मुक्ताफल (muktAphala)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English मुक्ताफल muktAphala camphor
मुक्ताफल muktAphala fruit of the lavali plant
मुक्ताफल muktAphala pearls
मुक्ताफल muktAphala species of flower
मुक्ताफल muktAphala pearl
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishL R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritशुक्तिजं मौक्तिकं मुक्ता मुक्ताफलं रसोद्भवम् ॥ १०६८ ॥
शुक्तिज (क्ली), मौक्तिक (क्ली), मुक्ता (स्त्री), मुक्ताफल (क्ली), रसोद्भव (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमुक्ताफलं, (मुक्ताफलमिव ।) कर्पूरम् ।(मुक्तैव फलमिव ।) मौक्तिकम् । (यथा, मुग्ध-बोघटीकायां कारके । ढेनार्थादित्यत्र । दुर्गा-दासधृतम् ।“मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलायसिंहं निहन्ति भुजविक्रमसूचनाय ॥
”)लवलीफलम् । इति मेदिनी । ले, १६६ ॥
(मौक्तिकार्थेऽस्य पर्य्यायः ।“मौक्तिकं शौक्तिकं मुक्ता तथा मुक्ताफलञ्चतत् ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
यथास्य भस्मकरणविधिः ।“मुक्ताफलानि शुद्धानि खल्ले पिष्ट्वा पुटेल्लघु ।एवं भस्मत्वमाप्नोति -- ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
) वोपदेवकृतग्रन्थविशेषः । यथा, --“मुक्ताफलेन ग्रन्थेन सद्भागवतशुक्तिना ।भक्तिस्वात्यम्बुना मुग्धमार्कण्डेयशिशुश्रिया ॥
विद्बद्धनेशशिष्येण भिषक्केशवसूनुना ।हेमाद्रिर्वोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत् ॥
”इति तस्य चतुर्थोपान्त्यश्लोकद्बयम् ॥
अथ मुक्ताफल परीक्षा ।“द्बिपेन्द्रजीमूतवराहशङ्ख-मत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि ।मुक्ताफलानि प्रथितानि लोकेतेषाञ्च शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥
तत्रैव चैकस्य हि मूलमात्रानिविश्यते रत्नपरस्य जातु ।वेध्यन्तु शुक्त्युद्भवमेव तेषांशेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रसूतंयत् शङ्खजं यच्च वराहजातम् ।प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासाशस्तानि माङ्गल्यतया तथापि ॥
या मौक्तिकानामिह जातयोऽष्टौप्रकीर्त्तिता रत्नविनिश्चयज्ञैः ।कम्बूद्भवं तेष्वध मम्प्रदिष्ट-मुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात् ॥
स्वयोनिमध्यच्छवितुल्यवर्णंशाङ्खं बृहत्कोलफलप्रमाणम् ।उत्पद्यते वारणकुम्भमध्या-दापीतवर्णं प्रभया विहीनम् ॥
ये कम्बवः शार्ङ्गमुखावमर्ष-पीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रेमतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंश्या-स्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ॥
पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णंमीनात् सुवृत्तं लघुनातिसूक्ष्मम् ।उत्पद्यते वारिचराननेषुमत्स्याश्च ते मध्यचराः पयोधेः ॥
वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रदिष्ठंतस्यैव दंष्ट्राङ्कुरतुल्यवर्णम् ।क्वचित् कथञ्चित् स भुवः प्रदेशेप्रजायते शूकरवद्बिशिष्टः ॥
वर्षोपलानां समवर्णशोभं-त्वक्सारपर्व्वप्रभवम्प्रदिष्टम् ।ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्येस्थाने प्ररोहन्ति न सार्व्वजन्ये ॥
भौजङ्गमं मीनविशुद्धवृत्तंसंस्थानतोऽत्युज्ज्वलवर्णशोभम् ।नितान्तधौतप्रविकल्प्यमान-निस्त्रिंशधारासमवर्णकान्ति ॥
प्राप्यैति रत्नानि महाप्रभाणिराज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम् ।पात्रं हि नापुण्यकृतो भवन्तिमुक्ताफलस्याहिशिरोभवस्य ॥
जिज्ञासया रत्नधनं विधिज्ञैःशुभे मुहूर्त्ते प्रयतैः प्रयत्नात् ।रक्षाविधानं सुमहद्बिधायहर्म्म्योपरिस्थं क्रियते यदा तत् ॥
तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषै-र्विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः ।पयोधराक्रान्तिविलम्बलम्बै-र्घनैर्घनैर्व्वा व्रियतेऽन्तरीक्षम् ॥
न तं भुजङ्गा न च जातुधानान व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः ।हिंसन्ति यस्याहिशिरःसमुत्थंमुक्ताफलं तिष्ठति पूज्यमानम् ॥
नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रींवियद्गतं तद्बिबुधा हरन्ति ।अर्च्चिःप्रभानावृतदिग्विभाग-मादित्यवद्दुःखविभाव्यविम्बम् ॥
तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दु-नक्षत्रताराप्रभवं समग्रम् ।दिवा यथा दीप्तिकरं तथैवतमोऽवगाढास्वपि तन्निशासु ॥
विचित्ररत्नद्युतिसारतोय-चतुःसमुद्राभरणोपपन्ना ।कृत्स्ना न वा स्यादिति निश्चयो मेमूल्यं मही तस्य सुवर्णपूर्णा ॥
हीनोऽपि यस्तल्लभते कदाचिद्-विपाकयोगान्महतः शुभस्य ।सपत्नहीनां स महीं समग्रांभुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव ॥
न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्यभाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म ।यद्योजनानां परितः सहस्रंसर्व्वाननर्थान् विमुखीकरोति ॥
नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णादन्तावली तस्य महासुरस्य ।विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णापयःसु पत्युः पयसां पपात ॥
सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्ते-र्मणिप्रवेकस्य महागुणस्य ।तच्छुक्तिमप्सु स्थितमापबीज-मासन् पुराप्यन्यभवानि यानि ॥
यस्मिन् प्रदेशेऽम्बुनिधौ पपातसुचारु मुक्तामणिरत्नबीजम् ।तस्मिन् पयस्तोयधरावकीर्णंशुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप ॥
सैंहलिकपारलौकिकसौरा-ष्ट्रिकताम्रपर्णपारसवाः ।कौवेरपाण्ड्यहाटक-हेमका इत्याकरास्त्वष्टौ ॥
शुक्त्युद्भवं नातिनिकृष्टवर्णंप्रमाणसंस्थानगुणप्रभाभिः ।उत्पद्यते वर्द्धनपारसीक-पाताललोकान्तरसिंहलेषु ॥
चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषारूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान् ।न च व्यवस्थास्ति गुणागुणेषुसर्व्वत्र सर्व्वाकृतयो वसन्ति ॥
एकस्य शुक्तिप्रभवस्य मुक्ता-फलस्य शाणेन समुन्मितस्य ।मूल्यं सहस्राणि तु रूपकाणांत्रिभिः शतैरभ्यधिकानि पञ्च ॥
यन्माषकार्द्धेन ततो विहीनंतत्पञ्चभागद्वयहीनमूल्यम् ।यन्माषकांस्त्रीन् बिभृयात् सहस्रेद्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम् ॥
अर्द्धाधिकौ द्वौ वहतोऽस्य मूल्यंत्रिभिः शतैरभ्यधिकं सहस्रम् ।द्विमाषकोन्मापितगौरवस्यशतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम् ॥
अर्द्धाधिकं माषकमुन्मितस्यसपञ्चविंशत्रितयं शतानाम् ।गुञ्जाश्च षड् धारयतः शते द्वेमूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
अध्यर्द्धमुन्मापकृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य ।यदि षोडशभिर्भवेदनूनंधरणं तत्प्रवदन्ति दार्व्विकाख्यम् ॥
अधिकं दशभिः शतञ्च मूल्यंसमवाप्नोत्यपि वालिशस्य हस्तात् ।द्विगुणैर्दशभिर्भवेदनूनंधरणं तद्भवकं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
नवसप्ततिमाप्नुयात् स्वमूल्यंयदि न स्याद्गुणसम्पदा विहीनम् ॥
त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्येति कीर्त्त्यते ॥
चत्वारिंशद्भवेत्तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः ।चत्वारिंशद्भवेच्छिक्थो विंशंमूल्यं लभेत सा ॥
षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्य मूल्यं चतुर्द्दश ।अशीतिर्नवतिश्चैव कुप्येति परिकीर्त्तिता ।एकादश स्यान्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात् ॥
आदाय तत् सकलमेव ततोऽन्नभाण्डंजम्बीरजातरसयोजनया विपक्वम् ।घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैःकुर्य्याद्यथेष्टमनुमौक्तिकमाशु विद्धम् ॥
मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतन्तु कृत्वापश्चात् पचेत्तनु ततश्च वितानपत्या ।दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत् सुधायांपक्वं ततोऽपि पयसा शुचि चिक्वणेन ॥
शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेनस्यान्मौक्तिकं विपुलसद्गुणकान्तियुक्तम् ।व्याडिर्जगाद जगतां हि महाप्रभाव-सिद्धो विदग्धहिततत्परया दयालुः ॥
श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितम् ।रसमध्ये प्रधार्य्येत मौक्तिकं देहभूषणम् ॥
एवं हि सिंहले देशे कुर्व्वन्ति कुशला जनाः ।यस्मिन् कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके ॥
उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले ।ब्रीहिभिर्मर्द्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् ॥
यत्तु नायाति वैवर्णं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ॥
सितं प्रमाणवत् स्निग्धं गुरु स्वच्छं सुनिर्म्मलम् ।तेजोऽधिकं सुवृत्तञ्च मौक्तिकं गुणवत् स्मृतम् ॥
प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तंसितं सुवृत्तं सममूक्ष्मवेधम् ।अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदंयन्मौक्तिकं तद्गुणवत् प्रदिष्टम् ॥
एवं समस्तेन गुणोदयेनयन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् ।न तस्य भर्त्तारमनर्थेजातएकोऽपि कश्चित् समुपैति दोषः ॥
”इति गारुडे ६९ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
SanskritNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.