| YouTube Channel

मुमुक्षु (mumukSu)

 
शब्दसागरः
English
मुमुक्षु
m.
 (-क्षुः)
1. A sage, abstracted from all human passion and feel-
ing, and preparing himself for eternal emancipation.
2. Any one
anxious for liberation, especially from mundane existence.
E.
 मुच्
to liberate, in the desiderative form, उ
aff.
Capeller Eng
English
मुमुक्षु॑
a.
 desirous of freeing (acc. or —°) or of being
freed,
esp.
 from mundane existence.
Yates
English
मुमुक्षु (क्षुः) 1.
m.
 A sage
any one
seeking absorption in
Brahm.
Wilson
English
मुमुक्षु
m.
 (-क्षुः)
1 A sage, abstracted from all human passion and feeling, and preparing himself
for eternal emancipation.
2 Any one anxious for liberation, especially from mundane existence.
E.
 मुच to liberate, in the desiderative form, उ
aff.
Apte
English
मुमुक्षु [mumukṣu],
a.
Desirous of releasing or liberating.
Wishing to discharge.
About to shoot (arrows
&c.
 )
तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान् मुमुक्षोः
R.*
 9.58.
Wishing to be free from worldly existence, striving after final emancipation. -क्षुः A sage striving after final emancipation or beatitude
अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते
V.*
 1.1
Ku.*
 2.51
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः
Bg.*
 4.15.
Apte 1890
English
मुमुक्षु a. 1 Desirous of releasing or liberating.
2 Wishing to discharge.
3 About to shoot (arrows &c.)
R. 9. 58.
4 Wishing to be free from worldly existence, striving after final emancipation.
क्षुः A sage striving after final emancipation or beatitude
अंतर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते V. 1. 1
Ku. 2. 51
Bg. 4. 15.
Monier Williams Cologne
English
मुमुक्षु॑
mfn.
 desirous of freeing, wishing to deliver from (abl. ),
MBh.
eager to be free (from mundane existence), striving after emancipation,
RV.
Up.
&c.
wishing to let go or give up (acc. ),
Kathās.
wishing to discharge or shed or emit or shoot or hurl or send forth (acc. or comp. ),
MBh.
Ragh.
मुमुक्षु॑
m.
 a sage who strives after emancipation,
W.
Monier Williams 1872
English
मुमुक्षु, उस्, उस्, उ, desirous of freeing, wish-
ing to deliver or liberate
eager to be free (from
mundane existence), striving after emancipation
wishing to let go or give up
wishing to emit or
discharge
about to shoot
(उस्), m. a sage striving
after emancipation.
—मुमुक्षु-ता, f. or मुमु-
क्षु-त्व, अम्, n. desire of liberation or of final
emancipation.
Benfey
English
मुमुक्षु मुमुक्षु, i. e. मुमुक्ष,
desider. of मुच्, + उ,
I.
adj.
1. De-
siring to dart (viz. arrows), Ragh. 9,
58.
2. Anxious for liberation from
mundane existence or final beatitude,
Vedāntas. in Chr. 203, 22
Vikr. d. 1.
II.
m.
 A sage abstracted from all
human passion.
Apte Hindi
Hindi
मुमुक्षु
वि* - मुच् + सन् + उ
बरी या स्वतंत्र होने का इच्छुक
मुमुक्षु
वि* - -
कार्यभार से मुक्त होने का इच्छुक
मुमुक्षु
वि* - -
छोड़ने को प्रस्तुत
मुमुक्षु
वि* - -
" सांसारिक जीवन से मुक्त होनें का इच्छुक, मोक्ष प्राप्त करने के लिए प्रयत्नशील"
मुमुक्षुः
पुं*
 - -
मोक्ष के लिए प्रयत्नशील ऋषि
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मुमुक्षु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷಹೊಂದಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ /ಮುಕ್ತಿಪಡೆಯಲು ಆಸೆಪಡುವ
निष्पत्तिः - > मुच्लृ (मोक्षणे) + सन् - "उः" (३-२-१६८)
व्युत्पत्तिः - > मोक्तुमिच्छुः
प्रयोगाः - > "कर्मबन्धच्छिदं धर्मं भवस्येव मुमुक्षवः"
उल्लेखाः - > कुमा० २-५१
मुमुक्षु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಅಪೇಕ್ಷೆಪಡುವವನು
प्रयोगाः - > "तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः"
उल्लेखाः - > रघु० ९-५८
मुमुक्षु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಅಪೇಕ್ಷುಸುವ
L R Vaidya
English
mumukzu {% (I) a. %} 1. Desirous of liberating
2. about to shoot, R.ix.58
3. striving after final emancipation.
mumukzu {% (II) m. %} A sage striving after final emancipation, Bg.iv.15, K.S.ii.51.
Bopp
Latin
मुमुक्षु (a मुमुक्ष् DESID. r. मुच् s. उ) emancipationem cu-
piens. BH. 4. 15. -- शरान् मुमुक्षु sagittas emittere cu-
piens. RAGH. 9. 58.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मुमुक्षु
adjective
यः मोक्षम् इच्छन्ति।
"मुमुक्षुः महात्मा तपस्यायां लीनः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
grol 'dod
मुमुक्षु
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुमुक्षुः,
पुं,
 (मोक्तुमिच्छतीति । मुच् + सन् + उः ।)मुक्तिमिच्छः ॥
(यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् ।४ । १५ ।“एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म्म पूर्व्वैरपि मुमुक्षुभिः ।कुरु कर्म्मैव तस्मात्त्वं पूर्व्वैः पूर्व्वतरं कृतम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । श्रमणः २ यतिः ३ वाचंयमः ४व्रती ५ साधुः ६ अनगारः ७ ऋषि, ८ मुनिः ९निर्ग्रन्थः १० भिक्षुः ११ । इति हेमचन्द्रः१ । ७५ ॥
अथ मुमुक्षुकृत्यम् । मनुः ।“इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते ।निष्कामं ज्ञानपूर्व्वन्तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥
प्रवृत्तं कर्म्म संसेव्य देवानामेति सार्ष्टिताम् ।निवृत्तं मेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै ॥
”कामनापूर्व्वकं कर्म्म शरीरप्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्त तदेव कर्म्म कामनारहितं पुनर्ब्रह्म-ज्ञानाभ्यासपूर्व्वकं संसारनिवृत्तिहेतुत्वात् निवृत्त-मुच्यते । सार्ष्टितां समानगतितां ऋषेर्गत्यर्थत्वात्पञ्चभूतान्यत्येति अतिक्रामति मोक्षं प्राप्नोती-त्यर्थः । विष्णुपुराणे च । ६ । ७ । ३८ । विशिष्टफलदाकाम्या निष्कामाणाञ्च मुक्तिदा । भगवद्गीतापि ।“युक्तः कर्म्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठि-कीम् ।अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥
”युक्तः ईश्वराय कर्म्माणि न फलाय इत्येवंसमाहितः । फलं त्यक्त्वा कर्म्माणि कुर्व्वन्नितिशेषः । शान्तिं मोक्षाख्यां नैष्ठिकीं निष्ठायांभवाम् । सत्त्वशुद्धिः ज्ञानप्राप्तिः सर्व्वकर्म्म-संन्यासः ज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः ।अयुक्तस्तद्वहिर्म्मुखः । कामकारेण कामप्रेरित-तया कामतः प्रवृत्तेरिति यावत् । फले सक्तःसन् फलायेदं कर्म्म करोमीत्येवं फले सक्तोनितरां बन्धं प्राप्नोति । तथा च अर्ज्जुनं प्रतिभगवद्बाक्यम् ।“मयि सर्व्वाणि कर्म्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥
”संन्यस्य निःक्षिप्य समर्प्य इति यावत् । अध्यात्म-चेतसा विवेकबुद्ध्या ईश्वराय भृत्यवत् करोमिइत्यनया बुद्ध्या निराशीस्त्यक्तकामसङ्कल्पः ।अतएव निर्म्ममः ममतारहितः । विगतज्वरःविगतसन्तापः । व्यक्तमाह स एव ।“यत् करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।यत् तपस्यसि कौन्तेय ! तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥
”विष्णुपुराणम् ।“कर्म्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानिसंन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे ।अवाप्य तां कर्म्ममहीमनन्तेतस्मिन् लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥
”कर्म्ममहीं भारतवर्षरूपाम् । एकादशस्कन्धे ।“वेदोक्तमेव कुर्व्वाणो निःसङ्गोऽर्पितुमीश्वरे ।नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥
”वेदोक्तमेव कुर्व्वाणो न तु निषिद्धम् । ननु कर्म्मणि-क्रियमाणे तस्मिन्नासक्तितस्तत्फलं स्यादेव न तुनैष्कर्म्म्यरूपा फलसिद्धिरत एवाह निःसङ्गो-ऽनभिनिवेशवान् ईश्वरेऽर्पितुं न तु फलोद्देशेन ।अथ फलस्य श्रुतत्वात् कर्म्मणि कृते फलं भवत्येवइत्याह रोचनार्थेति कर्म्मणि रुच्युत्पादनार्था ।अतएव तत्रैव ।“फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् ।श्रेयोविवक्षया प्रोक्ता यथा भैषज्यरोचनम् ॥
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।आसक्तमनसो मर्त्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥
न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्ध्वयः ।फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥
”इयं फलश्रुतिर्न श्रेयःपरमपुरुषार्थपरा न भवतिकिन्तु बहिर्मुखानां नॄणां मोक्षविवक्षया अवा-न्तरकर्म्मफलैः कर्म्मसु रुच्युत्पादनमात्रं यथा, भैषज्ये औषधे रुच्युत्पादनम् । यथा, --“पिब निम्बं प्रदास्यामि खलु ते खण्डलड्डुकान् ।पित्रैवमुक्तः पिबति न फलं तावदेव तु ॥
”तत्रागदपानस्य न खलु खण्डादिलाभ एवप्रयोजनं किन्त्वारोग्यम् । तथा वेदोऽप्यवान्तर-फलैः प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्म्माणि विधत्ते ।ननु कर्म्मकाण्डे मोक्षस्य नामापि न श्रूयते कथ-मेवं व्याख्यायते यथाश्रुतस्यैव घटनात् इत्याहउत्पत्त्येति द्वाभ्याम् । उत्पत्त्या स्वभावत एवकामेषु पश्वादिषु प्राणेषु आयुरिन्द्रियबल-वीर्य्यादिषु स्वजनेषु पुत्त्रदारादिषु अनर्थहेतुषुपरिपाकतो दुःखहेतुषु अतस्तान् स्वार्थं परम-सुखमविदुषः अजानतः अतो न तान् प्रह्वी-भूतान् बुधो वेदो यद्बोधयति तदेव श्रेयः इतिविश्वसितान् इत्यर्थः । तान् एवम्भूतान् वृजिना-ध्वनि कामवर्त्मनि देवादियोनौ भ्राम्यतः ततःपुनस्तमोभूतवृक्षादियोनिं विशत इति । पशु-काम इति च सुखपुत्त्रादिकाम इति च कथंपुनस्तेष्वेव कामेषु अयं बुधो वेदो युञ्ज्यात् प्रव-र्त्तयेत् । तथा सत्यनाप्तः स्यात् इति भावः ।कथं तर्हि कर्म्ममीमांसकाः फलपरतां वदन्तितत्राह । एवमिति व्यवसितं वेदस्याभिप्रायंअविज्ञाय कुसुमितामवान्तरफलरोचनया रम-णीयां परमफलश्रुतिं वदन्ति कुतस्ते कुबुद्धय-स्तत्राह हि यस्मात् वेदज्ञा व्यासादयः न तथावदन्ति इति । अतएव निष्कामकर्म्मण आत्म-ज्ञानार्थतोक्ता यथा, --“अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः ।कर्म्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नेह दृश्यते ॥
”सोऽपि दुरितक्षयद्बारा न साक्षात् । तथा च ।“ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्म्मणः ॥
”तथा श्रुतिः ।“तमेवं वेदार्थवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तिब्रह्मचर्य्येण तपसा श्रद्धया दानेनयज्ञेनानशनेनचेति ।”तं आत्मतत्त्वसाक्षात्कारं अतएव यज्ञादीनांज्ञानशेषताञ्चावधार्य्य निष्कामेषु कर्म्मसु प्रव-र्त्तते । पण्डितेनापि मूर्खः काम्ये कर्म्मणि नप्रवर्त्तयितव्य इत्याह षष्ठस्कन्धे ।“स्वयं निःश्रेयसं विद्वान्नवक्त्यज्ञाय कर्म्म हि ।न राति रोगिणेऽपथ्यं वाञ्छतेऽपि भिषक्-तमः ॥
”राति ददाति इति समयप्रदीपे श्रीदत्तः ॥
“दासीदासमलङ्कारमन्नं षड्रससम्भवम् ।पुरुषोत्तमतुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्व्वकालिकम् ॥
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चाप्यस्ति गृहे शुचि ।तत्तद्धि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवस्य चक्रिणः ॥
”इदं दानं ब्राह्यणसम्प्रदानकमेव विष्णुप्रीतिमु-द्दिश्य एवं सर्व्वत्र दाने । विष्णुप्रीतेः सामान्यतःश्रुतत्वात् । अथ विष्णुप्रीतौ देवताधिकरणन्याय-विरोध इति चेन्न स्वर्गवदधिकारिविशेषणत्वेनतत्सत्त्वप्रसाधनात् इत्याहुः । ब्राह्मणसम्प्रदान-कत्वे किं मानमिति चेत् वामनपुराणे तत्तन्-मासभेदेन तत्तद्दानमभिधाय ।“विष्णुप्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ ।देयानि विप्रमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये ॥
”इत्यभिधाय दासीदासमित्यादिवचनद्बयाभि-धानात् । तथा च विष्णुधर्म्मोत्तराग्निपुराणयोः ।“यत्र यत्र भवेत् प्रीतिर्विषयेभ्यो महामुने ! ।तत्तदच्युतमुद्दिश्य विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरतृतीयकाण्डे तु विष्णुसंप्रदानक-मेव दानं यथा, --‘विष्णोः शङ्खप्रदानेन वारुणं लोकमाप्नुयात् ।’इत्यादिना ।“क्षीरपल्लवसंयुक्तान् कलसान् सुविभूषितान् ।दत्त्वा वै देवदेवाय वाजिमेधफलं लभेत् ॥
”इत्यन्तेन तत्तत् फलं तत्तद्दानमभिधायोक्तम् ।“अकामः सात्विको लोको यत्किञ्चिद्विनिवे-दयेत् ।तेनैव स्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥
धर्म्मबाणिजिका मूढाः फलकामा नराधमाः ।अर्च्चयन्ति जगन्नाथं ते कामानाप्नुवन्त्युत ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ॥
”तथा ।“पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः सकामेन निवेदितम् ।मूर्द्ध्ना प्रतीच्छते दत्तमकामेन द्विजोत्तमाः ॥
”उक्तवामनपुराणवचने सार्व्वकालिकमित्यनेनमलमासादावपि विष्णुप्रीत्यर्थं देयमिति । इतिमलमासतत्त्वम् ॥
(तत्र मुमुक्षतामुदयनानि व्याख्यास्यामः । तत्रलोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्य्या-भिगमनं तस्योपदेशानुष्ठानम् । अग्नेरेवोप-चर्य्या धर्म्मशास्त्रानुगमनं तदर्थावबोधस्तेनाव-ष्टम्भस्तत्र यथोक्ताः क्रियाः सतामुपासनमसतांपरिवर्ज्जनं न सङ्गतिर्दुर्ज्जनेन सत्यं सर्व्वभूतहित-मपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं सर्व्वप्राणिषुआत्मनीवावेक्षा सर्व्वासामस्मरणमसङ्कल्पन-मप्रार्थना अनभिभाषणञ्च स्त्रीणां सर्व्वपरिग्रह-त्यागः कौपीनं प्रच्छादनार्थं धातुरागनिवसनंकन्थासीवनहेतोः सूची पिप्पलकं शौचाधान-हेतोः जलकुण्डिका दण्डधारणं भक्ष्याचर्य्यार्थ-पात्रं प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथो-पपन्न एवाभ्यवहारः । श्रमापनयनार्थं शीर्ण-शुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं ध्यानहेतोः काय-निबन्धनं वनेष्वनिकेतवासः तन्द्रानिद्रालस्यादि-कर्म्मवर्ज्जनं इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहःसुप्तस्थितगतप्रेक्षिताहारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादि-केष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्व्विका प्रवृत्तिः सत्कार-स्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं क्षुत्पिपासायासश्रम-शीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं शोक-दैन्यद्वेषमदमानलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरस-ञ्चलनं अहङ्कारादिषूपसर्गसंज्ञा लोकपुरुषयोःस्वर्गादिसामान्यावेक्षणं कार्य्यकालात्ययभयंयोगारम्भे सततमनिर्व्वेदः सत्त्वोत्साहोऽपवर्गायधीधृतिस्मृतिबलाधानं नियमनमिन्द्रियाणांचेतसि चेतस आत्मन्यात्मनश्च धातुभेदेन शरी-रावयवसंख्यानं अभीक्ष्णं सर्व्वं कारणवद्दुःख-मस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः । सर्व्वप्रवृत्तिषु दुःख-संज्ञा सर्व्वसंन्यासे सुखमित्यभिनिवेशः एष-मार्गोऽपवर्गाय अतोऽन्यथा बध्यते इत्युदयनानिव्याख्यातानि ॥
इति चरके शारीरस्थाने पञ्चमे-ऽध्याये ॥
)
Capeller
German
मुमुक्षु॑ loslassen o. befreien wollend (Acc.
o. —°), frei zu werden wünschend,
nach Erlösung trachtend.
Grassman
German
mumukṣú, a., nach Befreiung trachtend.
-úas [N. p. f.] {140, 4}.
Stchoupak
French
मुमुक्षु-
a. qui veut se libérer (not. de l'existence, abl.)
qui veut
renoncer à ou envoyer, lancer (acc.).