| YouTube Channel

मुमूर्षुः (mumUrSuH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुमूर्षुः त्रि, (मर्त्तुमिच्छुः । मृ + सन् + उः ।)आसन्नमृत्युः । (यथा श्रीमद्भागवते । ७ । ८ । ११ ।“व्यक्तं त्वं मर्त्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे ।मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ! ननु स्युर्विक्लवागिरः ॥
”)अथ मुमूर्षुकृत्यानि । हारीतः ।‘शूद्रान्नेन तु भुक्तेन उदरस्थेन यो मृतः ।स वै खरत्वमुष्ट्रत्वं शूद्रत्वञ्चाधिगच्छति ॥
’शूद्रान्नं शूद्रस्वामिकान्नम् । तद्दत्तमपि भोजन-काले तद्गृहावस्थितं यत् तदपि शूद्रान्नम् ।तदाहाङ्गिराः ।‘शूद्रवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि ।निवृत्तेन न भोक्तव्यं शूद्रान्नं तदपि स्मृतम् ॥
’अपिशब्दात् साक्षात् तद्दत्तघृततण्डुलादि न तुतद्दत्तकपर्दकादिना क्रीतमपि । स्वगृहागते पुन-रङ्गिराः ।‘यथायतस्ततो ह्यापः शुद्धिं यान्ति नदीं गताः ।शूद्राद्बिप्रगृहेष्वन्नं प्रविष्टन्तु सदा शुचि ॥
’प्रविष्टं सत्त्वापादकप्रतिग्रहादिना इति शेषः ।अतएव पराशरः ।‘तावद्भवति शूद्रान्नं यावन्न स्पृशति द्बिजः ।द्बिजातिकरसंस्पृष्टं सर्व्वं तद्धविरुच्यते ॥
’स्पृशति प्रतिगृह्णाति इति कल्पतरुः ॥
तच्चसंप्रोक्ष्य ग्राह्यमाह विष्णुपुराणम् ।‘संप्रोक्षयित्वा गृह्णीयाच्छूद्रान्नं गृहमागतम् ।’तच्च पात्रान्तरे ग्राह्यमाह अङ्गिराः ।‘स्वपात्रे यत्तु विन्यस्तं शूद्रो यच्छति नित्यशः ।पात्रान्तरगतं ग्राह्यं दुग्धं स्वगृहमागतम् ॥
’एतेन स्वगृहमागतस्यैव शुद्धत्वम् ।तद्गृहगतस्य शूद्रान्नदोषभागित्वं प्रतीयते ।ततश्चैतादृगपि मुमूर्षुणा सर्व्वथा शूद्रान्नं नभोक्तव्यम् ॥
* ॥
पूजारत्नाकरे ।‘शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ।तत्सन्निधौ त्यजेत् प्राणान् याति विष्णोः परंपदम् ॥
’लिङ्गपुराणे ।‘शालग्रामसमीपे तु क्रोशमात्रं समन्ततः ।कीकटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नरः ॥
’कीकटो मगधः ॥
* ॥
वैष्णवामृते व्यासः ।‘तुलसीकानने जन्तोर्यदि मृत्युर्भवेत् क्वचित् ।स निर्भर्त्स्य यमं पापी लीलयैव हरिं विशेत् ॥
प्रयाणकाले यस्यास्ये दीयते तुलसीदलम् ।निर्व्वाणं याति पक्षीन्द्र ! पापकोटियुतोऽपि सः ॥
’कूर्म्मपुराणम् ।‘गङ्गायाञ्च जले मोक्षो वाराणस्यां जले स्थले ।जले स्थले चान्तरीक्षे गङ्गासागरसङ्गमे ॥
’स्कान्दे ।‘गङ्गायां त्यजतः प्राणान् कथयामि वरानने ! ।कर्णे तत् परमं ब्रह्म ददामि मामकं पदम् ॥
’तथा ।‘तीराद्गव्यूतिमात्रन्तु परितः क्षेत्रमुच्यते ।अत्र दानं जपो होमो गङ्गायां नात्र संशयः ॥
अत्रस्थास्त्रिदिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
’गव्यूतिः क्रोशयुगम् । तीर्थचिन्तामणौ ब्रह्म-पुराणम् ।‘अत्र दूरे समीपे च सदृशं योजनद्बयम् ।गङ्गायां मरणेनेह नात्र कार्य्या विचारणा ॥
’ * ॥
एवं गङ्गादिमरणेन प्राप्तब्रह्मलोकस्याप्यौर्द्ध-देहिकी क्रिया तदधिकारिणा कर्त्तव्या नित्य-त्वात् । तथा च श्रीमद्भागवते ।‘कृष्ण एवं भगवति मनोवाक्दृष्टिवृत्तिभिः ।आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वासमुपारमत् ॥
संपद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले ।सर्व्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥
तस्य निर्हरणादीनि संपरेतस्य भार्गव ! ।युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्त्तं दुःखितोऽभवत् ॥
’कृष्णे आत्मनि परमात्मनि आत्मानं स्वीयात्मानंनिवेश्य एकीकृत्य स भीष्मः उपारमत् मुक्तिंगतवान् । निष्कले निरुपाधौ ब्रह्मणि संपद्य-मानं मिलितं आज्ञाय आलक्ष्य तस्य भीष्मस्यनिर्हरणादीनि संस्कारादीनि संपरेतस्य सम्यक्परेतस्य मुक्तस्यापि । भार्गवेति शौनकस्यसम्बोधनम् । एवञ्च एतेषामपि तत्तत्कर्म्मणितत्तद्वचनोपात्तप्रेतपदस्य पितृपदस्य च मन्त्रा-दिषु यथायथं वाचनिकत्वात् प्रयोगः सङ्गच्छते ।‘आसन्नमृत्युना देया गौः सवत्सा च पूर्व्ववत् ।तदभावे च गौरेका नरकोद्धारणाय वै ॥
तदा यदि न शक्नोति दातुं वैतरणीञ्च गाम् ।शक्तोऽन्योऽरुक् तदा दत्त्वा श्रेयो दद्यान्-मृतंस्य च ॥
’पूर्व्ववद्धेमशृङ्गादिना ।अत्र मृतस्य चेति श्रवणात् एकादशाहेऽपिवैतरणीदानाचारः । वनपर्व्वणि ।‘सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्य्या मित्रं गृहे सतः ।आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥
’वराहपुराणे ।“व्यतीपातोऽथ संक्रान्तिस्तथैव ग्रहणं रवेः ।पुण्यकालास्तदा सर्व्वे यदा मृत्युरुपस्थितः ॥
गोभूतिलहिरण्यादि दत्तमक्षयतामियात् ॥
”निरवकाशत्वादत्र मलमासादिदोषो नास्तिसूतकमपि न । तथा च शुद्धिरत्नाकरे दक्षः ।“सुस्थकाले त्विदं सर्व्वं सूतकं परिकीर्त्तितम् ।आपद्गतस्य सर्व्वस्य सूतकेऽपि न सूतकम् ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥