| YouTube Channel

मुनिः (muniH)

 
Apte
English
मुनिः [muniḥ], [मन्-इन् उच्च
Uṇ.*
 4.122]
A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic
मुनीनामप्यहं व्यासः
Bg.*
 1. 37
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थित- धीर्मुनिरुच्यते ॥ 2.56
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः
Ś.*
 2.15
R.*
 1.8
3.49.
N.
 of the sage Agastya.
Of Vyāsa
Mb.
 * 6.119.4.
Of Buddha.
of Pāṇini.
N.
 of several plants (पियालु, पराशर and दमनक).
The internal conscience (according to Kull. on
Ms.*
 8.91 'the Supreme Spirit').
The mango-tree.
The number 'seven'.
pl.
 The seven sages.
Comp.
 -अन्नम् (pl. ) the food of ascetics, (कन्दफलादि)
देशे काले च संप्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम्
Bhāg.*
 7. 15.5.
इन्द्रः 'the lord of the sages', a great sage.
an epithet of Śākyamuni.
of Bharata.
of Śiva.
ईशः, ईश्वरः a great sage.
an epithet of Viṣṇu.
of Buddha. -च्छदः Alstonia Scholaris (Mar. सातवीण). -त्रयम् 'the triad of sages', i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patañjali (who are considered to be inspired saints)
मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणम् Sk.-दारकः, -कुमारः a young sage. -द्रुमः the Śyonāka tree.-धान्यम् a kind of wild grain (Mar. देवभात). -परंपरा uninterrupted tradition. -पित्तलम् copper. -पुङ्गवः a great or eminent sage.
पुत्रकः a wagtail.
thedamanaka tree. -प्रियः Panicum Miliaceum (Mar. नीवार, काङ्ग).
भेषजम् the fruit of the yellow myrobalan.
fasting. -वृत्ति
a.
 leading an ascetic life
वार्द्धके मुनि- वृत्तीनाम्
R.*
 1.8. -व्रतम् an ascetic vow
keeping silence
मुनिव्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शिताम्
Ku.*
 5.48
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात्
Bhāg.*
 1.53.51.
Apte 1890
English
मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ. 4. 122] 1 A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic
मुनीनामप्यहं व्यासः Bg. 10. 37
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते ॥ 2. 56
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś. 2. 14
R. 1. 8, 3. 49.
2 N. of the sage Agastya.
3 Of Vyāsa.
4 Of Buddha.
5 of Pāṇini.
6 N. of several plants (पियालु, पराशर and दमनक).
7 The internal conscience (according to Kull. on Ms. 8. 91 ‘the supreme spirit’).
8 The mango-tree.
9 The the number ‘seven’.
pl. The seven sages.
Comp.
अन्नं (pl.) the food of ascetics.
इंद्रः {1} ‘the lord of the sages’, a great sage. {2} an epithet of Śākyamuni. {3} of Bharata. {4} of Śiva.
ईशः,
ईश्वरः {1} a great sage. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Buddha.
त्रयं ‘the triad of sages’, i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patanjali (who are considered to be inspired saints)
मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणं Sk.
दारकः,
कुमारः a young sage.
द्रुमः the Śyonāka tree.
पित्तलं copper.
पुंगवः a great or eminent sage.
पुत्रकः {1} a wagtail. {2} the damanuka tree.
भेषजं {1} the fruit of the yellow myrobalan. {2} fasting.
वृत्ति a. leading an ascetic life
शैशवे मुनिवृत्तीनां R. 1. 8.
व्रतं an ascetic vow
Ku. 5. 48.
Hindi
Hindi
एक साधु
Apte Hindi
Hindi
मुनिः
पुं*
 - "मन् + इन्, उच्चै मनुते जानाति यः"
"ऋषि, महात्मा, सन्त, भक्त, संन्यासी"
मुनिः
पुं*
 - -
अगस्त्य मुनि का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
व्यास का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
बुद्ध का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
आम का पेड़
मुनिः
पुं*
 - -
‘सात’ की संख्या
मुनिः
पुं*
 - -
सप्तर्षि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मुनिः
noun
दक्षप्रजापतेः कन्या।
"मुनिः अपि कश्यप-ऋषेः पत्नी आसीत्।"
Synonyms:
 योगी, तपस्वी, मुनिः
noun
यः योगे निपुणः।
"योगी योगसाधनां करोति"।"
Synonyms:
 दमनकः, दमनः, दान्तः, गन्धोत्कटा, मुनिः, जटिला, दण्डी, पाण्डुरागः, ब्रह्मजटा, पुण्डरीकः, तापसपत्री, पत्री, पवित्रकः, देवशेखरः, कुलपत्रः, विनीतः, तपस्वीपत्रः, मुनिपुत्रः, तपोधनः, गन्धोत्कटः, ब्रब्मजटी, कुलपुत्रकः
noun
वृक्षविशेषः, सुगन्धीपत्रयुक्तवृक्षः आयुर्वेदे अस्य गुणाः कुष्ठदोषद्वन्द्वत्रिदोषविषविस्फोटविकारहरत्वादि प्रोक्ताः
"द्विगुणनगणमिह वितनु हि दमनकमिति गदति शुचि हि [चिन्तामणि]"
Synonyms:
 तपस्वी, आश्रमवासी, आश्रमसद्, ऋषिः, जटाधरः, जटी, जटिलः, जितेन्द्रियः, परोक्षः, मुनिः, यतिः, यती, लिङ्गी, श्रमणः, तापसः
noun
यः तपस्यां करोति।
"विश्वामित्रः तपस्वी आसीत्।"
Synonyms:
 बुद्धः, सर्वज्ञः, सुगतः, धर्मराजः, तथागतः, समन्तभद्रः, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिनः, षडभिज्ञः, दशबलः, अद्वयवादी, विनायकः, मुनीन्द्रः, श्रीघनः, शास्ता, मुनिः, धर्मः, त्रिकालज्ञः, धातुः, बोधिसत्त्वः, महाबोधिः, आर्यः, पञ्चज्ञानः, दशार्हः, दशभूमिगः, चतुस्त्रिंशतजातकज्ञः, दशपारमिताधरः, द्वादशाक्षः, त्रिकायः, संगुप्तः, दयकुर्चः, खजित्, विज्ञानमातृकः, महामैत्रः, धर्मचक्रः, महामुनिः, असमः, खसमः, मैत्री, बलः, गुणाकरः, अकनिष्ठः, त्रिशरणः, बुधः, वक्री, वागाशनिः, जितारिः, अर्हणः, अर्हन्, महासुखः, महाबलः, जटाधरः, ललितः
noun
बौद्धधर्मस्य प्रवर्तकः यं जनाः ईश्वरं मन्यन्ते।
"कुशीनगरम् इति बुद्धस्य परिनिर्वाणस्थलं इति ख्यातम्।"
Tamil
Tamil
முனி: : முனிவர்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुनिः,
पुं,
 मनुते जानाति यः । (इति मन् +“मनेरुश्च ।” उणा० ४ । १२२ । इति इन् +अत उच्च ।) मौनव्रती । इत्यन्ये । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । वाचंयमः २ । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ।मौनी ३ व्रती ४ ऋषिः ५ शापास्त्रः ६ सत्यवाक्७ । इति जटाधरः ॥
(यथा, नैषधे । १ । १३३ ।“फलेन मूलेन च वारिभूरुहांमुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः ॥
”)लस्य लक्षणं यथा, --“दुःखेष्वनुद्बिग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥
”इति श्रीभगवद्गीता ॥
* ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --ब्रह्मोवाच ।“मुनिभिश्चरिता धर्म्मा उक्ता व्यास ! मया तव ।यैर्विष्णुस्तुष्यते देवः सुखादिपरिभाविकः ॥
तर्पणेन च होमेन सन्ध्यया बन्दनेन च ।प्राप्यते भगवान् विष्णुर्व्रर्म्मकामार्थमीक्षदः ॥
धर्म्मो विष्णुर्ब्रतो विष्णुः पूजा विष्णुस्तु तर्पणम् ।होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलंहरिः ॥
”इति गारुडे २२६ अध्यायः ॥
* ॥
तस्याश्रमे वर्णनीयानि यथा । अतिथिपूजा १हरिणविश्वासः २ हिंस्रजन्तुशान्तता ३ यज्ञ-धूमः ४ मुनिसुतः ५ द्रुमसेकः ६ वल्कलः ७वृक्षश्च ८ । इति कविकल्पलता ॥
* ॥
मुनिविशे-षाणां ब्रह्मणोऽङ्गविशेषादुत्पत्तिर्यथा, --“पुलस्त्यो दक्षकर्णाच्च पुलही वामकर्णतः ।दक्षनेत्रात्तथात्रिश्च वामनेत्रात् क्रतुः स्वयम् ॥
अरणिर्नासिकारन्ध्रात् अङ्गिराश्च मुखाद्रुचिः ।भृगुश्च वामपार्श्वाच्च दक्षो दक्षिणपार्श्वतः ॥
छायायाः कर्द्दमो जातो नाभेः पञ्चशिखस्तथा ।वक्षसश्चैव वोढुश्च कण्ठदेशाच्च नारदः ॥
मरीचिः स्कन्धदेशाच्च आपस्तम्बस्तथा गलात् ।वशिष्ठो रसनादेशात् प्रचेता अधरोष्ठतः ॥
हंसश्च वामकुक्षेश्च दक्षकुक्षेर्यतिः स्वयम् ।सृष्टिं विधातुञ्च विधिश्चकाराज्ञां सुतानपि ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे ८ अध्यायः ॥
* ॥
गयासुरशरीरे यज्ञार्थं ब्रह्मणो मानसात् सृष्टामुनयो यथा, --“ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ।अग्निशर्म्माणममृतं शौनकं जाजलिं मृदुम् ॥
कुमुखिं वेदकौण्डिन्यं हारीतं कश्यपं कृपम् ।गर्गं कौशिकवाशिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम् ॥
वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कक्षमेव च ॥
नौगाक्षिञ्च महाबाहुं जेगींषव्यं तथैव च ।दधिपञ्चमुखं विप्र ! ऋषभं कर्कमेव च ॥
कामायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रं महाव्रतम् ।जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ॥
आत्रेयञ्चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महाव्रतम् ॥
गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ॥
सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरो व्रतम् ।एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ॥
”इति वायुपुराणे गयामाहात्म्यम् ॥
* ॥
मुनिविशेषनाम्नां व्युत्पत्तिर्यथा, --“कतिकल्पान्तरेऽतीते स्रष्टुः सृष्टिविधौ पुनः ।मरीचिमिश्रैर्म्मुनिभिः सार्द्धं कण्ठाद्बभूव सः ॥
विधेर्नरदनाम्नश्च कण्ठदेशाद्बभूव सः ।नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥
यः पुत्त्रश्चेतसो धातुर्ब्बभूव मुनिपुङ्गवः ।तेन प्रचेता इति तन्नाम चक्रे पितामहः ॥
बभूव धातुर्यः पुत्त्रः सहसा दक्षपार्श्वतः ।सर्व्वकर्म्मणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्त्तितः ॥
वेदेषु कर्द्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फुटः ।बभूव कर्द्दमाद्बालः कर्द्दमस्तेन कीर्त्तितः ॥
तेजोभेदे मरीचिश्च वेदेषु वर्त्तते स्फुटम् ।जातः सद्योऽतितेजस्वी मरीचिस्तेन कीर्त्तितः ॥
क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरेऽधुना ।ब्रह्मपुत्त्रोऽपि तन्नाम्ना क्रतुरित्यभिधीयते ॥
प्रधानाङ्गं मुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः ।इरस्तेजस्विवचनोऽङ्गिरास्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
अतितेजस्विनि भृगुर्व्वर्त्तते नाम्नि शौनक ! ।जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगुस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
वशीभूतश्च शिष्टश्च जातः सद्यो हि बालकः ।अतिप्रियश्च धातुश्च वशिष्ठस्तेन कीर्त्तितः ॥
बालोऽप्यरुणवर्णंश्च जातः सद्यो हि तेजसा ।प्रज्वलन् पूर्व्वतपसा चारुणस्तेन कीर्त्तितः ॥
हंस आत्मा वशो यस्य योगेन योगिनो ध्रुवम् ।बालः परमयोगीन्द्रस्तेन हंसः प्रकीर्त्तितः ॥
सन्ततं यस्य यत्नञ्च तपःसु बालकस्य च ।प्रकीर्त्तितो यतिस्तेन संयतः सर्व्वकर्म्मसु ॥
पुलस्तपःसु वेदेषु वर्त्तते ह स्फुटेऽपि च ।स्फुटं तपःस्वरूपश्च पुलहस्तेन कीर्त्तितः ॥
पुलस्तपःसमूहश्च यस्यास्ति पूर्व्वजन्मनाम् ।तपःसंघः समूहश्च पुलस्त्यस्तेन बालकः ॥
त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिर्विष्णावश्च प्रवर्त्तते ।तयोर्भक्तिः समा यस्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ॥
जटाश्चाग्निशिखारूपाः पञ्च सन्ति च मस्तके ।तपस्तेजोभवा यस्य स च पञ्चशिखः स्मृतः ॥
अपान्तरतमे देशे तपस्तेपेऽन्यजन्मनि ।अपान्तरतमा नाम शिशोस्तेन प्रकीर्त्तितम् ॥
स्वयन्तपः समाप्नोति वाहयेत् प्रापयेत् परान् ।ऊढुः समर्थस्तपसि वोढुस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
तपसस्तेजसा बालो दीप्तिमान् सूनृतो मुने ! ।तपःसु रोचते चित्तं रुचिस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
”इति ब्रह्मवैवत्ते ब्रह्मखण्डे २२ अध्यायः ॥
वङ्गसेनतरुः । जिनः । इति मेदिनी । ने, १५ ॥
प्रियालवृक्षः । पलाशवृक्षः । इति हेमचन्द्रः ।१ । ७६ ॥
दमनकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(स्त्री, दक्षकन्या । सा च कश्यपपत्नीनामन्य-तमा । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ११-१२ ।“मरीचेः कश्यपः पुत्त्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः ।प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥
अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिकातथा ।क्रोघा प्राधा च विश्वा च विनता कपिलामुनिः ॥
”अष्टवस्वन्तर्गतस्य आपनामकस्य वसोः पुत्त्रे, पुं । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ३ । ४० ।“आपस्य पुत्त्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो मुनि-स्तथा ।”क्रौञ्चद्वीपस्य देशविशेषः । यथा, मत्स्यपुराणे ।१२१ । ८३-८५ ।“क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोऽनुगः ।मनोऽनुगात् परे चोष्णस्तृतीयोऽपि स उच्यते ॥
उष्णात् परे पावनकः पावनादन्धकारकः ।अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशस्तथापरः ॥
”(द्युतिमतः पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, मार्कण्डेये ।५३ । २२ ।“तथा द्युतिमतः सप्तपुत्त्रास्तांश्च निबोध मे ।मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्त्तितः ॥
”कुरुपुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १ । ९४ । ४९ ॥
“अविक्षितमभिष्वस्तं तथा चैत्ररथं मुनिम् ॥
”)