| YouTube Channel

मुखम् (mukham)

 
Apte
English
मुखम् [mukham], [खन् अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च
cf.
Uṇ.*
 5.2]
The mouth (fig. also)
प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः
ब्राह्मणो$स्य मुखमासीत् Ṛv.1.9.12
सभ्रूभङ्गं मुखमिव
Me.*
 24
त्वं मम मुखं भव
V.*
 1 'be my mouth or spokesman'.
The face, countenance
परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा
V.*
 1.17
नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः
Ś.*
 7.21
so चन्द्रमुखी, मुखचन्द्रः
&c.
ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥
The snout or muzzle (of any animal).
The front, van, forepart
head, top
(लोचने) हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखम्
V.*
 3.6.
The tip, point, barb (of an arrow), head
पुरारि- मप्राप्तमुखः शिलीमुखः
Ku.*
 5.54
R.*
 3.57.
The edge or sharp point (of any instrument).
A teat, nipple
मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्य- लभ्यम्
Ku.*
 1.4
R.*
 3.8.
The beak or bill of a bird.
A direction, quarter
as in अन्तर्मुख.
Opening, entrance, mouth
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
Ś.*
 1.14
नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत्
R.*
 3.28
Ku.*
 1.8.
An entrance to a house, a door, passage.
Beginning, commencement
सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम्
R.*
 3.1
दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् 9.25
5.76
Ghaṭ.*
 2.
Introduction.
The chief, the principal or prominent (at the end of
comp.
 in this sense)
बन्धोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान् कुर्वते कर्मपाशान्
Bv.*
 4.21
so इन्द्रमुखा देवाः
&c.
The surface or upper side.
A means.
A source, cause, occasion.
Utterance
as in मुखसुख
speaking, speech, tongue
आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः
Pt.*
 4.44.
The Vedas, scripture.
(In
Rhet.
 ) The original cause or source of the action in a drama.
The first term in a progression (in
alg.
 ).
The side opposite to the base of a figure (in geom. ).
Comp.
 अग्निः a forest conflagration.
a sort of goblin with a face of fire.
the consecrated or sacrificial fire.
fire put into the mouth of a corpse at the time of lighting the funeral pile.
a Brāhmaṇa. -अनिलः, -उच्छ्वासः breath. -अस्त्रः a crab. -आकारः look, mien, appearance.
आक्षेपः an invective.
the act of throwing up soil with the ploughshare. -आसवः nectar of the lips. -आस्रवः, -स्रावः spittle, saliva. -आस्वादः kissing the mouth
Y. -इन्दुः a moon-like face, i. e. a round lovely face. -उच्छ्वासः breath. -उल्का a forest-conflagration. -कमलम् a lotuslike face. -खुरः a tooth. -गन्धकः an onion. -गोपनम् concealment of the face
अवधीरितमुखमण्डलमुखगोपनं किमिति Udb. -ग्रहणम् kissing the mouth. -घण्टा
f.
 hurraying of women in festivities. -चन्द्रः a moon-like face. -चपलa. talkative, garrulous. -चपेटिका a slap on the face.-चालिः an introductory dance
-चीरिः
f.
 the tongue.-चूर्णम् scented powder to smear the face with
छविकरं मुखचूर्णमृतुश्रियः
R.*
 9.45.
जः a Brāhmaṇa.
a tooth.-जाहम् the root of the mouth. -दूषणः an onion. -दूषिका an eruption disfiguring the face. -दोषः fault of the tongue
आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः
Pt.*
 4.44.-निरीक्षकः a lazy fellow, an idler. -निवासिनी an epithet of Sarasvatī. -पटः a veil
कुर्वन् कामं क्षणमुखपट- प्रीतिमैरावतस्य
Me.*
 64. -पाकः inflammation of the mouth
द्राक्षाविपाकसमये मुखपाको भवति काकानाम् Udb. -पिण्डः a mouthful of food
cf.
 को न याति वशं लोके मुखपिण्डेन पूरितः
Bh.*
 2.118. -पुष्पकम् a kind of ornament.
पूरणम् filling the mouth.
a mouthful of water, a mouthful in general. -प्रसादः a pleased countenance, graciousness of aspect. -प्रसाधनम् dacorating the face.-प्रियः an orange. (-यम्) cloves. -प्रेक्ष
a.
 observing or watching the face. -फुल्लकम् a kind of ornament.-बन्धः a preface, an introduction.
बन्धनम् a preface.
a lid, cover. -भगा (a woman) who suffers her mouth to be used as a vulva.
भङ्गः a blow on the face.
wry face, grimace. -भूषणम् a preparation of betel
see ताम्बूल.
भेदः distortion of the face.
gaping. -मण़्डनकः a kind of tree (तिलक).-मण्डलम् the (round) face. -मधु
a.
 honey-mouthed, sweet-lipped. -माधुर्यम् a particular disease of the phlegm. -मारुतः breath. -मार्जनम् washing the face.-मुद्रा silence
यापदृष्टिरपि या मुखमुद्रा
N.*
 5.12. -मोदः Hyperanthera Moringa (Mar. शेवगा). -यन्त्रणम् the bit of a bridle. -रज्जुः
f.
 the bridle of a horse. -रसः speech, talk
मधुरमुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघार्हसि क्षमयितुम् Bhag.6.9.41. -रागः the colour or complexion of the face
ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः
R.*
 12.8
17.31
तव खलु मुखरागो यत्र भेदं प्रयातः
Śi.*
 11.31. -रेखा feature, mien, air. -रोगः a disease of the mouth or face.-लाङ्गलः a hog.
लेपः anointing the face or upper side (of a drum)
मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मुखरध्वनिम्
Bh.*
 2.118.
a disease of the phlegmatic humour. -वल्लभः the pomegranate tree. -वस्त्रिका a piece of fine cloth (net) held before the face (Mar. बुरखा).
वाद्यम् an instrument of music sounded with the mouth, any wind-instrument.
a sound made with the mouth
(Mar. बोंब). -वासः, -वासनम् a perfume used to scent breath. -विलुण्ठिका a she-goat. -विषमः one of the ways of embezzlement namely misrepresentation of the source of income
Kau.
A.
 2.8. -विष्ठा a species of cockroach. -वैरस्यम् bad taste in the mouth. -व्यादानम् gaping, yawning. -शफ
a.
 abusive, foul-mouthed, scurrilous. -शाला entrance-hall, vestibule. -शुद्धिः
f.
 washing or purifying the mouth. -शृङ्गः a rhinoceros.-शेषः an epithet of Rāhu. -शोधन
a.
cleansing the mouth.
pungent, sharp. (-नः) the sharp flavour, pungency.
(नम्) cleansing the mouth.
cinnamon. -शोधिन्
m.
 the citron tree. -शोषः dryness of the mouth. -श्रीः
f.
 'beauty of countenance', a lovely face. -संदंशः forceps. -संधिः
m.
 A kind of fugue
S. D.* 6th Parichcheda. -संभवः a Brāhmaṇa. -सुखम् facility of pronunciation, phonetic ease. -सुरम् the nectar of the lips (अधरामृत). -स्रावः saliva. -हासः cheerfulness or liveliness of countenance
सकमलमुखहासं वीक्षितः पद्मिनीभिः
Śi.*
 11.47.
Apte Hindi
Hindi
मुखम्
नपुं*
 - "खन् + अच्, डित् धातोः पूर्व मुट् च"
मुँह
मुखम्
नपुं*
 - -
"चेहरा, मुखमण्डल"
मुखम्
नपुं*
 - -
"थूथन, थूथनी या मोहरी"
मुखम्
नपुं*
 - -
"अग्रभाग, हरावल, पुरोभाग"
मुखम्
नपुं*
 - -
"किनारा, नोक, फल, प्रमुख"
मुखम्
नपुं*
 - -
की धार या तीक्ष्ण नोक
मुखम्
नपुं*
 - -
"चूचुक, स्तनाग्र"
मुखम्
नपुं*
 - -
पक्षी की चोंच
मुखम्
नपुं*
 - -
"दिशा, तरफ"
मुखम्
नपुं*
 - -
"विवर, द्वार, मुँह"
मुखम्
नपुं*
 - -
"प्रवेश द्वार, दरवाजा, गमन मार्ग"
मुखम्
नपुं*
 - -
"आरंभ, शुरु"
मुखम्
नपुं*
 - -
प्रस्तावना
मुखम्
नपुं*
 - -
" मुख्य, प्रधान, प्रमुख"
मुखम्
नपुं*
 - -
"सतह, उपरी पार्श्व"
मुखम्
नपुं*
 - -
साधन
मुखम्
नपुं*
 - -
"स्रोत, जन्मस्थान, उत्पत्ति"
मुखम्
नपुं*
 - -
उच्चारण
मुखम्
नपुं*
 - -
"वेद, श्रुति"
मुखम्
नपुं*
 - -
"नाटक में अभिनयादि कर्म का मूलस्रोत, एक संधि"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अभिव्यक्तिः, अभिव्यञ्जना, अभिधानम्, मुखम्
noun
कस्यापि भावस्य मुखादिभिः अभिव्यञ्जनम्
"भवतः मुखम् अभिव्यज्यते भीतः इति"
Synonyms:
 मुखम्
noun
भक्षकः।
"मया सप्त मुखानि भक्षणीयानि।"
Synonyms:
 मुखम्, वक्त्रम्, आस्यम्, वदनम्, तुण्डम्, आननम्, लपनम्
noun
शरीरावयवविशेषः, खनति विदारयति अन्नादिकमनेन
"मुखं विमुच्य श्वसितस्य धारया वृथैव नासापथधावनश्रमः [नै.9.44]"
Synonyms:
 मुखम्, निःसरणम्
noun
गृहादीनां निष्क्रमणप्रवेशनमार्गः।
"अस्य दुर्गस्य मुखम् उत्तरस्यां दिशि वर्तते।"
Synonyms:
 मुखम्
noun
अश्वादेः वक्त्रे बध्यमानं जालम्।
"कृषीक्षेत्रे वर्तमानस्य धान्यस्य अपव्ययं मा भवतु अतः कृषकेण वृषभस्य वक्त्रं मुखेन आच्छादितम्।"
Synonyms:
 लेखनीमुखम्, मुखम्
noun
मसि-धारा-लेखन्याः धातु-निर्मितं विशिष्टाकारकं मुखं येन जनाः लिखन्ति।
"लेखनीमुखं भग्नम् अस्ति।"
Synonyms:
 मुखम्, वदनम्, आननम्, वक्त्रम्, आस्यम्, वन्दनम्, चुब्रम्, श्मन्
noun
अवयवविशेषः, ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च गलो गलादि सकलम् सप्ताङ्गं मुखम् उच्यते।
"पिता स्नेहात् स्वबालकस्य मुखम् चुम्बति।"
Synonyms:
 मुखम्, आस्यम्, वदनम्, तुण्डम्, वक्त्रम्, आननम्, लपनम्
noun
आ ओष्ठात् गलादिपर्यन्तम् शरीरावयवविशेषः येन प्राणिनः वदन्ति अदन्ति च।
"अत्यधिकभयात् तस्य मुखात् ध्वनिरेव न निःसृतः।"
Tamil
Tamil
முக2ம் : வாய், முகம், முன்பகுதி, ஆரம்பம், ஓரம், விளிம்பு, நுழைவாயில்.