| YouTube Channel

मिमृक्षकः-क्षिका (mimRkSakaH-kSikA)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मृजू शौचालङ्कारयोः”@} 2 आधृषीयः।
‘शौचालङ्कारयोर्वा णौ मृजेर्मार्जति मार्जयेत्।।’ 3 इति देवः।
‘मृजूष्--’ इति क्षीरस्वामी।
ऊदित्त्वस्य ण्यन्ते प्रयोजनाभावात्, शुद्ध एवोपयोगाच्चास्य णिज्विकल्प इति ज्ञेयम्।
यद्वा, आधृषीयत्वेनेड्विकल्प इति बोध्यम्।
मार्जकः-र्जिका, मिमार्जयिषकः-षिका, मार्जकः-र्जिका, मिमार्जिषकः-षिका, मिमृक्षकः-क्षिका, मरीमृजकः-मरीमार्जकः-र्जिका
मार्जयिता-त्री, मिमार्ज- यिषिता-त्री, मार्जिता-त्री, मार्ष्टा-मार्ष्ट्री, मिमार्जिषिता-मिमृक्षिता-त्री, मरीमृजिता-मरीमार्जिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि यथा- सम्भवमूह्यानि।
णिजभावपक्षे पूर्वलिखितादादिकमार्ष्टिवत् 4 सन्नन्ते, यङन्ते च रूपाणि बोध्यानि।
ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्ताच्च, णिन्नि- मित्तकं लघूपधलक्षणं गुणं बाधित्वा, ‘मृजेर्वृद्धिः’ 5 इति वृद्धि- रिति विशेषः।
वृद्धिविधायके सूत्रे उत्सृष्टानुबन्धस्य मृजेरविशेषेण ग्रहणमिति विवेकः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८४९। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ६०)
04
=>
 (१३०२)
05
=>
 (७-२-११४)
1 {@“मृश आमर्शने”@} 2 आमर्शनम् = स्पर्शः।
मर्शकः-र्शिका, मर्शकः-र्शिका, 3 मिमृक्षकः-क्षिका, मरीमृशकः-शिका
4 5 म्रष्टा-मर्ष्टा-र्ष्ट्री, मर्शयिता-त्री, मिमृक्षिता-त्री, मरीमृशिता-त्री, इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि भौवादिककर्षतिवत् 6 ज्ञेयानि।
शतरि- 7 आमृशन्- न्ती-ती, म्रक्ष्यन्-मर्क्ष्यन्-न्ती-ती
इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०९)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४२५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[९। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वात् ‘--अकिति’ (६-१-५९) इत्युक्तत्वात् अमभावे ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना धातुशकारस्य षकारे ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
04
=>
 [पृष्ठम्१०५४+ २६]
05
=>
 [[१। ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्’ (६-१-५९) इति वा अमागमः। ततः यण्। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। एवमेव अकिति झलादिप्रत्यये परतः सर्वत्र अमागमो विकल्पेन भवति।]]
06
=>
 (२५५)
07
=>
 [[२। ‘तुदादिभ्यः शः’ (३-१-७७) इति शः बिकरणप्रत्ययः। अपित्सार्वधातुकस्य शस्य ङिद्वद्भावाद् अङ्गस्य गुणो न। स्त्रियां नुम्विकल्पे रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]