| YouTube Channel

मुखं (mukhaM)

 
Apte 1890
English
मुखं [खन् अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च cf. Uṇ. 5. 20] 1 The mouth (fig. also
) प्रजमृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् Rv. 10. 90. 12
सभ्रभंगं मुखमिव Me. 24
त्वं मम मुखं भव V. 1 ‘be my mouth or spokesman’.
2 The face, countenance
परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा V. 1. 17
नियमक्षामपुखी धृतैकवोणिः Ś. 7. 21
so चंद्रमुखी, मुखचंद्रः &c.
3 The snout or muzzle (of any animal).
4 The front, van, forepart
head, top
(लोचने) हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखं V. 3. 6.
5 The tip, point, barb (of an arrow), head
पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः Ku. 5. 54
R. 3. 57. 59.
6 The edge or sharp point (of any instrument).
7 A teat, nipple
Ku. 1. 40
R. 3. 8.
8 The beak or bill of a bird.
9 A direction, quarter
as in अंतर्मुख.
10 Opening, entrance, mouth
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः Ś. 1. 14
नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् R. 3. 28
Ku. 1. 8.
11 An entrance to a house, a door, passage.
12 Beginning, commencement
सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुख R. 3. 1
दिनमुखानि रविर्हिमानग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् 9. 25
5. 76
Ghaṭ. 2.
13 Introduction.
14 The chief, the principal or prominent
(at the end of comp. in this sense)
बधोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 1. 21
so इद्रमुखा देवाः &c.
15 The surface or upper side.
16 A means.
17 A source, cause, occasion.
18 Utterance
as in मुखसुख.
19 The Vedas, scripture.
20 (In Rhet.) The original cause or source of the action in a drama.
21 The first term in a progression (in arith.)
22 The side opposite to the base of a figure.
Comp.
अग्निः {1} a forest conflagration. {2} a sort of goblin with a face of fire. {3} the consecrated or sacrificial fire. {4} fire put into the mouth of a corpse at the time of lighting the funeral pile {5} a Brāhmaṇa
अनिलः,
उच्छ्वासः breath.
अस्त्रः a crab.
आकारः look, mien, appearance.
आसवः nectar of the lips.
आस्नवः,
स्रावः spittle, saliva.
इंदुः a moon-like face, i. e. a round lovely face.
उल्का a forest-conflagration.
कमलं a lotus-like face.
खुरः a tooth.
गंधकः an onion.
चपल a. talkative, garrulous.
चपेटिका a slap on the face.
चीरिः f. the tongue.
चूर्णं scented powder to smear the face with
R. 9. 45.
जः a Brāhmaṇa.
जाहं the root of the mouth.
दूषणः an onion.
दूषिका an eruption disfiguring the face.
दोषः fault of the tongue
आत्मनो मुखदोषणे बध्यंते शुकसारिकाः Pt. 4. 44.
निरीक्षकः a lazy fellow, an idler.
निवासिनी an epithet of Sarasvatī.
पटः a veil
कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य Me. 62.
पकः inflammation of the mouth.
पिंडः a mouthful of food.
पूरण {1} filling the mouth. {2} a mouthful of water, a mouthful in general.
प्रसादः a pleased countenance, graciousness of aspect
प्रियः an orange. (
यं) cloves.
प्रेक्ष a. observing or watching the face.
बंधः a preface, an introduction.
बंदनं {1} a preface. {2} a lid, cover.
भूषणं a preparation of betel
see तांबूल.
भेदः distortion of the face.
मंडनकः a kind of tree (तिलक).
मंडलं the (round) face.
मधु a. honey-mouthed, sweet-lipped.
मार्जनं washing the face.
यंत्रणं the bit of a bridle.
रागः the colour or complexion of the face
दट्ट ष्ठर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः R. 12. 8, 17. 31
तव खलु मुखरागो यत्र भेदं प्रयातः Śi. 11. 31.
रोगः a disease of the mouth or face
लांगलः a dog.
लेपः {1} anointing the face or upper side (of a drum)
मृदंगो मुखले पेन करोति मुखरध्वनिं Bh. 2. 118. {2} a disease of the phlegmatic humour
वल्लभः the pomegranate tree.
वाद्यं {1} an instrument of music sounded with the mouth, any wind-instrument. {2} a sound made with the mouth.
वासः,
वासनः a perfume used to scent the breath.
विलुंठिका a she-goat
व्यादानं gaping, yawning.
शफ a. abusive, foul-mouthed, scurrilous
शुद्धिः f. washing or purifying the mouth.
शेषः an epithet of Rāhu.
शोधन a. {1} cleansing the mouth. {2} pungent, sharp. (
नः) the sharp flavour, pungency. (
नं) {1} cleansing the month. {2} cinnamon.
शोचिन् m. the citron tree.
श्रीः f. ‘beauty of countenauce’, a lovely face.
संभवः a Brāhmaṇa.
सुखं facility of pronunciation, phonetic ease.
सुरं the moisture of the lips.
स्रावः saliva.
हासः cheerfulness or liveliness of countenance
Śi. 11. 47.
Hindi
Hindi
मुंह
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुखं,
क्ली,
 (खनति विदारयति अन्नादिकमनेनखन्यते विधात्रा सुखमनेति वेति । खन् + “डित्-खनेर्मुट् चोदात्तः ।” उणा० । ५ । २० । इतिकरणे अच् । स च डित् मुडागमश्च ।)शरीरावयवविशेषः । स तु मुखविवरम् ॥
(तन्निरुक्तिर्यथा, --‘प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः ।’इत्यमरटीकाधृतम् ।)कवयस्तु तदुपलक्षिते समुदाये प्रयुञ्जते । इतिभरतः ॥
तत्तु गर्भस्थस्य पञ्चमासैर्भवति । इतिसुखबोधः ॥
तत्पर्य्यायः । वक्त्रस् २ आस्यम् ३वदनम् ४ तुण्डम् ५ आननम् ६ लपनम् ७ ।इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥
(यथा, नैषधचरिते९ । ४४ ।“मुखं विमुच्य श्वसितस्य धारयावृथैव नासापथधावनश्रमः ।”)तस्य स्वरूपं यथा, --‘ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च ।गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥
’इति भावप्रकाशः ॥
रतिक्रियायां स्वस्त्रीमुखस्य स्नेहात् स्वबालक-मुखस्य च चुम्बने शुद्धत्वं यथा, --“मक्षिका सन्तता धारा मार्ज्जारो ब्रह्मबिन्दवः ।स्त्रीमुखं बालकमुखं न दुष्टं मनुरब्रवीत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
निःसरणम् । इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥
तत्तुगृहस्य निष्क्रमणप्रवेशनवर्त्म । इति सर्व्वधरा-दयः । गृहादिद्वारप्रवेशः । इति स्वामी । हट्ट-मण्डपादेः प्रवेशनिर्गमः । इति कोक्कटः ।गृहाङ्गणादिनिःसरणपथः । इति रमानाथः ।इत्यमरटीकायां भरतः ॥
प्रारम्भः ॥
(यथा, रघुवंशे । ३ । १ ।“अथेप्सितं भर्त्तुरुपस्थितोदयंसखीजनोद्बीक्षणकौमुदीमुखम् ।निदानमिक्षाकुकुलस्य सन्ततेःसुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ ॥
”“कौमुद्याः मुखं प्रारम्भम् ।” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ।) उपायः ॥
सन्धिविशेषः ॥
(यथा, दशरूपके । १ । २३ ।“मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा ।अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥
”)नाटकादेः शब्दः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥
आद्यम् ॥
(यथा, रामायणे । २ । ५० । ७ ।“अचक्षुर्विषयं प्रायाद् यथार्कः क्षणदामुखे ॥
”)प्रधानम् ॥
(यथा, महाभारते । २ । ३८ ।२७ -- २९ ।“राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ।नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ॥
पर्व्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् ।सदेवकेषु लोकेषु भगवान् केशवो मुखम् ॥
”)शब्दः । नाटकः । वेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
(द्बारम् । यथा, रघुवंशे । ३ । २८ ।“लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयंनदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥
”“नद्या मुखं द्वारम् । मुखन्तु वदने मुख्यारम्भेद्वाराभ्युपाययोरिति यादवः ।” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ॥
अग्रभागः । यथा, हठयोगप्रदीपि-कायाम् । ३ । ५ ।“तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् ।ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥
”)