| YouTube Channel

मार्गशीर्षः (mArgazIrSaH)

 
Hindi
Hindi
नवंबर - दिसंबर के महीने
Apte Hindi
Hindi
मार्गशीर्षः
पुं*
 - मृगशीर्ष + अण्
(नवंबर और दिसंबर में पड़ने वाला) हिन्दुओं का नवां महीना जिसमें कि पूर्णचन्द्रमा मृगशिरस् नक्षत्र में विद्यमान हैं।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मार्गशीर्षः, अग्रहायणः, सहाः, मार्गः, आग्रहायणिकः, मार्गशिरः, सहः
noun
मासभेदः- चान्द्रसंवत्सरे द्वादशमासान्तर्गतनवमः मासः।
"गीतायाः भ्राता मार्गशीर्षे अजायत।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मार्गशीर्षः,
पुं,
 (मार्गशीर्षी + अण् ।) अग्र-हायणमासः । मृगशीर्षेण युक्ता पौर्णमासीमार्गशीर्षी सास्मिन् मासे भवति मार्गशीर्षःष्णः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
तत्पर्य्यायः ।सहाः २ मार्गः ३ आग्रहायणिकः ४ । इत्य-मरः । १ । ४ । १४ ॥
मार्गशिरः ५ सहः ६ ।इति शब्दरत्नावली ॥
वृश्चिकस्थरविप्रारब्ध-शुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तोऽयं मुख्यचान्द्रः । एता-दृशमुख्यचान्द्रमासीयपौर्णमास्यन्तः अयं गौण-चान्द्रः । वृश्चिकराशिरविकोऽयं सौरः । इतिस्मृतिः ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“यस्य प्रसूतिः खलु मार्गमासेतीर्थे प्रवासे सततं मतिः स्यात् ।परोपकारी धृतसाधुवृत्तिःसद्वृत्तियुक्तो ललनाभिलाषी ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
(तथास्य विषयः ॥
कार्त्तिकमार्गशीर्षौ शरत् ।इति सुशुते सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
)अथ मार्गशीर्षकृत्यम् ।आश्विनशुक्लपक्षे नवान्नश्राद्धाकरणे मार्ग-शीर्षस्य विंशतिदण्डाधिकत्रयोविंशतिदिनाभ्य-न्तरे शुक्लपक्षे तत् श्राद्धं कर्त्तव्यम् । तत्र मार्ग-शीर्षस्य विंशतिदण्डाधिकप्रथमदिनत्रयेतरेषुकुजशनिशुक्रवारेतरेषु नन्दारिक्तात्रयोदशीतर-तिथिषु जन्माष्टमचन्द्रजन्मतिथिजन्मनक्षत्रत्रय-पञ्चमतारात्रयेतरेषु पूर्व्वात्रयमघाभरण्यश्लेषा-र्द्रेतरेषु नक्षत्रेषु श्राद्धं तच्छेषभोजनञ्च कुर्य्यात् ।श्राद्धानधिकारिणा तु प्रागुक्तकाले देवादिभ्योनवान्नं दत्त्वा भोक्तव्यम् । किन्तु अश्लेषाकृत्तिका-ज्येष्ठामूलापूर्व्वभाद्रपदकेषु अपि नवान्नभोजनंन कर्त्तव्यम् । चन्दताराद्यशुद्धौ प्रतीकारमाहदेवलः ।“कर्म्म कुर्य्यात् फलावाप्त्यै चन्द्रादिशोभने बुधः ।सुस्थकाले त्विदं सर्व्वं नार्त्तः कालमपेक्षते ॥
चन्द्रे च शङ्खं लवणञ्च तारेतिथावभद्रे सिततण्डुलांश्च ।धान्यञ्च दद्यात् करणर्क्षवारेयोगे तिलान् हेममणिञ्च लग्ने ॥
राजमार्त्तण्डे ताराभेदाल्लवणपरिमाणमाह ।“एकत्रिपञ्चसप्त च द्बिजाय दद्यात् पलानिलवणस्य ।क्रमशो जन्मविपत्प्रत्यरिमरणाख्यतारासु ॥
पलन्तु लौकिकैर्मानैः साष्टरत्तिद्विमाषकम् ।तोलकत्रितयं ज्ञेयं ज्योतिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम् ॥
तत एवं दध्याज्यसंयुक्तं नवं विप्राभिमन्त्रितम् ।मन्त्रानादेशे गायत्त्रीति गायत्त्र्यभिमन्त्रितम् ॥
नवमन्नं ब्राह्मणानुज्ञां गृहीत्वा प्राश्नीयात् ।नूतनधान्यासम्भवे पुरातनेनापि श्राद्धं कर्त्तव्यम् ।वृश्चिके शुक्लपक्षे तदकरणे हरिशयनात् पूर्व्वंमीनधनुस्थरवीतरत्र माघादौ कर्त्तव्यम् ॥
* ॥
वृश्चिकस्थरवौ शुक्लचतुर्द्दश्यां सौभाग्यकामःपाषाणाकारपिष्टकैर्देवीं पूजयेत् तदपि भक्षये-न्नक्तम् ॥
* ॥
अग्रहायण्यां पौर्णमास्यां पार्व्वण-विधिना श्राद्धमावश्यकम् ॥
* ॥
भविष्यपुराणे ।“रोहिण्या प्रतिपद्युक्ता मार्गे मासि सितेतरा ।गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैः समा ॥
”इति कृत्यतत्त्वम् ॥
(स्त्रियां आग्रहायणी पूर्णिमा । यथा, महा-भारते । ३ । ९३ । २६ ।“मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः ॥
”)