| YouTube Channel

मीङ् (mIG)

 
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मी
मूलधातुः:
 मीङ्
धात्वर्थः:
 हिंसायाम् (प्राणवियोगः)
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 मीयते
अनुबन्धादिविशेषः:
 ईकारान्तः, ओदित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
मीङ् हिंसायाम्
- मीयते मिम्ये मेता मीनः मीनवान् मीत्वा मेतुम् मित्सते (9) निमाता प्रमातेति मिञ्मीञो रूपम् 31
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
मीङ् हिंसायाम्
- मीयते मीनः, मीनवान् माता सनिमीमा (7454) इतीस्-मित्सते क्र्य्यादौ मीञ् (94)-मीनाति 29
धातुवृत्तिः
Sanskrit
मीङ् (अर्थः) हिंसायाम्
अत्र हिंसाशब्देन हिंसाफलं प्राणविश्लेषोऽभिधीयते ( मीयते ) इत्यादि धीङ्वत् ( मिमीषत ) इत्यत्र "सनिमीमा'' इति नेस्भावः तत्र 'मीनातिमिनोत्योर्द्वयोर्ग्रहणम्' इति हि वृत्तिकारः काश्यपस्वामिवर्धमानास्तु लाक्षणिकमीरूपस्य मिनोतेरग्रहणशङ्कापनोदनपरावृत्तिः, न त्वस्याग्रहणपरेति मित्सते इतीच्छन्ति एषाम् "इको झल्'' इत्यत्र "मीनातिमिनोत्योः' इति भाष्यमप्युपलक्षणव्याख्येयम् मीनातीति क्र्यादौ डुमिङिति ह्रस्वान्तस्स्वादौ मी गताविति चुरादौ 29
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मीङ् हिंसायाम्”@} 2 ‘मीञो मीनाति मीनीते, हिंसायां मीयते ङितः।।’ 3 4 मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका
मेता-त्री, माययिता-त्री, मिमीषिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकक्षयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
शतरि मीयन्-न्ती-ती इति रूपमिति विशेषः।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२६८)
02
=>
 (४-दिवादिः-११३७। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १६)
04
=>
 [इति देवः। ‘हिंसाऽत्र मृतिः।’ इति धा। का। व्याख्यायाम् (२। ५८)। मायकः-यिका, मायकः-यिका, मिमीषकः-षिका, [[३। ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यत्र मीनातिमिनोत्योरुभयोरपि ‘मी’ इत्यनेन ग्रहणम्-इति वृत्तिकारः। तेन नास्य ‘मी’ इत्यनेन ग्रहणमिति ज्ञायते। काश्यप- क्षीरस्वामि-वर्धमानप्रभृतयस्तु धातोरस्यापि तत्र ग्रहणमिति कृत्वा, इस्भावे, अभ्यासलोपादिके, सकारस्य तकारे च कृते ‘मित्सते’ इति सन्नन्ते रूपं प्रदर्शय- न्ति। “लाक्षणिकमीरूपस्य मिनोतेः अग्रहणशङ्कापनोदनपरा वृत्तिः
\n\n न त्वस्याग्र- हणपरा।” इति तेषामुपपादनं माधवधातुवृत्तिप्रतिपादितमिहानुसन्धेयम्। वस्तुतस्तु ‘इको झल्’ (१-२-९) इत्यत्र, ‘मीनातिमिनोत्योः--’ इति भाष्यो- क्त्या, ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यत्र मीनातिमिनोत्योर्द्वयोरेव ग्रहणं न्याय्यम्
\n\n अन्यथा निरुक्तभाष्यस्योपलक्षणत्वापत्तेः। अस्य धातोरपि ग्रहणे उपलक्षकत्व- कल्पनायां च प्रमाणाभावाच्चेत्यलम्। अन्यत्र विस्तरः।]]
05
=>
 (३०२)
06
=>
 [पृष्ठम्१०३१+ २८]
1 {@“मीङ् हिंसायाम्”@} 2 ‘मीञो मीनाति मीनीते, हिंसायां मीयते ङितः।।’ 3 इति देवः।
4 मायकः-यिका, 5 मापकः-पिका, 6 मित्सकः-त्सिका, 7 मेमीयकः-यिका
माता-मात्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि सौवादिकमिनोतिवत् 8 ज्ञेयानि।
9 मीनन्- प्रमीणन्-ती, प्रमीणानः, इति शतरि शानचि च रूपम्।
मीतम्-मीतः- मीतवान्, मीत्वा, 10 प्रमाय, 11 ईषत्प्रमयः-दुष्प्रमयः-सुमयः, मयः- 12 प्रमयः, इत्यादीन्यस्य प्रातिस्विकरूपाणीति ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२६९)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४७६। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १६)
04
=>
 [[१। ‘मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च’ (६-१-५०) इति एज्विषये आकारः। युगा- गमः। एवमेव णमुल्प्रभृतिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। ण्यन्तेऽप्येज्विषयत्वेनाकारे, आदन्तलक्षणे पुगागमे च रूपमेवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यनेन इस्, अभ्यासलोपतकारादिकं यथयथं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। यङ एज्विषयत्वाभावेन आकारो न। अभ्यासे गुणः। एवमेव यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 (१२५३)
09
=>
 [[५। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। प्रत्ययस्य शित्त्वेन ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। प्रमीणन् इत्यत्र ‘हिनुमीना’ (८-४-१५) इति णत्वम्। “…परनिमित्त- कस्य आल्लोपस्य (च) पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वाद् ‘एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्’ (परि। ३७) वा णत्वम्।” इति माधवोक्तमिहानुसन्धेयम्। एवमेव प्रमीणानः इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[६। ‘मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च’ (६-१-५०) इत्यनेन ल्यप्यप्याकारः।]]
11
=>
 [[७। ‘निमिमीलियां खलचोरात्वं न’ (वा। ६-१-५१) इति खल्प्रत्यये, अच्प्रत्यये चाकारनिषेधः। तेनैवं रूपम्। अत्र वार्तिके ‘अच्’ इत्यनेन पचाद्यचः (३-१-१३४), एरचः (३-३-५७) च ग्रहणमिति ज्ञेयम्। दुष्प्रमयः = रिपुः।]]
12
=>
 [[आ। ‘… मांसश्रियां प्रमयकृत् सितपीतचेलः।’ धा। का। ३। ५।]]