| YouTube Channel

मासः (mAsaH)

 
Apte
English
मासः [māsḥ] सम् [sam], सम् [मा एव अण्]
A month, (it may be चान्द्र, सौर, सावन, नाक्षत्र or बार्हस्पत्य)
न मासे प्रतिपत्तासे मां चेन्मर्तासि मैथिलि
Bk.*
 8.95.
The moon (Ved. ).
The number 'twelve'.
Comp.
 -अधिपः, -अधिपतिः the planet presiding over a month. -अनुमासिक
a.
 monthly
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्
Ms.*
 3.122.-अन्तः the day of new moon. -अवधिक
a.
 lasting for or occurring in a month. -आहार
a.
 eating only once a month.
उपवासिनी a woman who fasts for a whole month.
a procuress, a lascivious or lewd woman (ironically.). -ऋक्षम् the constellation after which a month (like चैत्र, वैशाख) is named
माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्वा वा मासार्क्षाणि व्युतान्यपि ॥
Bhāg.*
 7.14.22. -कालिक
a.
 monthly, lasting for a month. -चारिक
a.
 practising (any thing) for a month. -जात
a.
 a month old, born a month ago. -ज्ञः a kind of gallinule. -देय
a.
 to be paid in a month. -पाक
a.
 maturing in a month. -प्रमितः the new-moon. -प्रवेशः the beginning of a month. -भुक्तिः (the sun's) monthly course. -मानः a year. -संचयिक
a.
 having provisions for a month
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको$पि वा
Ms.*
 6.18.
Apte 1890
English
मासः,
सं [मा एव अण्] 1 A month
(it may be चांद्र, सौर, सावन, नाक्षत्र or बार्हस्पत्य)
न मासे प्रतिपत्तासे मां चेन्मर्तासि मैथिलि Bk. 8. 95.
2 The moon (Ved.).
3 The number ‘twelve’.
Comp.
अनुमासिक a. monthly.
अंतः the day of new moon.
अवधिक a. lasting for or occurring in a month.
आहार a. eating only once a month.
उपवासिनी {1} a woman who fasts for a whole month. {2} a procuress, a lascivious or lewd woman (ironically).
कालिक a. monthly, lasting for a month.
जात a. a month old, born a month ago.
ज्ञः a kind of gallinule.
देय a. to be paid in a month.
प्रमितः the new-moon,
प्रवेशः the beginning of a month
मानः a year.
Apte Hindi
Hindi
मासः
पुं*
 - -
"महीना (यह चांद, सौर, सावन, नक्षत्र या बार्हस्पत्य में से कोई भी हो सकता हैं)"
मासः
पुं*
 - -
बारह की संख्या
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मासः, माः, पक्षद्वयम्, पक्षयुगम्, नाक्षत्रम्, यौव्यः, वर्षांशः, वर्षाङ्गः
noun
वर्षस्य द्वादशतमांशावधिकः कालः यस्य किमपि निश्चितं नाम अस्ति।
"अस्मिन् मासस्य प्रथमे दिने कर्मचारी-दिवसः अस्ति।"
Synonyms:
 मासः, माः
noun
त्रिंशदहोरात्रात्मकः कालः।
"कार्यपूर्त्यर्थम् मासस्य अवधिः आवश्यकः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मासः
Root: मास
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ त्रिंशद्दिनात्मकः पौषमाघादिद्वादश मासाः
Meaning(s):
⇒ Lunar-month
Shloka(s):
2|1|80|2 ► मासः सांवत्सरस्तान्तः संक्रान्त्या तु स तारणः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|80|2 ⇢ मासः (मास) (पुं) ⇒ Lunar-month ⇒ त्रिंशद्दिनात्मकः पौषमाघादिद्वादश मासाः
➠ 2|1|80|2 ⇢ तान्तः (तान्त) (पुं) ⇒ Lunar-month ⇒ त्रिंशद्दिनात्मकः पौषमाघादिद्वादश मासाः
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शुक्लः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सावनः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मासः,
पुं,
 (मस् परिमाणे + भावे घञ् ।) माष-परिमाणम् । इत्यमरटीकायां भरतः । माषाइति भाषा ॥
(मस्यते परिमीयते असावने-नवेति मस् + घञ् ।) शुक्लकृष्णपक्षद्बयात्मकःकालः । स च पौषमाघादिद्बादशसंज्ञकः ।इत्यमरः । १ । ४ । १२ ॥
माश्चन्द्रस्तस्यायं मासःष्णः । चान्द्रमासस्येयं व्युत्पत्तिः । सौरादिषु तुमस्यते परिमीयतेऽनेनासौ वा मासः । मसिर्यई परिमाणे घञ् । माः सान्तोऽपि । मास्तुमासोऽपि दृश्यते । इति हड्डः । इति भरतः ॥
* ॥
स्मृतिमतेऽपि पौषादिद्वादशसंज्ञकः । यथा, --“चक्रवत् परिवर्त्तेत सूर्य्यः कालवशाद्यतः ।अतः सांवत्सरं श्राद्धं कर्त्तव्यं मासचिह्नितम् ॥
मासचिह्नन्तु कर्त्तव्यं पौषमाघाद्यमेव हि ।यतस्तत्र विधानेन स मासः परिकीर्त्तितः ॥
”इति लघुहारीतः ॥
कार्त्तिकादिद्बादशसंज्ञकोऽपि । यथा, --“अन्त्योपान्त्यौ त्रिभौ ज्ञेयौ फाल्गुनश्च त्रिभोमतः ।शेषा मासा द्विभा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यव-स्थया ॥
”स च चैत्रादिद्बादशसंज्ञकश्च । यथा व्यक्तंब्रह्मपुराणम् ।“चैत्रे मासि जगद्ब्रह्मा ससर्ज्ज प्रथमेऽहनि ।शुक्लपक्षे समग्रन्तु तदा सूर्य्योदये सति ॥
प्रवर्त्तयामास तदा कालस्य गणनामपि ।ग्रहान्राशीनृतून् मासान् वत्सरान् वत्सराधि-पान् ।इत्यनेन मासर्त्तुवत्सराणां चान्द्रत्वमुक्तम् ।ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि ।“चैत्रसितादेरुदयाद्भानोर्व्वर्षर्त्तुमासयुगकल्पाः ।सृष्ट्यादौ लङ्कायामिह प्रवृत्ता दिनैर्व्वत्स ॥
”चैत्रसितादेश्चैत्रशुक्लप्रतिपदस्तामारभ्येत्यर्थः ॥
अपि च ।“मीनादिस्थो रविर्येषामारम्भप्रथमक्षणे ।भवेत्तेऽब्दे चान्द्रमासाश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः ॥
”चान्द्रसावनसौरनाक्षत्रभेदेन स च चतुर्व्विधः ।शुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तश्चान्द्रः । तत्र चान्द्रो-ऽपि द्विविधः । शुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तो मुख्यः ।कृष्णप्रतिपदादिपौर्णमास्यन्तो गौणः । यत्-किञ्चित्त्रिंशत्तिथ्यात्मकश्चेति द्विविधो गौणः ।त्रिंशदहोरात्रात्मकः सावनः । आदित्यैक-राशिभोगावच्छिन्नः सौरः । सप्तविंशतिनक्षत्रा-वच्छिन्नस्त्रिंशन्नाक्षत्रदिनात्मकश्च नाक्षत्रः ।तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते ।“चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः ।एकराशौ रविर्यावत् कालं मासः संभास्करः ॥
सर्व्वर्क्षपरिवर्त्तैस्तु नाक्षत्र इति चोच्यते ॥
”सूर्य्यसिद्धान्ते ।“नाडीषष्ट्या तु नाक्षत्रमहोरात्रं प्रचक्षते ।तत्त्रिंशता भवेन्मासः सावनोऽर्कोदयैस्तथा ॥
ऐन्दवस्तिथिभिस्तद्वत् संक्रान्त्या सौर उच्यते ॥
”तत्त्रिंशता नाक्षत्रदिनत्रिंशता मासो नाक्षत्र-मासः । तथा त्रिंशता ॥
* ॥
स्मार्त्तशूलपाणि-मते मुख्यचान्द्र एव मासपदशक्यः । जीमूत-वाहनमते सौर एव शक्यः । चान्द्रप्रमाणंप्रागुक्तम् । सौरप्रमाणन्तु । सौरास्तु माघादयोद्बादश एव श्रौताः । तथा च श्रुतिः । तप-स्तपस्यौ शैशिरावृतुः । मधुश्च माधवश्च वास-न्तिकावृतुः । शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मावृतुः । अथै-तदुदगयनं देवानां दिनम् । नभाश्च नभस्यश्चवार्षिकावृतुः । इषश्च ऊर्ज्जश्च शारदावृतुः ।सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतुः । अथैत-द्दक्षिणायनं देवानां रात्रिरिति । अत्रायनस्यसौरत्वेन तद्घटकतपस्तपस्यादीनामपि सौरपरतेति । अतो भूयसामनुरोधेन वैशाखादयःसौरवाचिनोऽवधार्य्यन्ते । इति मलमासतत्त्वम् ॥
अपि च ।“मेषस्थित्या रवेर्मासो वैशाखोऽब्दमुखःस्मृतः ।”इति सङ्केतकौमुदी ॥
अथ कर्म्मविशेषे मासविशेषादिः । तत्र पिता-महः ।“आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः ।विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥
”प्रथमादिपदं यात्राग्रहचारपरम् । यत् कर्म्मसूर्य्यभोग्यराश्युल्लेखेन यच्च विशिष्योदगयनादिविहितं तत्परञ्च अयनस्य सौरमासघटित-त्त्वात् । तच्च चूडोपनयनादि । द्बितीयादिपदंसत्रभृतिवृद्बिप्रायश्चित्तायुर्दायाशौचगर्भाधान-पुंसवनसीमन्तोन्नयननामकरणान्नप्राशननिष्क्र-मणचूडादिपरम् । तथा च विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“अध्वायनञ्च ग्रहचारकर्म्मसौरेण मासेन सदाध्यवस्येत् ।सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेनलौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म्म ॥
”अध्वायनं अध्वगमनं यात्रेति यावत् ॥
* ॥
अथ सौरादिमासविहितकर्म्माणि ।“विवाहोत्सवयज्ञेषु सौरं मासं प्रशस्यते ।पार्व्वणे त्वष्टकाश्राद्धे चान्द्रमिष्टं तथाब्दिके ॥
”अत्र यज्ञपदमुदगयनादिविहितपशुयागाभिप्रायंपितामहोक्तन्तु विष्णुधर्म्मोत्तरोक्तसत्रपरम् ।गर्गः ।“आयुर्दायविभागश्च प्रायश्चित्तक्रिया तथा ।सावनेन तु कर्त्तव्या मन्त्राणामप्युपासना ॥
”सूर्य्यसिद्धान्ते ।“सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तिता ॥
”मध्यमग्रहभुक्तिर्ज्योतिर्गणना प्रसिद्धा ॥
* ॥
नाक्षत्रमासप्रयोजनं विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दो-र्म्मासेन कुर्य्याद्भगणात्मकेन ।”नक्षत्रसत्राणि माससाध्ययागविशेषरूपाणियाज्ञिकप्रसिद्धानि । इन्दोरयनानि सोमाय-नाख्यसत्राणि । इति समयप्रकाशः ॥
एवं जन्म-नक्षत्रे शनिभौमवारे फलं नाक्षत्रमासेन योग्य-त्वात् । यथा, मलमासतत्त्वे ।“जन्मन्यृक्षे यदि स्यातां वारौ भौमशनैश्चरौ ।स मासः कल्मषो नाम मनोदुःखप्रदायकः ॥
”मलमासविवरणं मलमासशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथ मासकृत्यम् ।“आषाढशुक्लैकादश्यां कुर्य्यात् स्वापं महोत्-सवम् ।आषाढे च रथं कुर्य्यात् श्रावणे श्रवणाविधिम् ॥
भाद्रे च जन्मदिवसे उपवासपरो भवेत् ।प्रसुप्तञ्च पारिवर्त्तमाश्विने मासि कारयेत् ॥
उत्थानं श्रीहरेः कुर्य्यादन्यथा विष्णुद्रोहकृत् ।शुभे चैवाश्विने मासि महामायाञ्च पूजयेत् ॥
कार्त्तिके मासि यत् कृत्यं शृणु देवि वरानने ! ।सप्तवर्त्त्याः प्रमाणेन दीपः स्याच्चतुरङ्गुलः ॥
पक्षान्ते च प्रकर्त्तव्या दीपमाला बलिः शुभा ।मार्गशीर्षे सिते पक्षे षष्ठीञ्च सितवस्त्रकैः ॥
पूजयेज्जगदीशञ्च तूलवस्त्रैर्विशेषतः ।पौषे पुण्याभिषेकञ्च वर्ज्जयेच्चन्दनं तथा ॥
संक्रान्त्यां माघमासे च साधिवासिततण्डुलान् ।निवेद्य विष्णवे भक्त्या इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
जीवनं सर्व्वभूतानां जनकस्त्वं जगद्गुरो ! ।तन्मायालीनता प्राप्ता त्वयैव जनिता प्रभो ! ॥
कर्पूराकृतिद्रव्याणि घृताक्तानि निवेदयेत् ।ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या देवदेवपुरःस्थितान् ॥
अभ्यर्च्च्य भगवद्भक्त्या द्विजांश्च भगवद्धिया ।एकस्मिन् भोजिते भक्ते कोटिर्भवति भक्तितः ॥
विप्रभोजनमात्रेण व्यङ्गं साङ्गं भवेद्ध्रुवम् ।पञ्चम्यां शुक्लपक्षे तु स्नापयित्वा च केशवम् ॥
पूजयेद्भगवद्भक्त्या चूतपल्लवसम्मितैः ॥
फल्गुचूर्णैश्च विविधैर्वासितैः पटवासितम् ।काननं रमणीयञ्च प्रदीप्तदीपदीपितम् ॥
द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बीरनागरङ्गकपूगकम् ।नारिकेलञ्च धात्री च वंशतालहरीतकी ॥
अन्यैश्च वृक्षषण्डैश्च सर्व्वर्त्तकुसुमाचितम् ।पुष्पैश्च विविधैश्चैव फलपुष्पसमन्वितम् ॥
वितानैः कुसुमोद्यानैर्वारिपूर्णघटैस्तथा ।चूतशाखोपशाखाभिः शोभितं छत्रचामरैः ॥
विशेषतः कलियुगे दोलोत्सवो विधीयते ।फाल्गुने च चतुर्द्दश्यामष्टमे यामसंज्ञके ॥
अथवा पौर्णमास्यान्तु प्रतिपत्सन्धिसम्मितौ ।पूजयेद्बिधिवद्भक्त्या फल्गुचूर्णैश्चतुर्व्विधैः ॥
सितरक्तैर्गौरपीतैः कर्पूरादिविमिश्रितैः ।हरिद्राक्षारयोगाच्च रङ्गरम्यैर्मनोहरैः ॥
अन्यैर्व्वा रङ्गरम्यैश्च प्रीणयेत् परमेश्वरम् ॥
एकादश्यां समारभ्य पञ्चम्यन्तं समापयेत् ।पञ्चाहानि त्र्यहाणि स्युर्द्दोलोत्सवो विधीयते ॥
दक्षिणाभिमुखं कृष्णं दोलयानं सकृन्नराः ।दृष्ट्वापराधनिचयैर्मुक्तास्ते नात्र संशयः ॥
निक्षिप्य जलमात्रे तु मासे माधवसंज्ञिते ।सौवर्णपात्रे ताम्रे वा रौप्ये वा मृण्मयेऽपि वा ॥
तोयस्थं योऽर्च्चयेद्देवं शालग्रामसमुद्भवम् ।प्रत्यहं मां महाभागे ! तस्य पुण्यं न गण्यते ॥
दमनारोपणं कृत्वा श्रीविष्णौ च समर्पयेत् ।वैशाख्यां श्रावणे भाद्रे कर्त्तव्यञ्च तदर्पणम् ॥
वैशाखे च तृतीयायां जलमध्ये विशेषतः ।अथवा मण्डपे कुर्य्यात् मण्डले वा बृहद्ध्वजे ॥
सुगन्धचन्दनेनाङ्गसुपुष्टाङ्गो दिने दिने ।यथा प्रयत्नतः कार्य्यः कृशाङ्गो नैव पूजितः ॥
चन्दनागुरुकस्तूरीकुष्ठं कुङ्कुमरोचना ।जटामांसी वचा चैव विष्णोर्गन्धाष्टकं तथा ।एतैर्गन्धयुतैश्चापि हरेरङ्गानि लेपयेत् ॥
घृष्टञ्च तुलसीकाष्ठं कर्पूरागुरुयोगतः ।अथवा केशरैर्योज्यं हरिचन्दनमुच्यते ॥
अस्मिन् काले कृष्णभक्त्या ये प्रपश्यन्ति मानवाः ॥
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
सुगन्धिमिश्रितैस्तोयैः स्नापयित्वा जगद्गुरुम् ।अथवा पुष्पमध्ये च स्थापयेज्जगदीश्वरम् ॥
बृन्दावनं तत्र कृत्वा उपस्कृतफलानि च ।विष्णुभक्तेन योग्येन भोजयेत्तदशेषतः ॥
नारिकेलफलं नीरं कोषञ्चोद्धृत्य दापयेत् ।कण्टाफलञ्च पनसं कोषमुद्धृत्य दीयते ॥
यथा पचेत्तथा दद्याद्यथाशक्ति नियोगतः ।दध्ना विमिश्रितञ्चान्नं घृतेनाप्लुत्य दापयेत् ॥
पाचितं पिष्टकं धातुरष्टादश घृतेन च ।तिलैश्च तिलसंमिश्रैः फलं शुद्धञ्च दापयेत् ॥
यद्यदेवात्मनः श्रेयस्तत्तदीशाय कल्पयेत् ।दत्त्वा नैवेद्यवस्त्रादीनाददीत कथञ्चन ।त्यक्तव्यं विष्णुमुद्दिश्य तद्भक्तेभ्यो विशेषतः ॥
इति ते कथितं किञ्चित् समासेन महेश्वरि ! ।गोप्तव्यञ्च प्रयत्नेन स्वयोनिरिव पार्व्वति ! ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डे १२ अध्यायः ॥