| YouTube Channel

मुक्ता (muktA)

 
Apte
English
मुक्ता [muktā], 1 A pearl
हारो$यं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिङ्कराः
Amaru.*
 138 (where मुक्तानां means also 'of absolved saints')
Śukra. 4.157. (Pearls are said to be produced from various sources, but particularly from oyster-shells: करीन्द्रजीमूतवराहशङ्ख- मत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्यु- द्भवमेव भूरि ॥ Malli.).
A harlot, courtezan.
N.
 of a plant (रास्ना).
Comp.
 -अगारः, -आगारः the pearloyster
लुठन्मुक्तागारे भवति परलोकं गतवतो । हरेरद्य द्वारे शिव शिव शिवानां कलकलः
Bv.*
 1.32 (v. l. ). -आकारता the state of having the shape of a pearl
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते. -आवलिः, -ली
f.
 , -कलापः a pearlnecklace. -गुणः a pearl-necklace, string of pearls
एकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
Me.*
 48
R.*
 16.18.-जालम् a string or zone of pearls
मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या
Me.*
 98. -दामन्
n.
 a string of pearls.-दिश् the quarter or cardinal point just quitted by the sun. -पटलम् a mass of pearls. -पुष्पः a kind of jasmine. -प्रसूः
f.
 the pearl-oyster. -प्रालम्बः a string of pearls.
फलम् a pearl
अनेन पर्यासयताश्रुबिन्दून् मुक्ताफलस्थूलतमान् स्तनेषु
R.*
 6.28
16.62
Ku.*
 1.6.
a kind of flower.
the custard-apple.
camphor.
N.
 of a work on Bhakti by Bopadeva
चतुरेण चतुर्वर्ग- चिन्तामणिवणिज्यया । हेमाद्रिर्बोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत् ॥ -मणिः, -रत्नम् a pearl. ˚सरः a necklace of pearls
अयं तावद्बाष्प- स्त्रुटित इव मुक्तामणिसरः
U.*
 1.29. -मातृ
f.
 the pearl-oyster.-लता, -स्रज्
f.
 , -हारः a pearl-necklace. -शुक्तिः, -स्फोटः the pearl-oyster.
Apte 1890
English
मुक्ता 1 A pearl
हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्ततमंडले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः A maru. 100 (where मुक्त नां means also ‘of absolved saints’). (Pearls are said to be produced from various sources, but particularly from oyster-shells:
करींद्रजीमूतवराहशंखमत्स्याहिशक्त्युद्भववेणुजानि। मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥ Malli.).
2 A harlot, courtezan.
3 N. of a plant (रास्ना).
Comp.
अगारः, आगारः the pearloyster.
आवलिः,
लो f.
कलापः a pearl-necklace.
गुणः a pearlnecklace, string of pearls
Me. 46
R. 16. 18.
जालं a string or zone of pearls.
दामन् n. a string of pearls.
पुष्पः a kind of jasmine.
प्रसुः f. the pearl-oyster.
प्रालंबः a string of pearls.
फलं {1} a pearl
Ku. 1. 6
R. 6. 28
16. 62. {2} a kind of flower. {3} the custardapple. {4} camphor.
मणिः,
रत्नं a pearl. °सरः a necklace of pearls
U. 1. 29.
मातृ f. the pearl-oyster.
लता,
स्रज, f.
हारः a pearl-necklace.
शुक्तिः,
स्फोटः the pearl-oyster.
Monier Williams Cologne
English
मुक्ता a
f.
 (with or
scil.
 दिस्) the quarter or cardinal point just quitted by the sun,
VarBṛS.
a pearl (as loosened from the pearl-oyster shell),
Mn.
MBh.
&c.
an unchaste woman,
L.
a species of plant (= रास्ना),
L.
N.
 of a river,
VP.
मुक्ता b
f.
 of मुक्त, in comp.
Macdonell
English
मुक्ता muk-tā,
f.
 [pp. √ muc, secreted by 🞄the oyster], pearl: -kaṇa,
m.
 N.
-kalāpa, 🞄m. pearl necklace: -ī-kṛ, turn into a pearl 🞄necklace
-ākāra,
a.
 looking like a pearl: 🞄-tā,
f.
 pearl-like appearance
-keśava,
m.
 N. 🞄of a statue of Kṛṣṇa
-guṇa,
m.
 string or 🞄necklace of pearls
excellence of a pearl, 🞄pearl of pure water
-jāla,
n.
 pearl necklace: 🞄-maya,
a.
 (ī) consisting of pearls
🞄-ātman,
a.
 whose soul is delivered, emancipated
🞄-dāman,
n.
 string of pearls
a‿āpad, 🞄a. rescued from misfortune
-āpīḍa,
m.
 N. 🞄of a prince and of a poet
-pura,
m.
 N. of 🞄a mythical town in the Himālaya.
Benfey
English
मुक्ता मुक्ता (f. of the ptcple. pf. pass.
of मुच्),
f.
 A pearl, Vikr. d. 153.
--
Comp.
शङ्ख-,
f.
 Shells and pearls,
Rām. 3, 49, 36.
Apte Hindi
Hindi
मुक्ता
स्त्री*
 - मुक्त + टाप्
मोती
मुक्ता
स्त्री*
 - -
वेश्यागणिका
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मुक्ता
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಕ್ತಾಫಲ /ಮುತ್ತು
व्युत्पत्तिः - > मुच्यते शुक्तिभिः
प्रयोगाः - > "मुक्ताभिः सलिलरयास्तशुक्तिपेशी मुक्ताभिः कृतरुचि सैकतं नदीनाम्"
उल्लेखाः - > माघ० ८-९
मुक्ता
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೈರಿಣಿ /ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿ
विस्तारः - > "पुंश्चल्यां मौक्तिके मुक्ता" - वैज०
L R Vaidya
English
mukta {% (I) a. (f. क्ता) %} 1. Loosened, relaxed
2. liberated, released
3. abandoned, quitted
4. granted, bestowed
5. emitted
6. thrown, discharged, hurled
7. finally emancipated, emancipated from worldly existence, (pp. of मुच् q.v.).
muktA {% f. %} 1. A pearl, Am.S.100
(for the enumeration of the various sources of pearls, See Mall. on K.S.i.6)
2. a harlot, a prostitute.
Bopp
Latin
मुक्ता f. (Part. pass. r. मुच् s. त in fem.) margarita. RAGH.
4. 50.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Muktā, Pearl, n. of a daughter of Puṣya (3) of Śrāvastī: Av 〔ii.36.12 ff.〕
Indian Epigraphical Glossary
English
muktā (BL), epithet of a grant
a grant
possibly Arabic
mukhta.
Kridanta Forms
Sanskrit
मुच् (मु॒चॢँ꣡॑ मोक्षणे मोचने - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = मोचनम्
अनीयर् = मोचनीयः - मोचनीया
ण्वुल् = मोचकः - मोचिका
तुमुँन् = मोक्तुम्
तव्य = मोक्तव्यः - मोक्तव्या
तृच् = मोक्ता - मोक्त्री
क्त्वा = मुक्त्वा
ल्यप् = प्रमुच्य
क्तवतुँ = मुक्तवान् - मुक्तवती
क्त = मुक्तः - मुक्ता
शतृँ = मुञ्चन् - मुञ्चन्ती / मुञ्चती
शानच् = मुञ्चमानः - मुञ्चमाना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मौक्तिकम्, मुक्ता, मौक्तिका, मुक्ताफलम्, शुक्तिजम्, शौक्तेयम्, सिन्धुजातः, शुक्तिबीजम्, मुक्तिका, तौतिकम्, मञ्जरम्, मञ्जरी, मञ्जरिः, इन्दुरत्नम्, नीरजः, मुक्तामणिः
noun
समुद्रस्थशुक्तेः उदरे उद्भवः ओजयुक्तः रत्नविशेषः।
"शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
grol ba can
मुक्ता / मौक्तिक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
शुक्तिजं मौक्तिकं मुक्ता मुक्ताफलं रसोद्भवम् ॥ १०६८ ॥
-wordlist-
शुक्तिज (क्ली), मौक्तिक (क्ली), मुक्ता (स्त्री), मुक्ताफल (क्ली), रसोद्भव (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
मुक्ता
मुक्ता, मौक्तिक, शौक्तिक
उक्ता मुक्ता मौक्तिकं शौक्तिकेयं,
verse 3.1.1.664
page 0075
नाममाला
Sanskrit
बन्धकी, कुलटा, मुक्ता, पुनर्भू, पुंश्चली, खला
बन्धकी कुलटा मुक्ता पुनर्भूः पुंश्चली खला ।
verse 0.1.1.35
page 0017
Tamil
Tamil
முக்தா : மௌக்திகம் = முத்து, விலைமாது.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुक्ता,
स्त्री,
 (मुच्यते स्म । मोच्यते निःसार्य्यतेइति वा । मुच् + क्तः । टाप् ।) रास्ना । इतिरत्नमाला ॥
रत्नविशेषः । मोती इति हिन्दी-भाषा । अस्या अधिष्ठात्री देवता चन्द्रः । इतिज्योतिषम् ॥
तत्पर्य्यायः । मौक्तिकम् २ । इत्य-मरः । २ । ९ । ९३ ॥
सौम्या ३ शौक्तिकेयम् ४तारम् ५ तारा ६ भौतिकम् ७ तौतिकम् ८अम्भःसारम् ९ शीतलम् १० नीरजम् ११नक्षत्रम् १२ इन्दुरत्नम् १३ लक्ष्मीः १४ मुक्ता-फलम् १५ बिन्दुफलम् १६ मुक्तिका १७ शौक्ते-यकम् १८ शुक्तिमणिः १९ शशिप्रभम् २०स्वच्छम् २१ हिमम् २२ हिमबलम् २३ सुधां-शुभम् २४ शुधांशुरत्नम् २५ । लक्ष्मीस्थाने लक्षंशशिप्रभस्थाने शशिप्रियं हिमबलस्थाने हेम-वतं सुधांशुभस्थाने भूरुहं इति च पाठः । इतिराजनिर्घण्टः ॥
शौक्तिकम् २६ । इति भाव-प्रकाशः ॥
शुक्तिबीजम् २७ हारी २८ । इतिशब्दरत्नावली ॥
कुवलम् २९ । इति जटाधरः ॥
अस्या गुणाः । सारकत्वम् । शीतत्वम् । कषा-यत्वम् । स्वादुत्वम् । लेखनत्वम् । चक्षुष्यत्वञ्च ।तद्धारणगुणः । पापालक्ष्मीविनाशित्वम् । इतिराजवल्लभः ॥
वृष्यत्वम् । बलपुष्टिदत्वञ्च । इतिभावप्रकाशः ॥
* ॥
अपि च ।“मौक्तिकञ्च मधुरं सुशीतलंदृष्टिरोगशमनं विषापहम् ।राजयक्ष्मपरिकोपनाशनंक्षीणवीर्य्यबलपुष्टिवर्द्धनम् ॥
”अस्या लक्षणं यथा, --“नक्षत्राभं शुद्धमत्यन्तमुक्तंस्निग्धं स्थूलं निर्म्मलं निर्व्रणञ्च ।न्यस्तं धत्ते गौरवं यत्तुलायांतन्निर्मौल्यं मौक्तिकं सौख्यदायि ॥
”अस्या दोषलक्षणं यथा, --“यद्बिच्छायं मौक्तिकं व्यङ्गकायंशुक्तिस्पर्शं रक्तताञ्चातिधत्ते ।मत्स्याक्ष्यङ्कं रूक्षमुत्ताननम्रंनैतद्धार्य्यं धीमता दोषदायि ॥
”अष्टधा मौक्तिकं यथा, --“मातङ्गोरगमीनपोत्रिशिरसस्त्वक्सारशङ्घाम्बुभृ-च्छुक्तीनामुदराच्च मौक्तिकमणिः स्पष्टं भवत्य-वृधा ॥
”मौक्तिकविशेषो यथा, --“छायापाटलनीलपीतधवलास्तत्रापि सामान्यतःसप्तानां बहुशो न लब्धिरिति चेच्छौक्तेयकंतूल्यणम् ॥
” * ॥
मौक्तिकपरीक्षा यथा, --“लवणक्षारक्षोदिनि पात्रेऽजगोमूत्रपूरितेक्षिप्तम् ।मर्द्दितमपि शालीतुषैर्यदविकृतं तन्मौक्तिकंजात्यम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तदुत्पत्तिस्थानानि यथा, --“शङ्खो गजश्च क्रोडश्च फणी मत्स्यश्च दर्दुरः ।वेणुरेते समाख्यातास्तज्ज्ञैर्मौक्तिकयोनयः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अथ प्रकारान्तरमुक्तापरीक्षा ।“द्बिपेन्द्रजीमूतवराहशङ्ख-मत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि ।मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके-तेषान्तु शुक्त्युद्बवमेव भूरि ॥
वेध्यन्तु शुक्त्युद्भवमेव तेषांशेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः ।मतङ्गजा ये तु विशुद्धवंश्या-स्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ॥
उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्त-मापीतवर्णं प्रभया विहीनम् ॥
वक्ष्ये गजपरीक्षायां गजजातिश्चतुर्व्विधा ।मौक्तिकं तेषु जातं हि चतुर्व्विधमुदीर्य्यते ॥
ब्राह्मणं पीतशुक्लन्तु क्षत्त्रियं पीतरक्तकम् ।पीतश्यामन्तु वैश्यं स्यात् शूद्रं स्यात् पीत-नीलकम् ॥
काम्बोजकुम्भसम्भूतं धात्रीफलनिभं गुरु ।अतिपिञ्जरसच्छायं मौक्तिकं मन्ददीधिति ॥
धाराधरेषु जायेत मौक्तिकं जलबिन्दुभिः ।दुर्लभं तन्मनुष्याणां देवैस्तत् ह्रियतेऽम्बरात् ॥
कुक्कुटाण्डसमं वृत्तं मौक्तिकं निविडं गुरु ।घनजं भानुसङ्काशं देवयोग्यममानुषम् ॥
” * ॥
तथाहि गारुडे ।“नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रींवियद्गतं तद्बिबुधा हरन्ति ।अर्च्चिःप्रभानावृतदिग्विभाग-मादित्यवद्दुःखविभाव्यविम्बम् ॥
तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दु-नक्षत्रताराग्रहसम्भवञ्च ।दिवा यथा दीप्तिकरन्तथैवतमोऽवगाढास्वपि तन्निशासु ॥
विचित्ररत्नद्युतिचारुतोय-चतुःसमुद्रा भवनाभिरामा ।मूल्यं न वा स्यादिति निश्चयो मेकृत्स्ना मही तस्य सुवर्णपूर्णा ॥
हीनोऽपि यस्तल्लभते कथञ्चित्विपाकयोगान्महतः शुभस्य ।सपत्नहीनः पृथिवीं समग्रांभुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव ॥
न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्यभाग्यैः प्रजानामपि जन्म तस्य ।तद्योजनानां परितः शतस्यसर्व्वाननर्थान् विमुखीकरोति ॥
जलज्योतिर्मरुज्जानां मेघानां त्रिविधं भवेत् ।जलाधिकेऽधिकं स्वच्छं कोमलं पुरु कान्ति-मत् ॥
ज्योतिषं कान्तिमद्वृत्तं दुर्निरीक्षं रविप्रभम् ।कान्तिमत् कोमलं वृत्तं मारुतं विमलं लघु ॥
वराहदंष्ट्राप्रभवं वरिष्ठंतस्यैव दंष्ट्राङ्कुरतुल्यवर्णम् ।क्वचित् कथञ्चित् स भुवः प्रदेशेप्रजायते शूकरवद्वरिष्ठः ॥
ब्रह्मादिजातिभेदेन वराहोऽपि चतुर्व्विधः ।तेषु जाता भवेन्मुक्ता समासेन चतुर्व्विधा ॥
ब्राह्मणः शुक्लवर्णस्तु शूद्रमन्तेऽस्य लक्षते ।क्षत्त्रियः शुक्लरक्तस्तु स्पर्शे कर्क्कश एव च ॥
वैश्यः स्यात् शुक्लपीतस्तु कोमलः कोलसन्निभः ।शूद्रः स्याच्छुक्लनीलस्तु कर्क्कशः श्याम एव च ॥
”तथा च ।“कोलजं कोलसदृशं तद्दंष्ट्रासदृशच्छवि ।अलभ्यं मनुजै रम्यं मौक्तिकं पुण्यवर्ज्जितैः ॥
* ॥
ये कम्बवः शार्ङ्गमुखावमर्ष-पीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रे ।स्यान्मौक्तिकानामिह तेषु जन्मतल्लक्षणं संप्रति कीर्त्तयामः ॥
स्वयोनिमध्यच्छवितुल्यवर्णंशङ्खाद्बृहत्कोलफलप्रमाणम् ॥
तथा च ।वर्षोपलसमं दीप्त्या पाञ्चजन्यकुलोद्भवम् ।कपोताण्डप्रमाणं तदतिकान्ति मनोहरम् ॥
* ॥
विशेषो यथा, --“अश्विन्यादिकनक्षत्रे ये जाताः कम्बवः शुभाः ।मौक्तिकं तेषु जातं हि सप्तविंशतिभेदभाक् ॥
शुक्लाशुक्लाः पीतरक्ता नीला लोहितपिञ्जराः ।आकर्व्वुराः पाटलाश्च नववर्णाः प्रकीर्त्तिताः ॥
महन्मध्यलघून्मानैः सप्तविंशतिधा भवेत् ।क्रमतस्तेषु विज्ञेयं नक्षत्रेषु मनीषिभिः ॥
* ॥
पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णंमीनात् सुवृत्तं लघु नातिसूक्ष्मम् ।उत्पाद्यते वारिचराननेषुमीनाश्च ते मध्यचराः पयोधेः ॥
”तथा च ।“गुञ्जाफलकायस्थौल्यं मौक्तिकं तिमिजंलघु ।पाटलापुष्पसङ्काशमल्पकान्ति सुवर्त्तुलम् ॥
वातपित्तकफद्वन्द्वसन्निपातप्रभेदतः ।सप्त प्रकृतयो मीने सप्तधा तेन मौक्तिकम् ॥
लघिष्ठमरुणं वातात् आपीतं मृदु पित्ततः ।शुक्लं गुरु कफोद्रेकात् वातपित्तान्मृदुर्लघु ॥
वातश्लेष्मभवं स्थूलं पित्तश्लेष्मजमच्छकम् ।सर्व्वलिङ्गप्रयोगेण सान्निपातिकमुच्यते ॥
एकजाः शुभदाः प्रोक्तास्तथा वै सान्नि-पातिकाः ॥
* ॥
भौजङ्गमं नीलविशुद्धवर्णंसर्व्वं भवेत् प्रज्वलवर्णशोभम् ।नितान्तधौतप्रतिकल्प्यमान-निस्त्रिंशधारासमवर्णशोभम् ॥
भुजङ्गमास्ते विषवेगदृप्ताःश्रीवासुकेर्व्वंशभवाः पृथिव्याम् ।क्वचित् कदाचित् खलु पुण्यदेशेतिष्ठन्ति ते पश्यति तान्मनुष्यः ॥
फणिजं वर्त्तुलं रम्यं नीलच्छायं महाद्युति ।पुण्यहीना न पश्यन्ति वासुकेः कुलसम्भवम् ॥
शृगालकोलामलकोलगुञ्जा-फलप्रमाणास्तु चतुर्विधास्ते ।स्युर्ब्रह्मबाहूद्भववैश्यशूद्र-सर्पेषु जाताः प्रवरास्तु सर्व्वे ॥
प्राप्यापि रत्नानि धनं श्रियंवाराजश्रियंवा महतीं दुरापाम् ।तेजोऽन्विताः पुण्यकृतो भवन्तिमुक्ताफलस्यास्य विधारणेन ॥
जिज्ञासया रत्नविनिश्चयज्ञैःशुभे मुहूर्त्ते प्रयतैः प्रयत्नात् ।रक्षाविधानं सुमहद्विधायहर्म्म्योपविष्टं क्रियते यदा तत् ।तदा महद्दुन्दुभितूर्य्यघोषै-र्घनैर्घनैराव्रियतेऽन्तरीक्षम् ॥
न तं भुजङ्गा न तु जातुधानान राक्षसा नापि च दुष्टलोकाः ।हिंसन्ति यस्याहिशिरःसमुत्थंमुक्ताफलं तिष्ठति कोषमध्ये ॥
भेकादिष्वपि जायन्ते मणयो ये क्वचित् क्वचित् ।भौजङ्गममणेस्तुल्यास्ते विज्ञेया बुधोत्तमैः ॥
नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णादन्तावली तस्य महासुरस्य ।विचित्ररूपेषु विचित्रवर्णापयःसु पत्युः पयसां पपात ॥
सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्ते-र्भणिप्रवेकस्य महागुणस्य ।तच्छुक्तिमत्सुस्थितिमाप बीज-मासन् पुराप्यन्यभवानि यानि ॥
यस्मिन् प्रदेशेऽम्बुनिधौ पपातसुचारुमुक्तामणिरत्नबीजम् ।तस्मिन् पयस्तोयधरावकीर्णंशुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप ॥
* ॥
सैंहलिकपारलौकिक-सौराष्ट्रिकताम्रपर्णपार-सवाः ।कौवेरपाण्ड्यविराटमुक्ता इत्याकराश्चाष्टौ ॥
“स्वात्यां स्थिते रवौ मेघैर्ये मुक्ता जलबिन्दवः ।शीर्णाः शुक्तिषु जायन्ते तैर्मुक्ता निर्म्मलत्विषः ॥
स्थूला मध्यास्तथा सूक्ष्मा बिन्दुमानानुसारतः ।सुस्निग्धमधुरच्छायं मौक्तिकं सिंहलोद्भवम् ॥
पारलौकिकसम्भूतं मौक्तिकं निविडं गुरु ।सौराष्ट्रिकभवं स्थूलं वृत्तं स्वच्छं सितं घनम् ॥
ताम्रपर्णभवं ताम्रं पीतं पारसवोद्भवम् ।ईषत् श्यामञ्च रूक्षञ्च कौवेरोद्भवमौक्तिकम् ॥
पाण्ड्यदेशोद्भवं पाण्डु सितं रूक्षं विराटजम् ।रुक्मिण्याख्या तु या शुक्तिस्तत्प्रसूतिः सुदुर्लभा ॥
तत्र जातं सितं स्वच्छं जातीफलसमं वरम् ।छायावद्बहुलं रम्यं निर्द्दोषं यदि लभ्यते ॥
अमूल्यं तद्बिनिर्द्दिष्टं रत्नलक्षणकोविदैः ।दुर्लभं नृपयोग्यं स्यादल्पभाग्यैर्न लभ्यते ॥
”अन्यस्त्वाह ।“सर्व्वस्य तस्याकरजा विशेषात्रूपप्रमाणे च यथैव विद्बान् ।नहि व्यवस्थास्ति गुणागुणेषुसर्व्वत्र सर्व्वाकृतयो भवन्ति ॥
”ब्रह्मादिजातिभेदेन शुक्तयोऽपि चतुर्व्विधाः ।तासु सर्व्वासु जातं हि मौक्तिकं स्याच्चतुर्व्विधम् ॥
ब्राह्मणस्तु सितः स्वच्छो गुरुः शुक्लः प्रभान्वितः ।आरक्तः क्षत्त्रियः स्थूलस्तथारुणविभान्वितः ॥
वैश्यस्त्वापीतवर्णोऽपि स्निग्धः श्वेतः प्रभान्वितः ।शूद्रः शुक्लवपुः सूक्ष्मस्तथा स्थूलोऽसितद्युतिः ॥
वर्षोपलानां समवर्णशोभंत्वक्सारमध्यप्रभवं प्रदिष्टम् ।ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्येस्थाने प्ररोहन्ति न सार्व्वजन्ये ॥
वंशजं शशिसङ्काशं कक्कोलीफलमार्द्रकम् ।प्राप्यते बहुभिः पुण्यैस्तद्रक्ष्यं वेदमन्त्रतः ॥
पञ्चभूतसमुद्रेकाद्वंशे पञ्चविधे भवेत् ।मुक्ता पञ्चविधा तासां यथालक्षणमुच्यते ॥
पार्थिवी गुरुवत्सा च तैजसी तेजसा लघुः ।वायवी च मृदुः स्थूला गागनी कोमला लघुः ।आप्याः स्निग्धा भृशं शुक्लाः पञ्चैताः प्रवरामताः ।आसां धारणमात्रेण व्याधिः कोऽपि नजायते ॥
” * ॥
एवमन्यत्रापि ।“गजाहिकोलमत्स्यनां शीर्षे मुक्ताफलोद्भवः ।त्वक्सारशुक्तिशङ्खानां गर्भे मुक्ताफलोद्भवः ॥
धाराधरेषु जायेत मौक्तिकं जलबिन्दुभिः ।जीमूते शुचिरूपञ्च गजे पाटलभास्वरम् ॥
मत्स्ये श्वेतञ्च निस्तेजः फणिन्द्रे नीलभास्वरम् ।हरिच्छ्वेतं तथा वंशे पीतश्वेतञ्च शूकरे ।शङ्खशुक्त्युद्भवं श्वेतं मुक्तारत्नमनुत्तमम् ॥
चतुर्धा मौक्तिके च्छाया पीता च मधुरा सिता ।नीला चैव समाख्याता रत्नतत्त्वपरीक्षकैः ॥
पीता लक्ष्मीप्रदा छाया मधुरा बुद्धिवर्द्धिनी ।शुक्ला यशस्करी छाया नीला सौभाग्यदायिनी ॥
सिता छाया भवेद्बिप्रः क्षत्त्रियश्चार्करश्मिवान् ।पीतच्छाया भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णरुचिर्म्मतः ॥
*अथ गुणाः ।सुतारञ्च सवृत्तञ्च स्वच्छञ्च निर्म्मलं तथा ।घनं स्निग्धञ्च सच्छायं तथा स्फुटितमेव च ।अष्टौ गुणाः समाख्याता मौक्तिकानामशेषतः ॥
तद्यथा, --तारकाद्युतिसङ्काशं सुतारमिति गद्यते ।सर्व्वतो वर्त्तुलं यच्च सुवृत्तं तन्निगद्यते ॥
स्वच्छं दोषविनिर्म्मुक्तं निर्म्मलं मलवर्ज्जितम् ।गुरुत्वं तुलने यस्य तद्घनं मौक्तिकं वरम् ॥
स्नेहेनैव विलिप्तं यत्तत् स्निग्धमिति गद्यते ।छायासमन्वितं यच्च सच्छायं तन्निगद्यते ॥
व्रणरेखाविहीनं यत्तत् स्यादस्फुटितं शुभम् ॥
भ्राजिष्णु कोमलं कान्तं मनोज्ञं स्फुरतीव च ।स्रवतीव च सत्त्वानि तन्महारत्नसंज्ञितम् ॥
श्वेतकाचसमाकारं शुभ्रांशुशतयोजितम् ।शशिराजप्रतिच्छायं मौक्तिकं देवभूषणम् ॥
” * ॥
गारुडे ।त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रभूतंयच्छङ्खजं यच्च वराहजातम् ।प्रायो वियुक्तानि भवन्ति भासाशस्तानि माङ्गल्यतया तथापि ॥
प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तंसितं सुवृत्तं समसूक्ष्मरन्ध्रम् ।अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदंयन्मौक्तिकं तद्गुणवत् प्रदिष्टम् ॥
एवं समस्तेन गुणोदयेनयन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् ।न तस्य भर्त्तारमनर्थजातएकोऽपि दोषः समुपैति सद्यः ॥
एवं सर्व्वगुणोपेतं मौक्तिकं येन धार्य्यते ।तस्यायुर्व्वर्द्धते लक्ष्मीः सर्व्वपापं प्रणश्यति ॥
गुणवद्गुरु यद्देहे मौक्तिकैकं हि तिष्ठति ।चञ्चलापि स्थिरा भूत्वा कमला तत्र तिष्ठति ॥
”दोषो यथा, --“चत्वारः स्युर्महादोषाः षण्मध्याश्च प्रकीर्त्तिताः ।एवं दश समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
यत्रैकदेशे संलग्नः शुक्तिखण्डो विभाव्यते ।शुक्तिलग्नः समाख्यातः स दोषः कुष्ठकारकः ॥
मीनलोचनसङ्काशो दृश्यते मौक्तिके तु यः ।मत्स्याक्षः स तु दोषः स्यात् पुत्त्रनाशकरो ध्रुवम् ॥
दीप्तिहीनं गतच्छायं जठरं तद्विदुर्व्वुधाः ।तस्मिन् संधारिते मृत्युर्जायते नात्र संशयः ॥
मौक्तिकं विद्रुमच्छायमतिरक्तं विदुर्व्वुधाः ।दारिद्रजनकं यस्मात् तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥
उपर्य्युपरि तिष्ठन्ति बलयो यत्र मौक्तिके ।त्रिवृत्तं नाम तस्योक्तं सौभाग्यक्षयकारकम् ।अवृत्तं मौक्तिकं यच्च चिपिटं यन्निगद्यते ।मौक्तिकं घ्रियते येन तस्याकीर्त्तिर्भवेत् सदा ॥
त्रिकोणं त्र्यस्रमाख्यातं सौभाग्यक्षयकारकम् ।दीर्घं यत्तत् कृशं प्रोक्तं प्रज्ञाविध्वंसकारकम् ॥
निर्भग्नमेकतो यच्च कृशपार्श्वं तदुच्यते ।सदोषं मौक्तिकं निन्द्यं निरुद्योगकरं हितत् ।अवृत्तं पिडकोपेतं सर्व्वसम्पत्तिहारकम् ॥
* ॥
यत्र कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके ।उष्णे सलवणे स्नेहे निशान्तद्वासयेज्जले ॥
ब्रीहिभिर्मर्दनीयंवा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् ।यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ॥
* ॥
तथा हि ।क्षिपेद्गोमूत्रभाण्डे तु लवणक्षारसंयुते ।स्वेदयेद्घह्निना वापि शुष्कवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥
हस्ते मौक्तिकमादाय ब्रीहिभिश्चोपघर्षयेत् ।कृत्रिमं भङ्गमाप्नोति सहजञ्चाति दीप्यते ॥
कृत्वा पचेत् सुपिहिते शुभदारभाण्डेमुक्ताफलं निहितनूतनशुक्तिकाण्डम् ।स्फीटन्तथा प्रणिदधीत ततश्च भाण्डात् ।संस्थाप्य धान्यनिचये च तमेकमासम् ॥
आदाय तत् सकलमेव ततोऽन्नभाण्डंजम्बीरजातरसयोजनया विपक्वम् ।घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैःकुर्य्याद्यथेच्छमिह मौत्तिकमाशु विद्धम् ॥
मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतन्तु कृत्वापश्चात् पचेत्तनु ततश्च वितानपत्या ।दुग्ध ततः पयसि तद्बिपचेत् सुरायांपक्वन्ततोऽपि पयसा शुचि चिक्वणेन ।शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेनस्यात् मौक्तिकं विमलसद्गुणकान्तिजालम् ॥
”अथ मूल्यम् ।“पञ्चभिर्माषको ज्ञेयो गुञ्जाभिर्माषकैस्तथा ।चतुर्भिः शाणमाख्यातं माषकैर्मणिवेदिभिः ॥
एकस्य शुक्तिप्रभवस्य शुद्ध-मुक्तामणेः शाणकसम्मितस्य ।मूल्यं सहस्राणि कपर्द्दकानित्रिभिः शतैरभ्यधिकानि पञ्च ॥
यन्माषकार्द्धेन ततो विहीनंचतुःसहस्रं लभतेऽस्य मूल्यम् ।यन्माषकांस्त्रीन् बिभृयाद्गुरुत्वेद्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम् ॥
अर्द्धाधिकद्बौ वहतोऽस्य मूल्यंत्रिभिः शतैरभ्यधिकं सहस्रम् ।द्विमाषकोन्मापितगौरवस्यशतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम् ॥
अर्द्धाधिकमाषकसम्मितस्यसपञ्चविंशं त्रितयं शतानाम् ।यन्माषकोन्मापितमानमेकंतस्याधिकं विंशतिभिः शतं स्यात् ॥
गुञ्जाश्च षड्धारयतः शते द्वेमूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ।गुञ्जाश्चतस्रो विधृतं शतार्द्धा-दर्द्धं लभेताप्यधिकं त्रिभिर्व्वा ॥
अतः परं स्याद्धरणप्रमाणंसंख्याविनिर्द्देशविनिश्चयोक्तिः ।त्रयोदशानां धरणे धृतानांहिक्केति नाम प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
अध्यर्द्धमात्रञ्च शतं कृतं स्यान्-मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य ।यदि षोडषभिर्भवेत् सुपूर्णंधरणं तत्प्रवदन्ति दार्व्विकाख्यम् ॥
अधिकं दशभिः शतञ्च मूल्यंसमवाप्नोत्यपि बालिशस्य हस्तात् ।यदि विंशतिभिर्भवेत् सुपूर्णंधरणं मौक्तिकजं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
नवसप्ततिमाप्नुयात् स्वमूल्यंयदि न स्याद्गुणयुक्तितो विहीनम् ॥
त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्येति परिकीर्त्त्यते ।चत्वारिंशत्परं तस्य मूल्यमेष विनिश्चयः ॥
चत्वारिंशत् भवेत् शिक्या त्रिशन्मूल्यं लभेत सा ।पञ्चाशत्तु भवेत् सोमस्तस्य मूल्यन्तु विंशतिः ॥
षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्य मूल्यं चतुर्द्दश ।अशीतिर्नवतिश्चेति कुप्येति परिकल्प्यते ॥
एकादश स्युर्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात् ।शतमर्द्धाधिकं द्वे च चूर्णोऽयं परिकीर्त्तितः ॥
सप्त पञ्च त्रयश्चैव तेषां मूल्यमनुक्रमात् ॥
शाणात् परं माषकमेकमेकंयावद्बिवर्द्धेत गुणैरपीदम् ।मूल्येन तावद्द्विगुणेन योग-माप्नोत्यनावृष्टिहतेऽपि देशे ॥
सूक्ष्मातिसूक्ष्मोत्तममध्यमानांयन्मौक्तिकानामिह मूल्यमुक्तम् ।तज्जातिमात्रेण न जातु कार्य्यंगुणैरहीनस्य हि तत् प्रदिष्टम् ॥
यत्तु चन्दांशुसङ्काशमीषद्विम्बफलाकृति ।स्वमूल्यात् सप्तमं भागमवृत्तत्वाल्लभेत तत् ॥
पीतकस्य भवेदर्द्धमवृत्तस्य त्रिभागतः ।विषमव्यस्तजातीनां षड्भागं मूल्यमादिशेत् ॥
अर्द्धरूपाणि सस्फोटात् पङ्कचूर्णानि यानि च ।असाराणि च यानि स्युः करकाकारवन्ति च ॥
एकदेशप्रभावन्ति सकलाश्लेषितानि च ।यानि चातकवर्णानि कांस्यवर्णानि यानि च ॥
मीननेत्रसवर्णानि ग्रन्थिभिः संवृतानि च ।सदोषाणि च यानि स्युस्तेषां मूल्यं पदांशिकम् ॥
अन्यत्र तु ।सञ्चाली प्रोच्यते गुञ्जा सा तिस्रो रूपकं भवेत् ।रूपकैर्दशभिः प्रोक्तः कलञ्जो नाम नामतः ॥
कलञ्जनामकं द्रव्यमेकदेशे निघापयेत् ।अन्यतो जलबिन्दूंस्तु तोलनार्थं विनिःक्षिपेत् ॥
चत्वारि त्रीणि युग्मंवा तथैकं बहु वा स्थितम् ।समं कलञ्जमानेन तुलामानादतः क्रमात् ॥
नवमात् पञ्चमं याबत् कलञ्जेन समं यदा ।तत्क्रमादुत्तमं ज्ञेयं मौक्तिकं रत्नवेदिभिः ॥
चतुर्द्दशात् समारभ्य दशसंख्याविधिं क्रमात् ।कलञ्जस्य समानं वा मौक्तिकं मध्यमं विदुः ॥
आरभ्य विंशतितमात् क्रमात् पञ्चदशावधि ।लङ्घ्यास्ताः कथिता मुक्ता मूल्यञ्च तदनुक्रमात् ॥
कलञ्जद्वयमानेन यद्येकं मौक्तिकं भवेत् ।न धार्य्यं नरनाथैस्तु देवयोग्यममानुषम् ॥
इत्थं विचार्य्य यो मुक्तां परिधत्ते नराधिपः ।तस्यायुश्च यशो वीर्य्यं विपरीतमतोऽन्यथा ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
(अथास्याः शोधनम् ।“स्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे जयन्त्याः स्वरसेन च ।मणिमुक्ताप्रबालानि यामैकं शोधनं भवेत् ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
) अन्यत् मुक्ताफलशब्दे द्रष्टवम् ॥
* ॥
अथमुक्ताधारणदिनम् ।“रेवत्यश्विधनिष्ठासु हस्तादिषु च पञ्चसु ।शङ्खविद्रुममुक्तानां परिधानं प्रशस्यते ॥
”इति समयप्रदीपः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मुक्ता स्त्री मुच--क्त । १ रास्नायाम् रत्नमा० २ शुक्तिजे (मति)रत्नभेदे च ।
Stchoupak
French
मुक्ता-
f.
 perle
-मय- -ई- a. fait de perles.
°कलाप-
m.
 parure de perles
-ई-कृ- changer en ornement de
perles.
°गुण-
m.
 collier de perles
valeur d'une perle.
°जाल- nt. parure de perles
-मय- -ई- a. fait de perles.
°दामन्- nt. collier de perles.
°पटल- nt. masse de perles.
°पुर- nt.
n.
 d'une ville de l'Himâlaya.
°फल- nt. perle
m.
n.
 d'un roi
-ता-
f.
 fait d'être une perle
-ई-भूत- a. v. changé en perle
°फल-ध्वज-
m.
n.
 d'un roi.
°मणि-
m.
 °रत्न- nt. perle précieuse
°मणि-सर-
m.
 collier
de perles.
°लता-
f.
n.
 d'une femme.
°सर-
m.
 collier de perles
°हार- id.
°सेन-
m.
 roi des Vidyādhara.
मुक्ताकार- a. ressemblant à une perle.
मुक्ताच्छ- a. pur comme une perle.
मुक्तावलि- -ई-
f.
 collier de perles
femme de Candraketu.