| YouTube Channel

मुच (muca)

 
Wilson
English
मुच(ऌ औ) औ मुचॢ r. 6th cl. (मुञ्चति-ते)
1 To be loose or free.
2 To forsake or abandon. r. 10th cl. (मोचयति)
1 To let loose, to let go, to discharge as arrows, to part with, as wealth,
&c.
2 To gladden, to delight. (मोचते) To deceive, to cheat. (इ) मुचि
r. 1st cl. (मुंचते)
1 To be vain or proud.
2 To be wicked.
3 To speak.
4 To grind or pound.
5 To cheat, to deceive.
With प्र, To give much.
With वि,
1 To obtain liberation.
2 To give or bestow.
3 To lose.
Apte
English
मुच [muca] चु [cu] कुन्दः [kundḥ], (चु) कुन्दः 1
N.
 of a tree (Pterospermum Suberifolium).
N.
 of an ancient king, son of Māndhātṛi. [For having assisted the gods in their wars with the demons he got, as a reward, the boon of long and unbroken sleep. The gods also decreed that whosoever dared to interrupt his sleep should be burnt to ashes. When Kṛiṣṇa wanted to kill the mighty Kālayavana, he cunningly decoyed him to the cave of Muchukunda, and on his entering it, he was burnt down by the fire which emanated from the king's eye.]Comp. -प्रसादकः an epithet of Kṛiṣṇa.
Monier Williams Cologne
English
मुच mf(ई)n. id. (See अ॑-मुची, नख-मुच, रश्मि-मुच).
Monier Williams 1872
English
मुच, अस्, ई, अम्, in नख-मुच and अ-मुची, q. v.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मुच्
मूलधातुः:
 मुच
धात्वर्थः:
 प्रमोचने
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 मोचयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
मुचँ मुच प्रमोचने
- मोचयति अन्यत्र मुञ्चति मुञ्चते 210
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुच इ ङ कल्कने । दम्भे । शाठ्ये । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) द्बौ पञ्चमस्वरिणौ । इ मुञ्च्यते । ङमुञ्चते ङ मोचते । इति दुर्गादासः ॥
मुच ङ कल्कने । दम्भे । शाठ्ये । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) द्बौ पञ्चमस्वरिणौ । इ मुञ्च्यते । ङमुञ्चते ङ मोचते । इति दुर्गादासः ॥
मुच ऌ श प ञ औ मोक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदा०-उभ०-सक०-बन्धनरहितीभावे अक०-अनिट् ।) मोक्षस्त्यागः । ऌ अमुचत् । शप ञ मुञ्चति मुञ्चते धनं दाता । बन्धन-रहितीभावे अकर्म्मकोऽयम् । आलानान्मुक्तोगजः कर्त्तरि क्तः । एवं पापान्मुक्त इत्यादौपापबन्धनान्मुक्त इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
मुच क मोक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क मोचयति । मोक्षस्त्यागः ।इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मुच दम्भे शाठ्ये
भ्वा०
 आत्म०
सक०
 सेट् । मोचते अमोचिष्टइदिदप्ययम् तत्रार्थे । मुञ्चते ।
मुच त्यागे चुरा० उ०
सक०
 सेठ् । मोचयति ते अमूमुचत्--त
मुच त्यागे तु० मुचादि०
उभ०
सक०
 अनिट् । मुञ्चति--तेऋदित् अमुचत् अमुक्त । कर्मकर्त्तरि अकर्मकः “मुच्यतेसर्वपापेभ्यः” इति पुराणम् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
मुचँ मुच प्रमोचने
- मोचयति शरान् भ्वादौ मुच कल्कने (1105)-मोचते, तुदादौ मुच्लृ मोक्षणे (6134)-मुञ्चते, मुञ्चति 212
धातुवृत्तिः
Sanskrit
मुचँ मुच (अर्थः) प्रमोचने, मोदने च
( ऋणं निर्मोचयति ) प्रतिददातीत्यर्थः मुञ्चतीति कल्कने शपि, शे तु मुञ्चतीति मोक्षणे 208
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मुच प्रमोचने”@} 2 3 अत्र प्रमोचनम् = शरादीनां सन्धानरूपं कायिकं कर्मेति क्षीरतरङ्गिण्यां ‘मोचयति शरान्’ इत्युदाहरणदानेन ज्ञायते।
मा।
धा।
वृत्तौ तु ‘ऋणं निर्मोचयति प्रतिददातीत्यर्थः।’ इत्युदाहृतत्वात् मानसिकव्यापारविशेष इति प्रतीयते।
उभयथाऽपि सकर्मकत्वं ज्ञेयम्।]] ‘--मोदने च’ इति माधवधातुवृत्ति-सिद्धान्तकौमुद्यादिषु पाठः।
‘कल्कने मुञ्चते मुञ्चेर्मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते।
प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्वॢदित्।।’ 4 इति देवः।
मोचकः-चिका, मुमोचयिषकः-षिका
मोचयिता-त्री, मुमोचयिषिता-त्री
इत्यादिकानि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिकच्योसयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२७३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७४४। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। ४७)
05
=>
 (५६०)
06
=>
 [पृष्ठम्१०३३+ २८]