| YouTube Channel

मुमुक्षुः (mumukSuH)

 
Apte Hindi
Hindi
मुमुक्षुः
पुं*
 - -
मोक्ष के लिए प्रयत्नशील ऋषि
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुमुक्षुः,
पुं,
 (मोक्तुमिच्छतीति । मुच् + सन् + उः ।)मुक्तिमिच्छः ॥
(यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् ।४ । १५ ।“एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म्म पूर्व्वैरपि मुमुक्षुभिः ।कुरु कर्म्मैव तस्मात्त्वं पूर्व्वैः पूर्व्वतरं कृतम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । श्रमणः २ यतिः ३ वाचंयमः ४व्रती ५ साधुः ६ अनगारः ७ ऋषि, ८ मुनिः ९निर्ग्रन्थः १० भिक्षुः ११ । इति हेमचन्द्रः१ । ७५ ॥
अथ मुमुक्षुकृत्यम् । मनुः ।“इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते ।निष्कामं ज्ञानपूर्व्वन्तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥
प्रवृत्तं कर्म्म संसेव्य देवानामेति सार्ष्टिताम् ।निवृत्तं मेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै ॥
”कामनापूर्व्वकं कर्म्म शरीरप्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्त तदेव कर्म्म कामनारहितं पुनर्ब्रह्म-ज्ञानाभ्यासपूर्व्वकं संसारनिवृत्तिहेतुत्वात् निवृत्त-मुच्यते । सार्ष्टितां समानगतितां ऋषेर्गत्यर्थत्वात्पञ्चभूतान्यत्येति अतिक्रामति मोक्षं प्राप्नोती-त्यर्थः । विष्णुपुराणे च । ६ । ७ । ३८ । विशिष्टफलदाकाम्या निष्कामाणाञ्च मुक्तिदा । भगवद्गीतापि ।“युक्तः कर्म्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठि-कीम् ।अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥
”युक्तः ईश्वराय कर्म्माणि न फलाय इत्येवंसमाहितः । फलं त्यक्त्वा कर्म्माणि कुर्व्वन्नितिशेषः । शान्तिं मोक्षाख्यां नैष्ठिकीं निष्ठायांभवाम् । सत्त्वशुद्धिः ज्ञानप्राप्तिः सर्व्वकर्म्म-संन्यासः ज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः ।अयुक्तस्तद्वहिर्म्मुखः । कामकारेण कामप्रेरित-तया कामतः प्रवृत्तेरिति यावत् । फले सक्तःसन् फलायेदं कर्म्म करोमीत्येवं फले सक्तोनितरां बन्धं प्राप्नोति । तथा च अर्ज्जुनं प्रतिभगवद्बाक्यम् ।“मयि सर्व्वाणि कर्म्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥
”संन्यस्य निःक्षिप्य समर्प्य इति यावत् । अध्यात्म-चेतसा विवेकबुद्ध्या ईश्वराय भृत्यवत् करोमिइत्यनया बुद्ध्या निराशीस्त्यक्तकामसङ्कल्पः ।अतएव निर्म्ममः ममतारहितः । विगतज्वरःविगतसन्तापः । व्यक्तमाह स एव ।“यत् करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।यत् तपस्यसि कौन्तेय ! तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥
”विष्णुपुराणम् ।“कर्म्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानिसंन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे ।अवाप्य तां कर्म्ममहीमनन्तेतस्मिन् लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥
”कर्म्ममहीं भारतवर्षरूपाम् । एकादशस्कन्धे ।“वेदोक्तमेव कुर्व्वाणो निःसङ्गोऽर्पितुमीश्वरे ।नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥
”वेदोक्तमेव कुर्व्वाणो न तु निषिद्धम् । ननु कर्म्मणि-क्रियमाणे तस्मिन्नासक्तितस्तत्फलं स्यादेव न तुनैष्कर्म्म्यरूपा फलसिद्धिरत एवाह निःसङ्गो-ऽनभिनिवेशवान् ईश्वरेऽर्पितुं न तु फलोद्देशेन ।अथ फलस्य श्रुतत्वात् कर्म्मणि कृते फलं भवत्येवइत्याह रोचनार्थेति कर्म्मणि रुच्युत्पादनार्था ।अतएव तत्रैव ।“फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् ।श्रेयोविवक्षया प्रोक्ता यथा भैषज्यरोचनम् ॥
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।आसक्तमनसो मर्त्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥
न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्ध्वयः ।फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥
”इयं फलश्रुतिर्न श्रेयःपरमपुरुषार्थपरा न भवतिकिन्तु बहिर्मुखानां नॄणां मोक्षविवक्षया अवा-न्तरकर्म्मफलैः कर्म्मसु रुच्युत्पादनमात्रं यथा, भैषज्ये औषधे रुच्युत्पादनम् । यथा, --“पिब निम्बं प्रदास्यामि खलु ते खण्डलड्डुकान् ।पित्रैवमुक्तः पिबति न फलं तावदेव तु ॥
”तत्रागदपानस्य न खलु खण्डादिलाभ एवप्रयोजनं किन्त्वारोग्यम् । तथा वेदोऽप्यवान्तर-फलैः प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्म्माणि विधत्ते ।ननु कर्म्मकाण्डे मोक्षस्य नामापि न श्रूयते कथ-मेवं व्याख्यायते यथाश्रुतस्यैव घटनात् इत्याहउत्पत्त्येति द्वाभ्याम् । उत्पत्त्या स्वभावत एवकामेषु पश्वादिषु प्राणेषु आयुरिन्द्रियबल-वीर्य्यादिषु स्वजनेषु पुत्त्रदारादिषु अनर्थहेतुषुपरिपाकतो दुःखहेतुषु अतस्तान् स्वार्थं परम-सुखमविदुषः अजानतः अतो न तान् प्रह्वी-भूतान् बुधो वेदो यद्बोधयति तदेव श्रेयः इतिविश्वसितान् इत्यर्थः । तान् एवम्भूतान् वृजिना-ध्वनि कामवर्त्मनि देवादियोनौ भ्राम्यतः ततःपुनस्तमोभूतवृक्षादियोनिं विशत इति । पशु-काम इति च सुखपुत्त्रादिकाम इति च कथंपुनस्तेष्वेव कामेषु अयं बुधो वेदो युञ्ज्यात् प्रव-र्त्तयेत् । तथा सत्यनाप्तः स्यात् इति भावः ।कथं तर्हि कर्म्ममीमांसकाः फलपरतां वदन्तितत्राह । एवमिति व्यवसितं वेदस्याभिप्रायंअविज्ञाय कुसुमितामवान्तरफलरोचनया रम-णीयां परमफलश्रुतिं वदन्ति कुतस्ते कुबुद्धय-स्तत्राह हि यस्मात् वेदज्ञा व्यासादयः न तथावदन्ति इति । अतएव निष्कामकर्म्मण आत्म-ज्ञानार्थतोक्ता यथा, --“अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः ।कर्म्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नेह दृश्यते ॥
”सोऽपि दुरितक्षयद्बारा न साक्षात् । तथा च ।“ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्म्मणः ॥
”तथा श्रुतिः ।“तमेवं वेदार्थवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तिब्रह्मचर्य्येण तपसा श्रद्धया दानेनयज्ञेनानशनेनचेति ।”तं आत्मतत्त्वसाक्षात्कारं अतएव यज्ञादीनांज्ञानशेषताञ्चावधार्य्य निष्कामेषु कर्म्मसु प्रव-र्त्तते । पण्डितेनापि मूर्खः काम्ये कर्म्मणि नप्रवर्त्तयितव्य इत्याह षष्ठस्कन्धे ।“स्वयं निःश्रेयसं विद्वान्नवक्त्यज्ञाय कर्म्म हि ।न राति रोगिणेऽपथ्यं वाञ्छतेऽपि भिषक्-तमः ॥
”राति ददाति इति समयप्रदीपे श्रीदत्तः ॥
“दासीदासमलङ्कारमन्नं षड्रससम्भवम् ।पुरुषोत्तमतुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्व्वकालिकम् ॥
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चाप्यस्ति गृहे शुचि ।तत्तद्धि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवस्य चक्रिणः ॥
”इदं दानं ब्राह्यणसम्प्रदानकमेव विष्णुप्रीतिमु-द्दिश्य एवं सर्व्वत्र दाने । विष्णुप्रीतेः सामान्यतःश्रुतत्वात् । अथ विष्णुप्रीतौ देवताधिकरणन्याय-विरोध इति चेन्न स्वर्गवदधिकारिविशेषणत्वेनतत्सत्त्वप्रसाधनात् इत्याहुः । ब्राह्मणसम्प्रदान-कत्वे किं मानमिति चेत् वामनपुराणे तत्तन्-मासभेदेन तत्तद्दानमभिधाय ।“विष्णुप्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ ।देयानि विप्रमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये ॥
”इत्यभिधाय दासीदासमित्यादिवचनद्बयाभि-धानात् । तथा च विष्णुधर्म्मोत्तराग्निपुराणयोः ।“यत्र यत्र भवेत् प्रीतिर्विषयेभ्यो महामुने ! ।तत्तदच्युतमुद्दिश्य विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरतृतीयकाण्डे तु विष्णुसंप्रदानक-मेव दानं यथा, --‘विष्णोः शङ्खप्रदानेन वारुणं लोकमाप्नुयात् ।’इत्यादिना ।“क्षीरपल्लवसंयुक्तान् कलसान् सुविभूषितान् ।दत्त्वा वै देवदेवाय वाजिमेधफलं लभेत् ॥
”इत्यन्तेन तत्तत् फलं तत्तद्दानमभिधायोक्तम् ।“अकामः सात्विको लोको यत्किञ्चिद्विनिवे-दयेत् ।तेनैव स्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥
धर्म्मबाणिजिका मूढाः फलकामा नराधमाः ।अर्च्चयन्ति जगन्नाथं ते कामानाप्नुवन्त्युत ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ॥
”तथा ।“पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः सकामेन निवेदितम् ।मूर्द्ध्ना प्रतीच्छते दत्तमकामेन द्विजोत्तमाः ॥
”उक्तवामनपुराणवचने सार्व्वकालिकमित्यनेनमलमासादावपि विष्णुप्रीत्यर्थं देयमिति । इतिमलमासतत्त्वम् ॥
(तत्र मुमुक्षतामुदयनानि व्याख्यास्यामः । तत्रलोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्य्या-भिगमनं तस्योपदेशानुष्ठानम् । अग्नेरेवोप-चर्य्या धर्म्मशास्त्रानुगमनं तदर्थावबोधस्तेनाव-ष्टम्भस्तत्र यथोक्ताः क्रियाः सतामुपासनमसतांपरिवर्ज्जनं न सङ्गतिर्दुर्ज्जनेन सत्यं सर्व्वभूतहित-मपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं सर्व्वप्राणिषुआत्मनीवावेक्षा सर्व्वासामस्मरणमसङ्कल्पन-मप्रार्थना अनभिभाषणञ्च स्त्रीणां सर्व्वपरिग्रह-त्यागः कौपीनं प्रच्छादनार्थं धातुरागनिवसनंकन्थासीवनहेतोः सूची पिप्पलकं शौचाधान-हेतोः जलकुण्डिका दण्डधारणं भक्ष्याचर्य्यार्थ-पात्रं प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथो-पपन्न एवाभ्यवहारः । श्रमापनयनार्थं शीर्ण-शुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं ध्यानहेतोः काय-निबन्धनं वनेष्वनिकेतवासः तन्द्रानिद्रालस्यादि-कर्म्मवर्ज्जनं इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहःसुप्तस्थितगतप्रेक्षिताहारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादि-केष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्व्विका प्रवृत्तिः सत्कार-स्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं क्षुत्पिपासायासश्रम-शीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं शोक-दैन्यद्वेषमदमानलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरस-ञ्चलनं अहङ्कारादिषूपसर्गसंज्ञा लोकपुरुषयोःस्वर्गादिसामान्यावेक्षणं कार्य्यकालात्ययभयंयोगारम्भे सततमनिर्व्वेदः सत्त्वोत्साहोऽपवर्गायधीधृतिस्मृतिबलाधानं नियमनमिन्द्रियाणांचेतसि चेतस आत्मन्यात्मनश्च धातुभेदेन शरी-रावयवसंख्यानं अभीक्ष्णं सर्व्वं कारणवद्दुःख-मस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः । सर्व्वप्रवृत्तिषु दुःख-संज्ञा सर्व्वसंन्यासे सुखमित्यभिनिवेशः एष-मार्गोऽपवर्गाय अतोऽन्यथा बध्यते इत्युदयनानिव्याख्यातानि ॥
इति चरके शारीरस्थाने पञ्चमे-ऽध्याये ॥
)