्तुमर्हसि ।नो चेत्तवाद्य छित्त्वाहं मूर्द्ध्वानं पातये भुवि ॥
तमाह धर्म्मराड्वाक्यं यदि मां संयमेद्भवान् ।गोपितासि पुरा सत्यं करिष्ये वचनं तव ॥
मुरस्तमाह भवतः कः संयन्ता वदस्व माम् ।अहं तञ्च पराजित्य वारयामि न संशयः ॥
यमस्तं प्राह मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः ।श्वेतद्बीपनिवासी यः स मां संयमतेऽव्ययः ॥
इत्येव मुक्तो वत्तनं दुग्धाब्धिमगमन्मुरः ॥
तमागतं प्राह मुने ! मधुघ्नःप्राप्तोऽसि केनासुर ! कारणेन ।स प्राह युद्धं सह वै त्वयाद्यतं प्राह भूयः सुरशत्रुहन्ता ॥
यदीह मां योद्धुमुपागतोऽसितत् कम्पते ते हृदयं किमर्थम् ।ज्वरातुरस्येव मुहुर्मुहुर्व्वैतन्नैव योत्स्ये सह कातरेण ॥
इत्येवमुक्तो मधुसूदनेनमुरस्तदा स्वे हृदये स्वहस्तम् ।कथं नु कम्पेति मुहुस्तदोक्त्वानिपातयामास विपन्नबुद्धिः ॥
हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेनमुमोच तत्तस्य शिरस्तु शत्रोः ।चिच्छेद देवास्तु गतव्यथाभवन्देवं प्रशंसन्ति च पद्मनाभम् ।इतः प्रसिद्धं समुपाजगाममुरारिरित्येव हरिर्महात्मा ॥
”इति वामने ५७ । ५८ अध्यायौ ॥
* ॥
अनर्घराघवग्रन्थकर्त्ता । यथा । ‘अस्ति मौद्गल्य-गोत्रसमुद्भूतस्य महाकवेर्भट्टश्रीवर्द्धमानात्मजस्यतन्तुमतीहृदयनन्दनस्य मुरारिनामधेयस्य कवेःकृतिरनर्घराघवं नाम नाटकं तत्प्रयुञ्जानाःसामाजिकानुपास्महे ।’ इति तत्कृतनाटक-गद्यम् ॥