मार्तण्ड (mArtaNDa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishमार्तण्डः [mārtaṇḍḥ], [मृतादण्डाज्जायते अण् शकं˚]
The sun
अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः K. 1
6.3
मारितं च यतः प्रोक्तमेतदण्डं त्वयोदितम् । तस्मान्मुने सुतस्ते$यं मार्तण्डाख्यो भविष्यति Mārk.
The Arka tree.
A hog.
The number twelve. (Also मार्ताण़्ड). -मण्डलम् the disc of the sun.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishमार्तण्ड मार्तण्ड, अस्, m. (fr. मृतण्ड,
but the old form is probably मार्ताण्ड below), the
sun, the sun-god, (sometimes used in titles of books
cf. छन्दो-म्°, प्रमेय-कमल-म्°)
an Āditya
a symbolical expression for the number twelve
a
hog, boar.
—मार्तण्ड-तिलक-स्वामिन्, ई, m., N.
of a preceptor.
—मार्तण्ड-वल्लभा, f. ‘beloved of
the sun, ’ the plant Polanisia Icosandra.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiमार्तण्डः
- -
सूर्य
मार्तण्डः
- -
मदार का पौधा
मार्तण्डः
- -
सूअर
मार्तण्डः
- -
बारह की संख्या (‘मार्तण्ड’ भी)
Shabdartha Kaustubha
Kannadaमार्तण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
मार्तण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರ್ಕವೃಕ್ಷ
मार्तण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂಕರ /ಹಂದಿ
विस्तारः - > "मार्तण्डः क्रोडसूर्ययोः" - मेदि० "पुनर्मार्ताण्डमाभरत्" ಈ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಮಧ್ಯಪ್ರಯೋಗವಿರುವುದರಿಂದ मार्ताण्डः ಎಂದೂ ರೂಪವುಂಟು.
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit१२, अर्क, आदित्य, इन, उष्णांशु, गण, चक्र, तपन, तरणि, तिग्मांशु, तीक्ष्णांशु, दिनकर, दिननाथ, दिनप, दिनमणि, दिनेश, दिवाकर, द्युमणि, नर, नृ, ना, पतङ्ग, पूषन्, प्रद्योतन, भगण, भानु, भानुमत्, भास्कर, मण्डल, मार्तण्ड, मास, मित्र, मिहिर, रवि, राशि, विवस्वत्, व्यय, शङ्कु, सवितृ, सूर्य, हंस
Aufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishWordnet
Sanskrit सूर्यः, सविता, आदित्यः, मित्रः, अरुणः, भानुः, पूषा, अर्कः, हिरण्यगर्भः, पतङ्गः, खगः, सहस्रांशुः, दिनमणिः, मरीचि, मार्तण्ड, दिवाकरः, भास्करः, प्रभाकरः, विभाकरः, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, चित्ररथः, सप्तसप्तिः, दिनमणि, द्युमणिः, दिवामणिः, खमणिः, खद्योतः, प्रद्योतनः, अम्बरीशः, अंशहस्तः, लोकबान्धवः, जगत्चक्षुः, लोकलोचनः, कालकृतः, कर्मसाक्षी, गोपतिः, गभस्तिः, गभस्तिमान्, गभस्तिहस्तः, ग्रहराजः, चण्डांशु, अंशुमानी, उष्णरश्मिः, तपनः, तापनः, ज्योतिष्मान्, मिहिरः, अव्ययः, अर्चिः, पद्मपाणिः, पद्मिनीवल्लभः, पद्मबन्धुः, पद्मिनीकान्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेतः, काश्यपेयः, विरोचनः, विभावसुः, तमोनुदः, तमोपहः, चित्रभानुः, हरिः, हरिवाहनः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, वृध्नः, भगः, अगः, अद्रिः, हेलिः, तरूणिः, शूरः, दिनप्रणीः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिपीथः, इनः, वेदोदयः, पपीः, पीतः, अकूपारः, उस्रः, कपिलः
पृथिव्याः निकटतमः अतितेजस्वी खगोलीयः पिण्डः यं परितः पृथ्व्यादिग्रहाः भ्रमन्ति। तथा च यः आकाशे सुवति लोकम् कर्माणि प्रेरयति च।
"सूर्यः सौर्याः ऊर्जायाः महीयः स्रोतः।/ सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टैः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्स्रा।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritआदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-
र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।
सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो
मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥
p{0008}
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।
मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।
त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
आदित्य (पुं), सवितृ (पुं), अर्यमन् (पुं), खरांशु (पुं), सहस्रांशु (पुं), उष्णांशु (पुं), अंशु (पुं), रवि (पुं), मार्तण्ड (पुं), तरणि (पुं), गभस्ति (पुं), अरुण (पुं), भानु (पुं), नभोमणि (पुं), अहर्मणि (पुं), सूर्य (पुं), अर्क (पुं), किरण (पुं), भग (पुं), ग्रहपुष (पुं), पूषन् (पुं), पतङ्ग (पुं), खग (पुं), मार्ताण्ड (पुं), यमुनाजनक (पुं), कृतान्तजनक (पुं), प्रद्योतन (पुं), तापन (पुं), ब्रध्न (पुं), हंस (पुं), चित्रभानु (पुं), विवस्वत् (पुं), सूर (पुं), त्वष्टृ (पुं), द्वादशात्मन् (पुं), हेलि (पुं), मित्र (पुं), ध्वान्ताराति (पुं), अब्जहस्त (पुं), अंशुहस्त (पुं), चक्रबान्धव (पुं), अब्जबान्धव (पुं), अहर्बान्धव (पुं), सप्तसप्ति (पुं), दिवाकर (पुं), दिनकर (पुं), अहस्कर (पुं), दिवसकर (पुं), प्रभाकर (पुं), विभाकर (पुं), भास्कर (पुं), मिहिर (पुं), विरोचन (पुं), ग्रहपति (पुं), अब्जिनीपति (पुं), गोपति (पुं), द्युपति (पुं), विकर्तन (पुं), हरि (पुं), शुचि (पुं), इन (पुं), गगनध्वज (पुं), गगनाध्वग (पुं), हरिदश्व (पुं), जगत्साक्षिन् (पुं), कर्मसाक्षिन् (पुं), भास्वत् (पुं), विभावसु (पुं), त्रयीतनु (पुं), जगच्चक्षुस् (पुं), तपन (पुं), अरुणसारथि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritआदित्य
आदित्य, सवितृ, सहस्रकिरण, प्रद्योतन, भास्कर, तिग्मांशु, तरणि, दिनमणि, भास्वत्, विवस्वत्, हरि, मार्तण्ड, तपन, विकर्तन, इन, पूषन्, पतङ्ग, भग, सूर्य, गोपति, यम, दिनकर, सूर, अंशुमालिन्, रवि, मिहिर, विरोचन, अर्क, तिमिररिपु, द्युमणि, अंशुमत्, अंशु, हरिदश्व, सप्ताश्व, प्रभाकर, भानुमत्, भानु, ब्रध्न, हंस, खग, मित्र, चित्रभानु, अहर्पति, कर्मसाक्षिन्, जगच्चक्षुस्, द्वादशात्मन्, त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006
नाममाला
Sanskritतरणि, तपन, भानु, ब्रध्न, पूषन्, अर्यमन्, रवि, तिग्म, पतङ्ग, द्युमणि, मार्तण्ड, अर्क, ग्रहाधिप, इन, सूर्य, तमोऽरि, ध्वान्तारि, तिमिरारि, विरोचन
तरणिस्तपनो भानुर्ब्रध्नः पूषाऽर्यमा रविः ।
तिग्मः पतङ्गो द्युमणिर्मार्तण्डोऽर्को ग्रहाधिपः ॥ ४९ ॥
इनः सूर्यस्तमोध्वान्ततिमिरारिर्विरोचनः ।
verse 0.1.1.49
page 0026
Mahabharata
EnglishMārtaṇḍa = Vivasvat (Sūrya), q.v.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमार्त्तण्डः, (मृतश्चासौ अण्डश्चेति । मृताण्डेभवतीति । मृताण्ड + “तत्र भवः ।” ४ । ३ ।५३ । इति अण् ।) सूर्य्यः । (तन्निरुक्तिश्च ।यथा, --“अनिष्पन्नेषु गात्रेषु पुत्त्रं दृष्ट्वा पिताब्रवीत् ।आर्त्तस्त्वं भव माण्डेति मार्त्तण्डस्तेन स स्मृतः ॥
”यथा, मार्कण्डेये । ७७ । १ ।“मार्त्तण्डस्य रवेर्भार्य्या तनया विश्वकर्म्मणः ।संज्ञा नाम महाभाग ! तस्यां भानुरजीजनत् ॥
”अर्कवृक्षः । इत्यमरः ॥
शूकरः । इति मेदिनी ।ते, ३५ ॥
मार्त्तण्डोत्पत्तिर्यथा, --मार्कण्डेय उवाच ।“एवं सा नियता देवी चक्रे स्तोत्रमहनिशम् ।निराहारा विवस्वन्तमारिराधयिषुर्मुने ! ॥
ततः कालेन महता भगवांस्तपनो मुने ! ।प्रत्यक्षतामगात्तस्या दाक्षायण्या द्विजोत्तम ! ॥
सा ददर्श महाकूटं तेजसोऽम्बरसंस्थितम् ।भूमौ च संस्थितं भास्वज्ज्वालामालातिदुर्द्दृशम् ॥
तञ्च दृष्ट्वा ततो देवी साध्वसं परमं गता ।जगादाद्य ! प्रसीदेति न त्वां पश्यामि गोपते ! ॥
यथा दृष्टवती पूर्व्वमम्बरस्थं सुदुर्दृशम् ।संघातं तेजसस्तस्मादिह पश्यामि भूतले ॥
प्रसादं कुरु पश्येयं यद्रूपं ते प्रभाकर ! ।भक्तानुकम्पन ! विभो ! भक्ताहं पाहि मेसुतान् ॥
”श्रीमार्कण्डेय उवाच ।“ततः स तेजसस्तस्मादाविर्भूतो विभावसुः ।अदृश्यत तदादित्यस्तप्तताम्रोपमप्रभः ॥
अथ तां प्रागतां देवीं तस्य सन्दर्शनान्मुने ! ।प्राह भास्वान् वृणुष्वेष्टं वरं मत्तो यमिच्छसि ॥
प्रणता शिरसा सा च जानुपीडितमेदिनी ।प्रत्युवाच विवस्वन्तं वरदं समुपस्थितम् ॥
देव ! प्रसीद पुत्त्राणां हृतं त्रिभुवनं मम ।यज्ञभागाश्च दैतेयैर्दानवैश्च बलाधिकैः ॥
तन्निमित्तं प्रसादं त्वं कुरुष्व मम गोपते ! ।अंशेन तेषां भ्रातृत्वं गत्वा नाशय तद्रिपून् ॥
यथा मे तनया भूयो यज्ञभागभुजः प्रभो ! ।भवेयुरधिपाश्चैव त्रैलोक्यस्य दिवाकर ! ॥
तथानुकम्पां पुत्त्राणां सुप्रसन्नो रवे ! मम ।कुरु प्रसन्नार्त्तिहर ! स्थितिकर्त्ता त्वमद्य मे ॥
”मार्कण्डेय उवाच ।“ततस्तामाह भगवान् भास्करो वारितस्करः ।प्रणतामदितिं विप्र ! प्रसादसुमुखो विभुः ॥
सहस्रांशेन ते गर्भे सम्भूयाहमशेषतः ।तत्पुत्त्रशत्रूनदिते ! नाशयाम्याशु निर्वृता ॥
इत्युक्त्रा भगवान् भास्वानन्तर्द्धानमुपागमत् ।निवृत्ता सापि तपसः संप्राप्ताखिलवाञ्छिता ॥
ततो रश्मिसहस्रान्तः सुषुम्नाख्यो रवेः करः ।विप्रावतारं संचक्रे देवमातुरथोदरे ॥
कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि सा चक्रे सुसमाहिता ।शुचिः सन्धारयाम्येनं दिव्यं गर्भमिति द्बिज ! ॥
ततस्तां कश्यपः प्राह किञ्चित्कोपप्लुताक्षरम् ।किं मारयसि गर्भाण्डमिति नित्योपवासिनी ॥
सा च तं प्राह गर्भाण्डमेतत् पश्येति कोपना ।न मारितं विपक्षाणां मृत्यवे यद्भविष्यति ॥
इत्युक्त्रा तं तदा गर्भमुत्ससर्ज्ज सुरारणिः ।जाज्वल्यमानं तेजोभिः प्रत्युवाच न कोपिता ।तं दृष्ट्वा कश्यपो गर्भमुद्यद्भास्करवर्च्चसम् ।तुष्टाव प्रणतो भूत्वा ऋग्भिराद्याभिरादरात् ॥
संस्तूयमानः स तदा गर्भाण्डात् प्रकटोऽभवत् ।पद्मपत्रसवर्णाभस्तेजसा व्याप्तदिङ्मुखः ॥
अथान्तरीक्षादाभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् ।सतोयमेघगम्भीरा वागुवाचाशरीरिणी ॥
मारितञ्च यतः प्रोक्तमेतदण्डं त्वयादितिम् ॥
तस्मान्मुने ! सुतस्तेऽयं मार्त्तण्डाख्यो भविष्यति ॥
सूर्य्याधिकारञ्च विभुर्जगत्येष करिष्यति ।हनिष्यत्यसुरांश्चायं यज्ञभागहरानरीन् ॥
देवा निशम्येति वचो गगनात् समुपागतम् ।प्रहर्षमतुलं याता दानवाश्च हतौजसः ॥
ततो युद्धाय दैतेयानाजुहाव शतक्रतुः ।सह देवैर्मुदायुक्तो दानवाश्च तमाययुः ॥
तेषां युद्धमभूद्घोरं देवानामसुरैः सह ।शस्त्रास्त्रदीप्तिसन्दीप्तसमस्तभुवनान्तरम् ॥
तस्मिन् युद्धे भगवता मार्त्तण्डेन निरीक्षिताः ।तेजस्रा दह्यमानास्तु भस्मीभूता महासुराः ॥
ततः प्रहर्षमतुलं प्रापुः सर्व्वे दिवौकसः ॥
तुष्टवुस्तेजसां योनिं मार्त्तण्डमदितिन्तथा ॥
स्वाधिकारं ततः प्रापुर्यज्ञभागांश्च पूर्व्ववत् ।भगवानपि मार्त्तण्डः स्वाधिकारमथाकरोत् ॥
कदम्बपुष्पवद्भास्वानधश्चोर्द्ध्वञ्च रश्मिभिः ।वृत्तोऽग्निपिण्डसदृशो दध्रे नातिस्फुटं वपुः ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे सूर्य्यमाहात्म्ये मार्त्त-ण्डोत्पत्तिनामाध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
SanskritCapeller
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.