| YouTube Channel

मुख (mukha)

 
शब्दसागरः
English
मुख
mfn.
 (-खः-खा-खं)
1. First, initial.
2. Chief, pre-eminent, principal.
n.
 (-खं)
1. The mouth.
2. The face.
3. The entrance to a house.
4. Commencement.
5. A means, an expedient.
6. Sound.
7. The
opening division of a drama, the first act, &c.
8. The previous
or preparatory incidents of a drama.
9. A direction, a quarter.
10. Opening, entrance.
11. The head, the top, the tip.
12. The
edge of any sharp instrument.
13. Utterance.
14. Source, cause,
occasion.
15. The Vedas, scripture.
m.
 (-खः) The beak of a bird.
E.
 खन् to dig, Unādi
aff.
 अच् with the power of ड, by which the
final is rejected, मुट initial augment.
Capeller Eng
English
मु॑ख
n.
 mouth, face, beak, snout, (adj. —° having — in
the mouth etc. or having a like mouth)
direction, quarter (adj. —°
turned towards, facing,
n.
adv.
 )
opening, aperture, entrance into (gen.
or —°)
forepart, top, point, edge, surface
head, chief, best
commencement, introduction (adj. —° ±आदि beginning with)
cause,
occasion, means of,
instr.
 मुखेन by means of (gen. or —°).
Yates
English
मुख (खं) 1.
n.
 The mouth
face
commencement.
m.
 Beak of a
bird.
a. First, initial, chief.
Spoken Sanskrit
English
मुख - mukha -
n.
 - mouth
मुख - mukha -
n.
 - font [ computer ]
मुख - mukha -
m.
 - fruit of money jack tree [ Artocarpus Lacucha - Bot. ]
मुख - mukha -
n.
 - head
मुख - mukha -
n.
 - commencement
मुख - mukha -
n.
 - facet
मुख - mukha -
n.
 - source
मुख - mukha -
n.
 - nipple
मुख - mukha -
n.
 - entrance into or egress out of
मुख - mukha -
n.
 - upper part
मुख - mukha -
n.
 - beginning
मुख - mukha -
n.
 - quarter
मुख - mukha -
n.
 - introduction
मुख - mukha -
n.
 - copper
मुख - mukha -
n.
 - logical viewpoint
मुख - mukha -
n.
 - summit
मुख - mukha -
n.
 - occasion of
मुख - mukha -
n.
 - first term or initial quantity of a progression
मुख - mukha -
n.
 - upper side
मुख - mukha -
n.
 - best
मुख mukha
n.
 countenance
मुखमण्डल mukhamaNDala
n.
 countenance
वदन vadana
n.
 countenance
प्रसन्नमुख prasannamukha
adj.
 placid-countenanced
मुखश्री mukhazrI
f.
 beauty of countenance
विषण्णमुख viSaNNamukha
adj.
 dejected in countenance
सुग्रीव sugrIva
m.
 countenance of a friend
मुखाकार mukhAkAra
m.
 form of the countenance
मुखप्रसाद mukhaprasAda
m.
 light of the countenance
अवनतमुख avanatamukha
adj.
 with downcast countenance
नीचैर्मुख nIcairmukha
adj.
 with downcast countenance
रोचिष्णुमुख rociSNumukha
adj.
 having a bright countenance
हृष्टवदन hRSTavadana
adj.
 having a cheerful countenance
क्रोधमुख krodhamukha
adj.
 one who has an angry countenance
मुखामृत mukhAmRta
n.
 nectar of the mouth or countenance
स्वनीक svanIka
adj.
 having a fair or radiant countenance
परिम्लान parimlAna
n.
 change of countenance by fear or grief
उच्चघन uccaghana
n.
 laughter in the mind not expressed in the countenance
मुख mukha
n.
 fore part
अग्रभाग agrabhAga
m.
 fore part
पूर्व pUrva
n.
 fore part
शीर्ष zIrSa
n.
 fore-part
पूर्वभाग pUrvabhAga
m.
 fore part
पूर्वपक्ष pUrvapakSa
m.
 fore part or side
प्राग्भाग prAgbhAga
m.
 fore or upper part
करस्न karasna
m.
 fore-part of the arm
अग्रजङ्घा agrajaGghA
f.
 fore part of the leg
कपोली kapolI
f.
 fore-part of the knee
अग्रपाद agrapAda
m.
 fore part of the foot
अग्रकाय agrakAya
m.
 fore part of the body
प्रपद् prapad
f.
 fore part of the foot
अग्रपाणि agrapANi
m.
 fore part of the hand
अग्रकर agrakara
m.
 fore part of the hand
दिर्घाप्सस् dirghApsas
adj.
 having a long fore-part
रथाग्र rathAgra
n.
 fore-part of a chariots
हिरण्यप्रौग hiraNyaprauga
adj.
 having a golden fore-part
रथाग्रतस् rathAgratas
ind.
 in the fore-part of a chariots
श्रेणि zreNi
f.
 fore or upper part of anything
मुख mukha
n.
 facet
विदूषक vidUSaka
adj.
 facetious
नर्मोक्ति narmokti
f.
 facetious expression
चित्र citra
n.
 facetious conversation
कण kaNa
m.
 spark or facet of a gem
ललामगु lalAmagu
m.
 facetious term for the penis
सर्दिगृदि sardigRdi
m.
 facetious expression for the female organ
मुख mukha
n.
 logical viewpoint
मुख mukha
n.
 visage
वक्त्र vaktra
n.
 visage
Wilson
English
मुख
mfn.
 (-खः-खा-खं)
1 First, initial.
2 Chief, pre-eminent, principal.
n.
 (-खं)
1 The mouth.
2 The face.
3 The entrance to a house.
4 Commencement.
5 A means, an expedient.
6 Sound.
7 The opening division of a drama, the first act, &c.
8 The previous or preparatory incidents of a drama.
9 The Vedas. scripture.
m.
 (-खः) The beak of a bird.
E.
 खन to dig, Uṇādi
aff.
 अच् with the power of ड, by which the
final is rejected, मुट् initial augment.
Apte
English
मुख [mukha] खु [khu] ण्डी [ṇḍī], (खु) ण्डी A kind of weapon.
मुखम् [mukham], [खन् अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च
cf.
Uṇ.*
 5.2]
The mouth (fig. also)
प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः
ब्राह्मणो$स्य मुखमासीत् Ṛv.1.9.12
सभ्रूभङ्गं मुखमिव
Me.*
 24
त्वं मम मुखं भव
V.*
 1 'be my mouth or spokesman'.
The face, countenance
परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा
V.*
 1.17
नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः
Ś.*
 7.21
so चन्द्रमुखी, मुखचन्द्रः
&c.
ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥
The snout or muzzle (of any animal).
The front, van, forepart
head, top
(लोचने) हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखम्
V.*
 3.6.
The tip, point, barb (of an arrow), head
पुरारि- मप्राप्तमुखः शिलीमुखः
Ku.*
 5.54
R.*
 3.57.
The edge or sharp point (of any instrument).
A teat, nipple
मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्य- लभ्यम्
Ku.*
 1.4
R.*
 3.8.
The beak or bill of a bird.
A direction, quarter
as in अन्तर्मुख.
Opening, entrance, mouth
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
Ś.*
 1.14
नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत्
R.*
 3.28
Ku.*
 1.8.
An entrance to a house, a door, passage.
Beginning, commencement
सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम्
R.*
 3.1
दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् 9.25
5.76
Ghaṭ.*
 2.
Introduction.
The chief, the principal or prominent (at the end of
comp.
 in this sense)
बन्धोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान् कुर्वते कर्मपाशान्
Bv.*
 4.21
so इन्द्रमुखा देवाः
&c.
The surface or upper side.
A means.
A source, cause, occasion.
Utterance
as in मुखसुख
speaking, speech, tongue
आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः
Pt.*
 4.44.
The Vedas, scripture.
(In
Rhet.
 ) The original cause or source of the action in a drama.
The first term in a progression (in
alg.
 ).
The side opposite to the base of a figure (in geom. ).
Comp.
 अग्निः a forest conflagration.
a sort of goblin with a face of fire.
the consecrated or sacrificial fire.
fire put into the mouth of a corpse at the time of lighting the funeral pile.
a Brāhmaṇa. -अनिलः, -उच्छ्वासः breath. -अस्त्रः a crab. -आकारः look, mien, appearance.
आक्षेपः an invective.
the act of throwing up soil with the ploughshare. -आसवः nectar of the lips. -आस्रवः, -स्रावः spittle, saliva. -आस्वादः kissing the mouth
Y. -इन्दुः a moon-like face, i. e. a round lovely face. -उच्छ्वासः breath. -उल्का a forest-conflagration. -कमलम् a lotuslike face. -खुरः a tooth. -गन्धकः an onion. -गोपनम् concealment of the face
अवधीरितमुखमण्डलमुखगोपनं किमिति Udb. -ग्रहणम् kissing the mouth. -घण्टा
f.
 hurraying of women in festivities. -चन्द्रः a moon-like face. -चपलa. talkative, garrulous. -चपेटिका a slap on the face.-चालिः an introductory dance
-चीरिः
f.
 the tongue.-चूर्णम् scented powder to smear the face with
छविकरं मुखचूर्णमृतुश्रियः
R.*
 9.45.
जः a Brāhmaṇa.
a tooth.-जाहम् the root of the mouth. -दूषणः an onion. -दूषिका an eruption disfiguring the face. -दोषः fault of the tongue
आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः
Pt.*
 4.44.-निरीक्षकः a lazy fellow, an idler. -निवासिनी an epithet of Sarasvatī. -पटः a veil
कुर्वन् कामं क्षणमुखपट- प्रीतिमैरावतस्य
Me.*
 64. -पाकः inflammation of the mouth
द्राक्षाविपाकसमये मुखपाको भवति काकानाम् Udb. -पिण्डः a mouthful of food
cf.
 को न याति वशं लोके मुखपिण्डेन पूरितः
Bh.*
 2.118. -पुष्पकम् a kind of ornament.
पूरणम् filling the mouth.
a mouthful of water, a mouthful in general. -प्रसादः a pleased countenance, graciousness of aspect. -प्रसाधनम् dacorating the face.-प्रियः an orange. (-यम्) cloves. -प्रेक्ष
a.
 observing or watching the face. -फुल्लकम् a kind of ornament.-बन्धः a preface, an introduction.
बन्धनम् a preface.
a lid, cover. -भगा (a woman) who suffers her mouth to be used as a vulva.
भङ्गः a blow on the face.
wry face, grimace. -भूषणम् a preparation of betel
see ताम्बूल.
भेदः distortion of the face.
gaping. -मण़्डनकः a kind of tree (तिलक).-मण्डलम् the (round) face. -मधु
a.
 honey-mouthed, sweet-lipped. -माधुर्यम् a particular disease of the phlegm. -मारुतः breath. -मार्जनम् washing the face.-मुद्रा silence
यापदृष्टिरपि या मुखमुद्रा
N.*
 5.12. -मोदः Hyperanthera Moringa (Mar. शेवगा). -यन्त्रणम् the bit of a bridle. -रज्जुः
f.
 the bridle of a horse. -रसः speech, talk
मधुरमुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघार्हसि क्षमयितुम् Bhag.6.9.41. -रागः the colour or complexion of the face
ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः
R.*
 12.8
17.31
तव खलु मुखरागो यत्र भेदं प्रयातः
Śi.*
 11.31. -रेखा feature, mien, air. -रोगः a disease of the mouth or face.-लाङ्गलः a hog.
लेपः anointing the face or upper side (of a drum)
मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मुखरध्वनिम्
Bh.*
 2.118.
a disease of the phlegmatic humour. -वल्लभः the pomegranate tree. -वस्त्रिका a piece of fine cloth (net) held before the face (Mar. बुरखा).
वाद्यम् an instrument of music sounded with the mouth, any wind-instrument.
a sound made with the mouth
(Mar. बोंब). -वासः, -वासनम् a perfume used to scent breath. -विलुण्ठिका a she-goat. -विषमः one of the ways of embezzlement namely misrepresentation of the source of income
Kau.
A.
 2.8. -विष्ठा a species of cockroach. -वैरस्यम् bad taste in the mouth. -व्यादानम् gaping, yawning. -शफ
a.
 abusive, foul-mouthed, scurrilous. -शाला entrance-hall, vestibule. -शुद्धिः
f.
 washing or purifying the mouth. -शृङ्गः a rhinoceros.-शेषः an epithet of Rāhu. -शोधन
a.
cleansing the mouth.
pungent, sharp. (-नः) the sharp flavour, pungency.
(नम्) cleansing the mouth.
cinnamon. -शोधिन्
m.
 the citron tree. -शोषः dryness of the mouth. -श्रीः
f.
 'beauty of countenance', a lovely face. -संदंशः forceps. -संधिः
m.
 A kind of fugue
S. D.* 6th Parichcheda. -संभवः a Brāhmaṇa. -सुखम् facility of pronunciation, phonetic ease. -सुरम् the nectar of the lips (अधरामृत). -स्रावः saliva. -हासः cheerfulness or liveliness of countenance
सकमलमुखहासं वीक्षितः पद्मिनीभिः
Śi.*
 11.47.
Apte 1890
English
मुखं [खन् अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च cf. Uṇ. 5. 20] 1 The mouth (fig. also
) प्रजमृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् Rv. 10. 90. 12
सभ्रभंगं मुखमिव Me. 24
त्वं मम मुखं भव V. 1 ‘be my mouth or spokesman’.
2 The face, countenance
परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा V. 1. 17
नियमक्षामपुखी धृतैकवोणिः Ś. 7. 21
so चंद्रमुखी, मुखचंद्रः &c.
3 The snout or muzzle (of any animal).
4 The front, van, forepart
head, top
(लोचने) हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखं V. 3. 6.
5 The tip, point, barb (of an arrow), head
पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः Ku. 5. 54
R. 3. 57. 59.
6 The edge or sharp point (of any instrument).
7 A teat, nipple
Ku. 1. 40
R. 3. 8.
8 The beak or bill of a bird.
9 A direction, quarter
as in अंतर्मुख.
10 Opening, entrance, mouth
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः Ś. 1. 14
नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् R. 3. 28
Ku. 1. 8.
11 An entrance to a house, a door, passage.
12 Beginning, commencement
सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुख R. 3. 1
दिनमुखानि रविर्हिमानग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् 9. 25
5. 76
Ghaṭ. 2.
13 Introduction.
14 The chief, the principal or prominent
(at the end of comp. in this sense)
बधोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 1. 21
so इद्रमुखा देवाः &c.
15 The surface or upper side.
16 A means.
17 A source, cause, occasion.
18 Utterance
as in मुखसुख.
19 The Vedas, scripture.
20 (In Rhet.) The original cause or source of the action in a drama.
21 The first term in a progression (in arith.)
22 The side opposite to the base of a figure.
Comp.
अग्निः {1} a forest conflagration. {2} a sort of goblin with a face of fire. {3} the consecrated or sacrificial fire. {4} fire put into the mouth of a corpse at the time of lighting the funeral pile {5} a Brāhmaṇa
अनिलः,
उच्छ्वासः breath.
अस्त्रः a crab.
आकारः look, mien, appearance.
आसवः nectar of the lips.
आस्नवः,
स्रावः spittle, saliva.
इंदुः a moon-like face, i. e. a round lovely face.
उल्का a forest-conflagration.
कमलं a lotus-like face.
खुरः a tooth.
गंधकः an onion.
चपल a. talkative, garrulous.
चपेटिका a slap on the face.
चीरिः f. the tongue.
चूर्णं scented powder to smear the face with
R. 9. 45.
जः a Brāhmaṇa.
जाहं the root of the mouth.
दूषणः an onion.
दूषिका an eruption disfiguring the face.
दोषः fault of the tongue
आत्मनो मुखदोषणे बध्यंते शुकसारिकाः Pt. 4. 44.
निरीक्षकः a lazy fellow, an idler.
निवासिनी an epithet of Sarasvatī.
पटः a veil
कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य Me. 62.
पकः inflammation of the mouth.
पिंडः a mouthful of food.
पूरण {1} filling the mouth. {2} a mouthful of water, a mouthful in general.
प्रसादः a pleased countenance, graciousness of aspect
प्रियः an orange. (
यं) cloves.
प्रेक्ष a. observing or watching the face.
बंधः a preface, an introduction.
बंदनं {1} a preface. {2} a lid, cover.
भूषणं a preparation of betel
see तांबूल.
भेदः distortion of the face.
मंडनकः a kind of tree (तिलक).
मंडलं the (round) face.
मधु a. honey-mouthed, sweet-lipped.
मार्जनं washing the face.
यंत्रणं the bit of a bridle.
रागः the colour or complexion of the face
दट्ट ष्ठर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः R. 12. 8, 17. 31
तव खलु मुखरागो यत्र भेदं प्रयातः Śi. 11. 31.
रोगः a disease of the mouth or face
लांगलः a dog.
लेपः {1} anointing the face or upper side (of a drum)
मृदंगो मुखले पेन करोति मुखरध्वनिं Bh. 2. 118. {2} a disease of the phlegmatic humour
वल्लभः the pomegranate tree.
वाद्यं {1} an instrument of music sounded with the mouth, any wind-instrument. {2} a sound made with the mouth.
वासः,
वासनः a perfume used to scent the breath.
विलुंठिका a she-goat
व्यादानं gaping, yawning.
शफ a. abusive, foul-mouthed, scurrilous
शुद्धिः f. washing or purifying the mouth.
शेषः an epithet of Rāhu.
शोधन a. {1} cleansing the mouth. {2} pungent, sharp. (
नः) the sharp flavour, pungency. (
नं) {1} cleansing the month. {2} cinnamon.
शोचिन् m. the citron tree.
श्रीः f. ‘beauty of countenauce’, a lovely face.
संभवः a Brāhmaṇa.
सुखं facility of pronunciation, phonetic ease.
सुरं the moisture of the lips.
स्रावः saliva.
हासः cheerfulness or liveliness of countenance
Śi. 11. 47.
Monier Williams Cologne
English
मुख
n.
 (m. g. अर्धर्चादि
ifc. f(आ, or ई).
cf.
Pāṇ.
 iv, 1, 54, 58) the mouth, face, countenance,
RV.
&c.
 ,
&c.
the beak of a bird, snout or muzzle of an animal,
GṛS.
Mn.
MBh.
&c.
a direction, quarter (esp. ifc.
cf.
 दिङ्-म्°
mfn.
 turning or turned towards, facing
cf.
 अधो-म्° also ind (अम्).
cf.
 प्रान्-मुखम्)
the mouth or spout of a vessel,
KātyŚr.
opening aperture, entrance into or egress out of (gen. or comp. ),
MBh.
Kāv.
&c.
the mouth or embouchure (of a river),
Ragh.
the fore part, front, van (of an army),
TBr.
MBh.
the upper part, head, top, tip or point of anything,
VS.
Br.
MBh.
&c.
 (also
mfn.
 in comp.
cf.
 पयो-म्°)
the edge (of an axe),
Kāv.
the nipple (of a breast),
Hariv.
the surface, upper side,
Āryabh.
 , Sch.
the chief, principal, best (ifc.
=
 having any one or anything as chief
&c.
 ),
ŚBr.
MBh.
&c.
introduction, commencement, beginning (ifc.
=
 beginning with
also -मुखादि
cf.
 the use of आदि),
Br.
MBh.
Kāv.
&c.
source, cause, occasion of (gen. or comp. ),
MBh.
a means (°खेन
ind.
 by means of),
Śaṃk.
(in dram. ) the original cause or source of the action,
Daśar.
Pratāp.
(in
alg.
 ) the first term or initial quantity of a progression,
Col.
(in
geom.
 ) the side opposite to the base, the summit, ib.
the Veda,
L.
rock salt,
L.
copper,
L.
मुख
m.
 Artocarpus Lacucha,
L.
Monier Williams 1872
English
मुख मुख, अम्, n. (said in Uṇādi-s. V.
20. to be fr. rt. खन्, to dig, with the final rejected
and मु prefixed), the mouth
the face, countenance,
(in this sense often at the end of comps., e. g. भ्रू-
कुटी-मुख, a frowning face
especially at the end
of adj. comps. when the fem. is generally मुखी,
e. g. सकलेन्दु-मुखी, a woman with a full moon-
like face
cf. अश्रु-म्°)
the beak of a bird, snout
or muzzle of any animal, (in these senses said to be
also अस्, m.)
a direction, quarter, (in this sense
also often at the end of comps., e. g. आशा-मुख,
दिङ्-मुख, quarter or region of space
अन्तर्-
मुखम्, ind. in the direction of or towards the
interior
and more frequently at the end of adj.
comps. in the sense of ‘looking towards, facing, ’
when the fem. is generally -मुखी, cf. उभयतो-म्°,
अधो-म्°, उदङ्-म्°
मख-मुख, going to the
sacrifice)
opening, aperture, mouth of a vessel, &c.
entrance, egress (e. g. विन्ध्याटवी-मुखे, at the
entrance of the Vindhya forest
स्वर्गस्य मुखम्,
the entrance into heaven)
the entrance to a house
the mouth or embouchure of a river
the fore part,
front, van (of an army), head, top
the head, tip or
point of anything, (स्तन-मुख, the tip or nipple
of the breast
अङ्गुली-मुख, the tip of the finger
शर-मुख, the point of an arrow)
the edge of
any sharp instrument
surface, upper side (e. g.
विष-कुम्भम् पयो-मुखम्, a vessel of poison
with milk on the surface)
the chief, principal, best,
most excellent (e. g. नक्षत्राणाम् मुखं चन्-
द्रः, the moon is chief of the Nakṣatras)
intro-
duction, beginning, commencement, (often at the end
of comps. when the fem. is -मुखा or -मुखी, but
oftener the latter, e. g. गङ्गा-मुखीनां or गङ्गा-
मुखानां सरिताम्, of the rivers beginning with
the Ganges
महा-रथा जयद्रथ-मुखाः,
the heroes beginning with Jayad-ratha, i. e. Jayad-
ratha and the other heroes
cf. the use of आदि)
the opening or previous incidents of a drama, the
original cause or source of the action, the first act
(in algebra) the first term, the intial quantity of the
progression
the apex or side opposite to the base
of a mathematical figure
source, cause, occasion,
ground
means, expedient
scripture, the Veda
sound (?)
Artocarpus Locucha or Lakuca, (in this
sense अस्, m.)
(एन), ind. with reference to, according
to.
—मुख-कमल, अम्, n. ‘face-lotus, ’ a lotus-
like face.
—मुख-खुर, अस्, m. ‘mouth-razor, ’ a
tooth.
—मुख-गन्धक, अस्, m. ‘mouth-scent-
ing, ’ an onion.
—मुख-घण्टा, f. ‘mouth-bell, ’
a particular sound made with the mouth (= हुल-
हुली).
—मुख-चन्द्र, अस्, m. ‘face-moon, ’ a
moon-like face, lovely face.
—मुख-चपल, अस्,
आ, अम्, ‘one whose mouth is ever moving, ’ talkative,
loquacious, garrulous
(आ), f. a kind of Āryā metre.
—मुख-चपेटिका, f. a slap on the face, box on
the ear
[cf. दुर्जन-म्°।]
—मुख-चीरी, f. the
tongue.
—मुख-ज, अस्, आ, अम्, produced from or
in the mouth
(अस्), m. ‘mouth-born, ’ a Brāhman,
(so called as being sprung from the mouth of Brahmā
cf. Manu 1. 31.)
—मुख-जाह, अम्, n. the root
or point of issue of the mouth, the top of the
pharynx.
—१। मुख-तस्, ind. from or out of or at
the mouth, in the mouth, in the face
at the head,
in the front.
—२। मुख-तस् = मुखे तस्यति, see
Scholiast on Pāṇ. III. 4, 61.
—मुख-दघ्न,
अस्, ई, अम्, reaching to the mouth.
—मुख-दू-
षण, अस्, m. ‘mouth-defiler, ’ an onion.
—मुख-
दूषिका, f. ‘face-disfiguring, ’ an eruption which dis-
figures the face of young people.
—मुख-धौता,
f. a plant, Clerodendrum Siphonanthus.
—मुख-
नासिक, अम्, n. the mouth and nose.
—मुख-
निरीक्षक, अस्, m. ‘face-gazer, ’ an idler, lazy
person.
—मुख-निवासिनी, f. ‘dwelling in the
mouth, ’ an epithet of Saravatī.
—मुख-पट, अस्,
m. ‘face-cloth, ’ a veil.
—मुख-पाक, अस्, m. in-
flammation of the mouth.
—मुख-पिण्ड, अस्, m.
a lump or piece of food in the mouth, mouthful of
food.
—मुख-पूरण, अम्, n. filling the mouth,
a mouthful of water, a mouthful in general.
—मु-
ख-प्रतिमुख, speech and reply (?).
—मुख-
प्रसाद, अस्, m. the light of the countenance,
graciousness of aspect.
—मुख-प्रिय, अस्, आ, अम्,
pleasant in the mouth
(अस्), m. an orange.
—मु-
ख-प्रेक्ष, अस्, आ, अम्, or मुख-प्रेक्षिन्, ई,
इणी, इ, observing or watching the face (to detect
any one's intentions).
—मुख-बन्ध, अस्, m. a
preface.
—मुख-बन्धन, अम्, n. ‘mouth-bind-
ing, ’ the fastening of an aperture, a lid, cover
an
introduction, preface.
—मुख-बहूरु-पज्-ज (°हु-
ऊर्°), अस्, आ, अम्, sprung from the mouth, arm, thigh,
and foot (Manu. 1. 87).
—मुख-बाहूरु-पाद-तस्
(°हु-ऊर्°), ind. from the mouth, arms, thighs, and feet.
—मुख-भूषण, अम्, n. ‘mouth-ornament, ’
betel
tin (?).
—मुख-भेद, अस्, m. distortion
of the face.
—मुख-मण्डनक, अस्, m. a species
of tree (= तिलक).
—मुख-मण्डल, अम्, n.
‘face-orb, ’ the face, countenance.
—मुख-मण्-
डिका, f. a particular disease or the deity presiding
over it
(also read मुख-मण्डिनिका।)
—मुख-
मण्डी, f., N. of one of the Mātṛs attending on Skanda.
—मुख-माधुर्य, अम्, n. a particular disease of
the phlegm.
—मुख-मार्जन, अम्, n. washing or
cleansing the mouth (after meals, &c.).
—मुख-
मोद, अस्, m. Hyperanthera Moringa.
—मुखम्-
पच, अस्, m. a beggar.
—मुख-यन्त्रण, अम्, n.
‘mouth-curb, ’ the bit of a bridle.
—मुख-राग,
अस्, m. colour of the face.
—मुख-रुज्, क्, f. or
मुख-रोग, अस्, m. ‘mouth-disease, ’ any disease
of the mouth.
—मुखरोगिक, अस्, आ, अम्, relating
to mouth-disease.
—मुख-रोगिन्, ई, इणी, इ, diseased
in the mouth.
—मुख-लाङ्गल, अस्, m. ‘using the
snout for a plough, ’ a hog.
—मुख-लेप, अस्, m.
anointing the face, anointing the upper side (of a
drum)
a disease of the phlegmatic humor
[cf. आस्यो-
पलेप]
—मुख-वत्, आन्, अती, अत्, possessing a
mouth, having a mouth.
—मुख-वल्लभ, अस्, m.
a pomegranate tree.
—मुख-वाटिका, f. a species
of plant (= अम्ब-ष्ठा).
—मुख-वाद्य, अम्, n.
a wind-instrument, any instrument of music sounded
with the mouth
(in the worship of Śiva) a kind of
musical sound made with the mouth (by striking it
with the hand).
—मुख-वास or मुख-वासन,
अस्, m. ‘mouth-perfume, ’ a perfume used to scent the
breath
fragrant grass (= गन्ध-त्रिण).
—मु-
ख-विपुला, f. a kind of Āryā metre.
—मुख-
विलुण्ठिका, f. a she-goat.
—मुख-विष्ठा, f. a
species of cockroach.
—मुख-व्यादान, अम्, n.
the act of opening the mouth wide, gaping.
—मु-
ख-शफ, अस्, आ, अम्, foul-mouthed, scurrilous.
—मुख-शुद्धि, इस्, f. cleanness of the face or
mouth, cleansing or purifying the mouth (as by
eating betel-nut, &c.).
—मुख-शेष, अस्, आ, अम्,
having only the face left
(अस्), m. an epithet of
Rāhu.
—मुख-शोधन, अस्, ई, अम्, ‘mouth-
cleansing, ’ cleansing the mouth
sharp, pungent
(अस्), m. pungency, sharp or pungent flavour
(अम्),
n. the cleansing of the mouth
cinnamon.
—मुख-
शोधिन्, ई, इनी, इ, cleansing the mouth
(ई), m. a
lime or citron, citron tree.
—मुख-शोष, अस्, m.
dryness of the mouth.
—मुख-शोषिन्, ई, इणी, इ,
suffering from dryness of the mouth.
—मुख-श्री,
ईस्, f. beauty of countenance, a beautiful face.
—मु-
ख-ष्ठील, अस्, आ, अम् (probably for मुखा-
ष्ठील), = मुख-शफ.
—मुख-सम्भव,
अस्, m. ‘mouth-born, ’ a Brāhman
[cf. मुख-ज।],
—मुख-सुख, अम्, n. ‘ease of pronunciation, ’
causing ease of pronunciation or facility of utterance.
—मुख-सुर, अम्, n. ‘lip-nectar, ’ the moisture
of the lips.
—मुख-स्राव, अस्, m. flow of saliva,
salivation, saliva.
—मुखाकार (°ख-आक्°), अस्, m.
‘form of the countenance, ’ mien, look, appearance.
—मुखाग्नि (°ख-अग्°), इस्, m. a forest conflagra-
tion
a sort of goblin with a face of fire
fire put
into the mouth of a corpse at the time of lighting
the funeral pile
a sacrificial or consecrated fire
[cf.
मुखोल्का।]
—मुखाग्र (°ख-अग्°), अम्, n. the
extremity of the mouth, extremity.
—मुखानिल
(°ख-अन्°), अस्, m. ‘mouth-wind, ’ wind of the mouth,
breath.
—मुखामय (°ख-आम्°), अस्, m. disease of
the mouth.
—मुखामृत (°ख-अम्°), अम्, n. the
nectar of the mouth or countenance, (a term used in
flattering addresses.)
—मुखार्चिस् (°ख-अर्°), इस्, n.
‘mouth-flame, ’ hot breath (?).
—मुखार्जक (°ख-
अर्°), अस्, m. a species of plant (= अर्जक).
—मु-
खासव (°ख-आस्°), अस्, m. ‘lip-moisture, ’ nectar
of the lips.
—मुखास्त्र (°ख-अस्°), अस्, m. ‘mouth-
armed, ’ a crab.
—मुखास्राव (°ख-आस्°), अस्, m.
= mukha-srāva.
—मुखी-भू, cl. 1. P. -भवति,
-भवितुम्, see Scholiast on Pāṇ. III. 4, 61.
—मु-
खेन्दु (°ख-इन्°), उस्, m. a moon-like face, beau-
tiful face.
—मुखे-भव, अस्, आ, अम्, Ved. formed
in the mouth.
—मुखोत्कीर्ण (°ख-उत्°), अस्, m.
a proper N.
—मुखोल्का (°ख-उल्°), f. = मुखाग्नि,
a forest fire.
Macdonell
English
मुख mukha,
n.
 (—°
a.
 ā, ī) mouth
jaws: 🞄face
snout, muzzle (of an animal), beak (of 🞄a bird)
direction, quarter
spout (of a vessel: 🞄rare)
mouth, opening, entrance, into (g. or 🞄—°)
forepart, tip, point, head (of an arrow)
🞄edge (of a sharp instrument)
surface, top, 🞄upper side
head, chief
beginning
original 🞄cause of the actions of a drama
source, occasion, 🞄of (g., —°)
means
—°
a.
 having in the 🞄or as a mouth
having a (pale, etc., attributive 🞄a. ) face
having a face like (e. g. goat-faced)
🞄having a face covered with or showing 🞄(e. g. tears, frowns, anger)
facing or 🞄looking towards (-m, ad.)
having as a beginning, 🞄beginning with.
Benfey
English
मुख मुख,
I.
n.
1. The mouth,
Pañc. 258, 16.
2. The face, Pañc.
238, 23.
3. Front, Draup. 8, 8.
4.
Entrance, Utt. Rāmac. 15, 19
the
entrance to a house.
5. An aperture,
Śiś. 9, 2.
6. Commencement, Pañc.
29, 16
Chr. 8, 33.
7. A means.
8.
Sound.
II.
m.
 The beak of a bird.
--
Comp.
अङ्गुलि-,
n.
 the tip of the finger,
Śiś. 9, 64. अज-मुखी,
f.
 the name of
a female Rākṣasa, Rām. 5, 25, 49.
अधोम्°, i. e.
अधस्-,
adj.
 ,
f.
 खी। 1.
looking downwards, Pañc. 84, 7. 2.
turned downwards, Rām. 5, 26, 20.
अभि-, see s. v. अयोम्°, i. e.
अयस्-,
adj.
iron-pointed, Rām. 3, 53, 53. अवाङ्म्°,
i. e.
अवाञ्च्-,
adj.
 looking downwards,
Rām. 4, 32, 1.
अश्रु-,
adj.
 ,
f.
 खी, the
face covered with tears, Rām. 2, 59, 14.
अश्व-,
adj.
 ,
f.
 खी, having a horse's
head, a Kiṃnara, Rām. 4, 44, 38.
उदङ्मुख, i. e.
उदञ्च्-,
adj.
 facing
the north, Man. 2, 52. उन्म्°, i. e.
उद्-,
adj.
 ,
f.
 खी, 1. with the face turned up-
ward, Vikr. 61, 17. 2. directed to,
towards, Pañc. 141, 17. 3. desiring,
Vikr. d. 26 (
भेद-, desiring, or ready
(cf. 5.), to break out of its bud). 4. in-
tending, Rājat. 5, 259. 5. near to, Ragh.
3, 12. 6. expecting, Rām. 5, 55, 35. ऊल्-
का-,
m.
 1. the name of a goblin, Man.
12, 71. 2. a proper name, Rām. 6, 3, 48.
ऊर्ध्व-,
adj.
 of which the aperture is
turned upward
turned upward,
Kumāras. 1, 16.
ऋतु-,
n.
 the commencement,
or first day of a season, Rām. 2, 105, 23.
एक-,
adj.
 having one as (head) chief,
or superintendent, Yājñ. 2, 202.
कङ्क-,
adj.
 heron-mouthed, Rām. 6, 79, 69.
कथा-,
n.
 introduction to a tale, Pañc.
5, 16. काला,
m.
 1. a kind of monkey,
Rām. 6, 3, 35.
2. the name of a fabulous
people, MBh. 2, 1171.
कालिका-,
m.
 a
Rākṣasa Rām. 8, 29, 30.
क्रव्य-,
m.
a proper name, Pañc. 87, 4.
गो-,
m.
1. a proper name, MBh. 5, 3574. 2. a
certain musical instrument, Bhāg. P. 1,
10, 15.
चतुर्-, (n. )
I. four faces, Ku-
māras. 2, 17.
II.
adj.
 1. having four
faces, epithet of Brahman, Rām. 1, 2, 26
Viṣṇu, Ragh. 10, 23
Śiva, Sund. 3,
28
and a Dānava, Hariv. 12934. 2.
having four points, Hariv. 10630. जय
-स्थल-,
adj.
 looking like trophies,
Rājat. 5, 121. ज्योतिर्मुख, i. e.
ज्योतिस्-,
m.
a proper name, Rām. 6, 6, 26.
ज्वाला-,
f.
 खी, a place where subterraneous
fires break forth.
दक्षिणा-,
adj.
 ,
f.
खी, turned to the south, Man. 2, 52.
दक्षिणा-अभि-,
adj.
 the same, Man. 4,
50.
दधि-,
m.
 1. a kind of snake,
Suśr. 2, 265, 8. 2. a proper name, Rām.
5, 1, 39.
दरी-,
I.
n.
1. a mouth re-
sembling a cave, MBh. 7, 6437, a.
2. the
aperture of a cave, ib. b.
3. a cave re-
presenting a mouth, Ragh. 13, 47.
II.
m.
 a proper name, Rām. 4, 39, 32.
दश(न्)-,
I.
n.
 pl. ten faces,
Bhāg. P. 9, 10, 23.
II.
adj.
 having ten faces,
epithet of Rāvaṇa, Megh. 59. दिङ्म्°,
i. e.
दिश्-,
n.
 any part of the heavens,
Daśak. in Chr. 180, 12. दुर्म्°, i. e.
दुस्-,
I.
adj.
 ,
f.
 खी। 1. hideous, Bhartṛ. 1, 89.
2. foul-mouthed, scurrilous, ib. 2, 59.
II.
m.
 a proper name, MBh. 2, 116.
दूत-,
adj.
 speaking by means of am-
bassadors, Pañc. 161, 20.
नन्दि-,
m.
1. epithet of Śiva, MBh. 12, 10428. 2.
a kind of water-fowl, Suśr. 1, 205, 13.
3. a kind of rice, ib. 1, 196, 2.
नान्दी-,
I.
adj.
1. with पितृ, a class of Manes,
Yājñ. 1, 249. 2. with or without श्राद्-
ध,
n.
 an oblation to that class of
Manes, Mārk. P. 34, 105.
II.
f.
 खी, a
sort of corn, Suśr. 1, 197, 1.
निशा-,
n.
the commencement of night, Hariv.
4122.
पयस्-,
adj.
 having milk on (its)
surface, Hit. i. d. 76, M.M. पराङ्-
मुख, i. e.
पराङ्च्-,
I.
adj.
 ,
f.
 खी। 1.
having the face averted, Pañc. 181, 15.
2. averse, Pañc. i. d. 405
disinclined,
Vikr. d. 102 (
प्रवृत्ति-, to give a re-
port). 3. regardless, Mārk. P. 22, 44.
II.
m.
 a spell or charm spoken over
weapons, Rām. 1. 31, 5 Gorr. परि-
वृत्त-अर्ध-,
adj.
 ,
f.
 खी, having turned
half her face, Vikr. d. 17. पूर्व-
पश्चान्मुख, i. e.
पूर्व-पश्चात्-,
adj.
 ,
f.
 खी, running to the east and
west, Rām. 2, 12, 6 Gorr. प्राङ्मुख,
i. e.
प्राञ्च्-,
adj.
 facing the east, Sund.
3, 23.
फणि(न्)-, a kind of spade,
Daśak. in Chr. 186, 10.
बडवा-,
m.
submarine fire.
बलि- and बली-,
m.
 a
monkey.
भृकुटि-,
adj.
 knitting the
brow, Sund. 4, 14.
स-भृकुटि-,
adj.
with a frowning face.
महा-,
m.
 a
crocodile.
मातृ-,
m.
 a fool. म्लेछ्-
छ-,
n.
 copper.
वि-,
adj.
 1. with
averted face, Hit. i. d. 189, M.M. 2.
averted, Böhtl. Ind. Spr. 814. 3. averse,
disinclined, Pañc. ii. d. 86
iv. d. 5.
शास्त्र-वि-,
adj.
 disinclined to learning,
Pañc. 3, 13. विनाशोन्मुख, i. e. वि-
नाश-उद्-,
adj.
 mature (near) to decay.
शङ्ख-,
m.
 an alligator.
शत-,
I.
(n. ), a hundred shapes, Bhartṛ. 2, 10.
II.
adj.
 having a hundred issues, Pañc.
ii. d. 14
having a hundred shapes, in
a hundred ways, Bhartṛ. 2, 10 v. r.
शिली-,
m.
 1. a bee, Śiś. 9, 41. 2. an
arrow, ib.
MBh. 6, 3910. 3. a fool. 4.
war. षण्म्°, i. e.
षष्-,
m.
 a proper
name, Rājat. 6, 319 (Calc.). स-कल
-इन्दु- (cf. कला),
adj.
 ,
f.
 खी, having a
face like the full moon, Vikr. d. 28.
सम्-,
adj.
 1. being in front, Pañc. iv.
d. 12 (cf. Böhtl. Ind. Spr. 2753)
facing,
in front of, Pañc. 104, 15. 2. encoun-
tering, Pañc. 240, 13. 3. directed to-
wards, Pañc. 104, 17. 4. propitious,
Pañc. v. d. 77 (n. 1424 of my transl.).
सर्वतोमुख, i. e.
सर्वतस्-,
I.
adj.
 ,
f.
 खी। 1. facing every quarter, i. e. to
every quarter (of the world), Sund. 2,
13. 2. complete, unrestrained, Śāk. d.
122.
II.
m.
 1. Brahman. 2. a Brāh-
maṇa. 3. soul, spirit. 4. paradise.
III.
n.
 1. sky. 2. water.
सु-,
I.
n.
 a beau-
tiful mouth, Pañc. i. d. 202.
II.
adj.
 ,
f.
 खा and खी। 1. handsome-faced. 2.
pleasing, propitious, Lass. 55, 20.
III.
m.
 1. a teacher. 2. a proper name,
Man. 7, 41.
IV.
n.
 the scratch of a
finger-nail.
सूची-,
I.
m.
 a bird.
II.
f.
 खी, a female bird, Pañc. i. d. 437.
III.
n.
 a diamond.
सेना-,
n.
 1. a divi-
sion of an army. 2. a mound or covered
way before a city gate.
स्तन-,
m.
 a
nipple.
स्वस्ति-,
m.
 1. a letter. 2. a
Brāhmaṇa, a panegyrist.
Hindi
Hindi
मुंह
Apte Hindi
Hindi
मुखम्
नपुं*
 - "खन् + अच्, डित् धातोः पूर्व मुट् च"
मुँह
मुखम्
नपुं*
 - -
"चेहरा, मुखमण्डल"
मुखम्
नपुं*
 - -
"थूथन, थूथनी या मोहरी"
मुखम्
नपुं*
 - -
"अग्रभाग, हरावल, पुरोभाग"
मुखम्
नपुं*
 - -
"किनारा, नोक, फल, प्रमुख"
मुखम्
नपुं*
 - -
की धार या तीक्ष्ण नोक
मुखम्
नपुं*
 - -
"चूचुक, स्तनाग्र"
मुखम्
नपुं*
 - -
पक्षी की चोंच
मुखम्
नपुं*
 - -
"दिशा, तरफ"
मुखम्
नपुं*
 - -
"विवर, द्वार, मुँह"
मुखम्
नपुं*
 - -
"प्रवेश द्वार, दरवाजा, गमन मार्ग"
मुखम्
नपुं*
 - -
"आरंभ, शुरु"
मुखम्
नपुं*
 - -
प्रस्तावना
मुखम्
नपुं*
 - -
" मुख्य, प्रधान, प्रमुख"
मुखम्
नपुं*
 - -
"सतह, उपरी पार्श्व"
मुखम्
नपुं*
 - -
साधन
मुखम्
नपुं*
 - -
"स्रोत, जन्मस्थान, उत्पत्ति"
मुखम्
नपुं*
 - -
उच्चारण
मुखम्
नपुं*
 - -
"वेद, श्रुति"
मुखम्
नपुं*
 - -
"नाटक में अभिनयादि कर्म का मूलस्रोत, एक संधि"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಖ /ಬಾಯಿ/ವದನ
निष्पत्तिः - > खनु (अवदारणे) - "अच्" धातोर्मुडागमश्च (उ० ५-२०)
व्युत्पत्तिः - > खन्यते इति
प्रयोगाः - > "मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना । तुषारवृष्टिक्षतपद्मसम्पदां सरोजसन्धानमिवाकरोदपाम् ॥"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-२७
विस्तारः - > "प्राक् खनो मुडुदात्तश्च ततोऽच्च प्रत्ययो भवेत् । प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः ॥" - निरुक्तम्
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಖ /ಮೋರೆ
प्रयोगाः - > "मुखैः सरोजानि च दीर्घलोचनैः सुरस्त्रियः साम्यगुणान्निरासिरे"
उल्लेखाः - > किरा० ८-२९
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಪ್ರಾಣಿಗಳ) ಮೂತಿ /ಮುಸುಡಿ /ಬಾಯಿ
प्रयोगाः - > "मुखरसौ विद्रुमभङ्गलोहितैः शिखाः पिशङ्गीः कमलस्य बिभ्रती"
उल्लेखाः - > किरा० ५-३६
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾಣದ ಅಗ್ರಭಾಗ /ಬಾಣದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ
प्रयोगाः - > "बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्रिभिः"
उल्लेखाः - > रघु० ३-५७
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾರಂಭ/ ಆದಿಭಾಗ ಉಪಕ್ರಮ
प्रयोगाः - > "अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमुञ्चिताक्षिपक्ष्मा"
उल्लेखाः - > रघु० ५-७६
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಖ್ಯ /ಪ್ರಧಾನ/ ಮುಖಂಡ /ನಾಯಕ
प्रयोगाः - > "राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् । नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ॥"
उल्लेखाः - > भा० सभा० ४१-२८
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೈಂಧವಲವಣ
विस्तारः - > "विशुन्थलवणं सङ्गं सिन्धि सिन्धूद्भवं मुखम् " - वैज०
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಯ
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಮ್ರಲೋಹ
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ ದ್ವಾರ /ಹೊರಬಾಗಿಲು
विस्तारः - > "मुखं तु वदने मुख्ये ताम्रे द्वाराभ्युपाययोः" - वैज०
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬರುವ ದಾರಿ /ಬೀದಿಯ ಬಾಗಿಲಿನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗ
विस्तारः - > "क्षिप्ते मुखं निःसरणम्" - अम०
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಟಕದ ಪಂಚಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು
विस्तारः - > "मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उअपसंहृतिः" - सा० द० ६-७५
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದ
विस्तारः - > "मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि । सत्व्यन्तरे नाटकादेः शब्दोऽपि च नपुंसकम् ॥" - मेदि०
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತನಾಗ್ರ /ಚೂಚಕ /ಸ್ತನದ ತುದಿ
प्रयोगाः - > "स्तनद्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम्"
उल्लेखाः - > कुमा० १-४०
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದ
मुख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ರಭಾಗ
प्रयोगाः - > "तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरम् । ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥"
उल्लेखाः - > हठ० ३-५
L R Vaidya
English
muKa {% n. %} 1. The head, धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि Megh.i.48, R.xv.60
2. the face, countenance, सितेषु हर्म्येषु निशासु योषितां सुखप्रसुप्तानि मुखानि चंद्रमाः Rt.i.9, क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् Megh.i.26
3. the mouth, सभ्रूभंगं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि Megh.i.24
4. the beak of a bird
5. a direction, a quarter, e.g. दिङ्मुखम्
6. opening, entrance, mouth, नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् R.iii.28, दरीमुखोत्थेन समीरणेन K.S.i.8
7. door, an entrance to a house
8. the head, the top, the tip, रघुः शशांकार्धमुखेन पत्रिणा R.iii.59
9. the edge of any sharp instrument
10. beginning, commencement, निशामुखान्यद्य न चंद्रवति Ghat.2, दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत् R.ix.25, iii.1, v.76
11. utterance
12. means
13. the chief, the principal
14. source, cause, occasion
15. the Vedas
16. the source of the action in a drama (in rhetoric).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
मुख n.
1) os. N. 23. 23.
2) vultus. IN. 2. 23. SU. 3. 25. 26.
3) cuspis. A. 3. 26. in fine comp. BAH. Transl. frons, e. c.
exercitûs. DR. 8. 8.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गो
पुस्त्री
गो, बाण, वाच्, पशु, भूमि, दिश्, रश्मि, जल, अक्षि, स्वर्ग, मातृ, वज्र, अग्नि, मुख, तत्त्व, वारि, वाजिन्, दृष्टि, दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002
शलि
पु
शलि, मुख, गर्भ, भृङ्ग, गदा, सर्पविशेष, कलि
शलिर्मुखः शलिर्गर्भः शलिर्भृङ्गः शलिर्गदा ।
शलिः सर्पविशेषश्च शलिः कलिरुदाहृतः ॥ ५५ ॥
verse 1.1.1.55
page 0004
Edgerton Buddhist Hybrid
English
(mukha, nt., seems to me to show no uses essentially different from Skt.
a few which have caused or might cause questions to arise are here listed:
(1) ifc., (in a given) direction, cf. BR s.v. 3: bāhyamukhaṃ kṣiptāni Mv 〔ii.458.1〕, thrown outside
bāhyato-mukhaṃ kṣipati 〔iii.13.4〕
see also paścānmukha
sthānāsanaṃ śayanacaṅkramaṇaṃ na kariṣya (mss. °ṣye, unmetr.) 'haṃ kapilavastumukhaṃ LV 〔223.5〕 (vs), in (lit. in the direction of) K.:
(2) entrance, ingress (BR s.v. 5 and 8) = introduction, in dharmamukha, dharmālokamukha, qq.v.
also samādhi-mukha SP 〔312.2〕, where Kern suggests em. °sukha, but Tib. sgo, entrance
in Laṅk samādhi-mukha 〔12.1〕 and 〔13.13〕 is, to be sure, said to be rendered by Tib. bde ba, happiness, i.e. sukha, and this cpd. is found in the text 〔222.2—3〕, while in 〔72.19〕 Tib. and Chin. are stated to omit mukha after samādhi
in LV 〔181.20〕 trimokṣasukha- is app. a misprint for °mukha (so Foucaux
no v.l. cited in Lefm. but Calc. mukha)
in LV 〔352.16〕 (vs) Lefm. dhyānā-mukhaṃ, but v.l. with Calc. °sukhaṃ, so Foucaux (the construction is obscure
no verb in text
perh. the word is governed by the foll. abhimukhaṃ, in the direction of …)
upadeśa-mukhaṃ Mv 〔i.193.8〕, introduction to (religious) instruction (said of the long section on the 10 bhūmi which follows)
prajñāpāramitāmukha Gv 〔125.1〕
〔149.3 ff.〕, here a long list of such °mukhāni, all named, beginning śāntigarbhaṃ nāma °khaṃ
another list of such names 〔448.23 ff.〕, forty-two items, as stated 〔450.19〕, which adds that they are however innumerable.)
Indian Epigraphical Glossary
English
mukha (EI 22
LL), the face, the gate
a door.
Cf. dāna-mukha (ML), the principal gift.
(EI 16), used at the end of compounds in the sense
of mukhya
‘head’ ‘heading’ or ‘sum’. Cf. pañca-mukha-nagara.
Cf. muha-patti.
Lanman
English
múkha, n.
—1. mouth, 39^3, 40^10, 51^12
jaws, 18^23
—2. visage, countenance,
face, 13^3
snout or face of an animal,
44^12
at end of cpds, esp. w. an adj.
[1298a], or adjectively used prep. [1305],
or adv. [1306] denoting direction: udaṅmukha,
having a northward face, turning
northward
abhi-mukha, having the face
towards
—3. (like Eng. face) surface,
25^21
—4. (like Eng. head, and like chief
from caput) the head, i. e. chief, best,
most excellent, 51^22.
Abhyankara Grammar
English
मुख aperture of the mouth
the main place of the utterance of a letter. मुखनासिकावचन definition of अनुनासक, a letter which is pronounced through both-the mouth and the nose-as contrasted with नासिक्य a letter which is uttered only thr- ough the nose
e.g. ड्, ञ् , ण्, न् , म् and the nasalized vowels and nasalized य् , व् and ल्
cf. मुखनासिक्रावचनेीSनुनासिकः Paan. I. 1.8: cf. also अनुस्वारोत्तम अनुनासिकाः (T. Pr. II.30), where the fifth letters and the anusvaara are called anunaasika. According to Bhattoji, however, anusvaara cannot be anunaasika as it is pronounced through the nose alone, and not through both-the mouth and the nose. As the anusvaara is pronounced something like a nasalized ग् according to the Taittiriyas it is called a consonant in the Taittiriya Praatisaakhya: cf. ' अनुस्वारोप्युत्तमवह्यञ्जनमेव अस्मच्छाखायाम् ! अर्धगकाररूपत्वात् / Com. on T. Pr. II. 30.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
मुख der bloße Schein von etwas. भ्रातृ °Adj. R 4, 9, 11 = भ्रातृरूपिन्. Am Ende eines adj. Komp. ähnlich, zu vergleichen mit, Jātakam. 6, 9. — 1. a) निषेधमुखेन in negativer Weise, Aniruddha zu Sāṃkhyas. 3, 22. — मुख (pw VII, 368) vgl. स्त्रीमुख Hem. Par. 7, 53 (Pantoffelheld, ZDMG 62, 369)
मित्रमुख Daśak. (ed. Bomb. 1898) p. 95, 4 = BSS X, p. 58, 21). [Z.]
मुख n. °Geschwulst (oder Wunde?), Kauṭ. 195, 12.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kha
१) आनन २) आस्य ३) ईक्षित ४) ओष्ठ ५) तुण्ड ६) नव ७) भाष ८) मुख ९) वक्त्र १०) वचन ११) वदन
mgo
१) प्रमुख २) फणा ३) मस्तक ४) मार्गसीर्ष ५) मुख ६) मूर्धन् ७) मृगशिरस् ८) मृगशीर्ष ९) शिखर १०) शिरस् ११) शीर्ष १२) ° शीर्षक १३) शृग १४)
rgyan
१) अलम् २) अलंकार ३) अवतंस ४) आभरण ५) उद्भूषण ६) उपग ७) निर्यूह ८) निष्क ९) भूषण १०) मण्डन ११) मुख १२) रुचक १३) विभूषण १४) विभूषा १५) संस्कृत १६) हार १७)
sgo
१) अन्तर २) कपाट ३) द्वार ४) पक्ष ५) प्रतीहार ६) प्रमुख ७) मुख
ngo
१) मुख २)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
तुण्डमास्यं मुखं वक्त्रं लपनं वदनानने ॥ ५७२ ॥
-wordlist-
तुण्ड (क्ली), आस्य (क्ली), मुख (पुंक्ली), वक्त्र (क्ली), लपन (क्ली), वदन (क्ली), आनन (क्ली)
--source--
मुखं निःसरणे वाटे प्राचीनावेष्टकौ वृतिः ॥ ९८२ ॥
-wordlist-
मुख (क्ली), निःसरण (क्ली), वाट (त्रि), प्राचीन (क्ली), आवेष्टक (पुं), वृति (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
मुख
मुख, निःसरण
प्रतोली विशिखा रथ्या मुखं निःसरणं स्मृतम् ।
verse 2.1.1.289
page 0035
धाराग्र
धाराग्र, मुख
अर्धचन्द्रक्षुरप्रादि धाराग्रं मुखमुच्यते ।
verse 2.1.1.469
page 0054
तुण्ड
तुण्ड, वदन, वक्त्र, लपन, मुख, आस्य, आनन
तुण्डं वदनं वक्त्रं लपनं मुखमास्यमाननं च समम् ॥ ५१८ ॥
verse 2.1.1.518
page 0059
नाममाला
Sanskrit
वक्त्र, लपन, आस्य, वदन, मुख, आनन
वक्त्रं लपनमास्यं च वदनं मुखमाननम् ।
verse 0.1.1.98
page 0049
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुखं,
क्ली,
 (खनति विदारयति अन्नादिकमनेनखन्यते विधात्रा सुखमनेति वेति । खन् + “डित्-खनेर्मुट् चोदात्तः ।” उणा० । ५ । २० । इतिकरणे अच् । स च डित् मुडागमश्च ।)शरीरावयवविशेषः । स तु मुखविवरम् ॥
(तन्निरुक्तिर्यथा, --‘प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः ।’इत्यमरटीकाधृतम् ।)कवयस्तु तदुपलक्षिते समुदाये प्रयुञ्जते । इतिभरतः ॥
तत्तु गर्भस्थस्य पञ्चमासैर्भवति । इतिसुखबोधः ॥
तत्पर्य्यायः । वक्त्रस् २ आस्यम् ३वदनम् ४ तुण्डम् ५ आननम् ६ लपनम् ७ ।इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥
(यथा, नैषधचरिते९ । ४४ ।“मुखं विमुच्य श्वसितस्य धारयावृथैव नासापथधावनश्रमः ।”)तस्य स्वरूपं यथा, --‘ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च ।गलो गलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥
’इति भावप्रकाशः ॥
रतिक्रियायां स्वस्त्रीमुखस्य स्नेहात् स्वबालक-मुखस्य च चुम्बने शुद्धत्वं यथा, --“मक्षिका सन्तता धारा मार्ज्जारो ब्रह्मबिन्दवः ।स्त्रीमुखं बालकमुखं न दुष्टं मनुरब्रवीत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
निःसरणम् । इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥
तत्तुगृहस्य निष्क्रमणप्रवेशनवर्त्म । इति सर्व्वधरा-दयः । गृहादिद्वारप्रवेशः । इति स्वामी । हट्ट-मण्डपादेः प्रवेशनिर्गमः । इति कोक्कटः ।गृहाङ्गणादिनिःसरणपथः । इति रमानाथः ।इत्यमरटीकायां भरतः ॥
प्रारम्भः ॥
(यथा, रघुवंशे । ३ । १ ।“अथेप्सितं भर्त्तुरुपस्थितोदयंसखीजनोद्बीक्षणकौमुदीमुखम् ।निदानमिक्षाकुकुलस्य सन्ततेःसुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ ॥
”“कौमुद्याः मुखं प्रारम्भम् ।” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ।) उपायः ॥
सन्धिविशेषः ॥
(यथा, दशरूपके । १ । २३ ।“मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा ।अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥
”)नाटकादेः शब्दः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥
आद्यम् ॥
(यथा, रामायणे । २ । ५० । ७ ।“अचक्षुर्विषयं प्रायाद् यथार्कः क्षणदामुखे ॥
”)प्रधानम् ॥
(यथा, महाभारते । २ । ३८ ।२७ -- २९ ।“राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ।नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ॥
पर्व्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् ।सदेवकेषु लोकेषु भगवान् केशवो मुखम् ॥
”)शब्दः । नाटकः । वेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
(द्बारम् । यथा, रघुवंशे । ३ । २८ ।“लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयंनदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥
”“नद्या मुखं द्वारम् । मुखन्तु वदने मुख्यारम्भेद्वाराभ्युपाययोरिति यादवः ।” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ॥
अग्रभागः । यथा, हठयोगप्रदीपि-कायाम् । ३ । ५ ।“तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् ।ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥
”)
मुखः,
पुं,
 डहुः । यथा, --‘लकुचो लिकुचो नुत्तः खगवक्त्रो मुखो डहुः ।’इति शब्दचन्द्रिका ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मुख
न०
 खन--अच् डित् धातोः पूर्वं मुट् च । “प्रजासृजायतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः” इत्युक्ते देहावयवभेदे ।“ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलोगलादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते” इत्युक्ते गलादि-सप्तात्मकावयववति २ वदने भावप्र० । ३ गृहस्य निस्मरण-र्वर्त्मनि, अमरः । ४ हट्टमण्डपादेः प्रवेशनिर्गमे, ५ आरम्भे, ६ उपाये, ७ नाटकादौ सन्धिभेदे मेदि० ८ नाटकादि-शब्दभेदे, ९ आद्ये, १० प्रधाने, ११ शब्दे, १२ वेदे, चशब्दर० । १३ लकुचवृक्षे
पु०
 (डेओ) शब्दच० ।
Capeller
German
मुख
n.
 (adj. —°
f.
 आ u. ई) Mund.
Rachen, Schnabel, Gesicht (adj. —°
im Munde u. s. w. habend)
Richtung
(—° adj. nach — gerichtet, sich zu—
neigend,
n.
 adv. nach—hin)
Öffnung, Eingang in (Gen. o. —°)
Vorderteil,
Spitze, Oberfläche, das Haupt, das
Vorzüglichste, Beste von (—°)
Anfang
(adj. —° beginnend mit)
Aufgang
Veranlassung, Mittel. Instr. मुखेन (—°)
vermittelst, durch.
Grassman
German
múkha, n., Mund
vgl. viśváto-mukha.
-am {516, 15}
{916, 11}. _{916, 12}.
-āt {916, 13}.
-e {663, 10}.
-ā {335, 6} surabhí nas 〰 karat.
Burnouf
French
मुख मुख a. premier en tête, initial
principal. -- S.
n.
 bouche
visage
voix, son.
Entrée de maison.
Commencement
entrée en matière
moyen, expédient.
Avant-garde
front de
bataille.
Acte d'un drame.
L'Ecriture-sainte, le Veda [issu de
la bouche de Brahmā]. -- S.
m.
 bec d'oiseau.
मुखगन्धक
m.
 (गन्ध् au c.) ognon.
मुखघण्टा
f.
 hurlement.
मुखचीरी
f.
 la langue.
मुखज a. (जन्) qui vient, qui sort de la bouche. -- S.
m.
brâhmane [né de la bouche de Brahmā].
मुखतस् adv. en face.
मुखतिय a. de la bouche, relatif à la bouche.
मुखधौता
f.
 siphonanthus indica.
मुखनिवासिनी
f.
 Sarasvatī.
मुखनिरीक्षक
m.
 (निस्
ईक्ष्) fainéant, paresseux.
मुखपूरण
n.
 (पॄ) une bouchée, une gorgée.
मूखभूषण
n.
 bétel.
मुखम्पच
m.
 (पच्) solliciteur
mendiant.
मुखयन्त्रण
n.
 mors, frein.
मुखर a. (sfx. र) qui parle à pleine bouche, très-haut
ou ridiculement. -- S.
m.
 conque
corneille.
Chef d'armée [qui
est à la tète].
मुखरयामि (dén. ) faire résonner, faire parler [un
instrument de musique].
मुखलाङ्गल
m.
 porc [dont le museau est comme un soc de
charrue].
मुखवासन
m.
 parfum pour la bouche.
मुखविलुण्ठिका
f.
 chèvre.
मुखशफ a. bavard, gueulard.
मुखशोधन
m.
 (शुध्) saveur acre ou piquante.
मुखशोधिन्
m.
 (शुध्) citron.
मुखष्ठील a. bavard, bouffon.
मुखसम्भव
m.
 (सम्
भू) brâhmane, né de la bouche de
Brahmā.
मुखसुर
n.
 (सुरा) moiteur des lèvres.
मुखस्राव
m.
 (स्रु) salive
bave
écume de la bouche d'un
cheval, etc.
मुखाग्नि
m.
 (अग्नि) feu sacré
feu qu'on met dans la
bouche du mort quand on allume le bûcher.
Démon au visage de feu.
Incendie de forêt.
मुखास्त्र
m.
 (अस्त्र) crabe.
मुखोल्का
f.
 (उल्का) incendie de forêt.
Stchoupak
French
मुख-
nt. bouche (museau, bec, etc.)
face, figure, front
front.
(d'armée)
région (du ciel), direction
ouverture, accès
embouchure
tête, sommet
tranchant (de hache)
partie essentielle, partie la meilleure
commencement
ifc. qui a pour chef, pour partie principale, qui a pour
commencement, qui consiste en. .., etc. (= °आदि-)
origine, cause
-ई-
f.
 ifc.
-तस् par la bouche
devant, en face
-वन्त्- a. qui a une
bouche.
°ग्रहण- nt. baiser sur la bouche.
°चन्द्र-
m.
 visage pareil à la lune.
°च्छद-
m.
 bandeau sur les yeux.
°च्छवि-
f.
 teint.
°पट-
m.
 voile (pour la figure).
°पिण्ड-
m.
 bouchée.
°प्रसाधन- nt. fait de se peindre la figure.
°प्रेक्ष- ag. qui observe le visage (de qq'un).
°भङ्ग-
m.
 grimace.
°भेद-
m.
 distorsion du visage, bâillement.
°मण्डल- nt. physionomie, mine.
°मण्डिका-
f.
n.
 d'une maladie.
°मधु- a. à la bouche de miel.
°मारुत-
m.
 haleine.
°राग- °वर्ण-
m.
 teint.
°लेप-
m.
 fait de se frotter la bouche
de frotter la surface d'un
tambour.
°वास-
m.
 parfum pour la bouche.
°व्यादान- nt. bâillement.
°शशिन्-
m.
 visage pareil à la lune.
°शेष-
m.
 ép. de Rāhu.
°श्री-
f.
 beau visage.
मुखाकार-
m.
 mine.
मुखाक्षेप-
m.
 invective.
मुखानिल-
m.
 haleine.
मुखावरण- nt. voile (pour le visage).
मुखासव-
m.
 nectar de la bouche.
मुखेन्दु-
m.
 lune du visage.