मार्कण्डेय (mArkaNDeya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishमार्कण्डेय, अस्, m. a patronymic from Mṛ-
kaṇḍu, (according to others also Mṛkaṇḍa)
N. of
an ancient sage (the reputed author or narrator of
the Mārkaṇḍeya-Purāṇa)
(आस्), m. pl. the descend-
ants of Mārkaṇḍeya
(अम्), n. = मार्कण्डेयस्य
तीर्थम्
(अस्, ई, अम्), delivered or composed by
Mārkaṇḍeya.
—मार्कण्डेय-पुराण, अम्, n., N.
of one of the eighteen Purāṇas, (in this Purāṇa
Jaimini, the pupil of Vyāsa, applies to Mārkaṇḍeya
to be made acquainted with the nature of Vāsudeva
or Kṛṣṇa, and for an explanation of some of the
incidents of the Mahā-bhārata
the sage excuses
himself, and refers Jaimini to some sapient birds of
celestial origin, residing in the Vindhya mountains,
and profoundly versed in the Vedas
these birds,
whose chief is called Piṅgākṣa, answer Jaimini's
questions and explain various difficult points, such as,
‘Why was Vāsudeva born a mortal? How was it
Draupadī became the wife of the five Pāṇḍus?’ &c.,
&c. The answer to these inquiries and the addition
of various legends constitute the bulk of this Purāṇa,
and make it a kind of supplement to the Mahā-
bhārata
it differs from all the other Purāṇas in its
narrative rather than sectarial character.)
Macdonell
EnglishApte Hindi
Hindiमार्कण्डेयः
- मृकण्डु + ढक्
एक प्राचीन ऋषि का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannadaमार्कण्डेय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃಕಂಡು ಮುನಿಯ ಪುತ್ರ
निष्पत्तिः - > "ढक्" (४-१-१२३) । पृषो०
व्युत्पत्तिः - > मृकण्डोरपत्यम्
Aufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishAbhyankara Grammar
Englishमार्कण्डेय an old grammarian, who wrote a grammar of Praakrta languages which is known by the name प्राकृतसर्वस्व.
Mahabharata
EnglishMārkaṇḍeya, a Brahmarshi. § 264 (Sabhākriyāp.): II, 4, 110 (mahāmuniḥ, waited upon Yudhishṭhira).--§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 439 (in the palace of Yudhishṭhira). --§ 323 (Dvaitavanapr.): III, 25, †948 (came to the Pāṇḍavas in the wood), (†952) (consoled Yudhishṭhira by relating the banishment of Rāma Dāśarathi).--§ 327 (Draupadīparitāp.): III, 31, 1170 (dharmeṇa cirajīvitā
all. to § 323).--§ 370 (Tīrthayātrāp.): III, 84, 8058 (ºsya… tīrthaṃ…Gomatī-Gaṅgayoś caiva saṅgame).--§ 376 (do.): III, 85, 8263 (among the ṛshis who expected Yudhishṭhira). --§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 88, 8330 (at Payoshṇī M. sang a genealogical verse (anuvaṃśyāṃ…gāthāṃ) about king Nṛga).--§ 452 (Mārkaṇḍeyas.): III, 183, 12561 (bahuvatsarajīvī, will come to the Pāṇḍavas).--§ 453 (do.): III, 183, 12598 (b: M. had lived many thousand years, but looked like a youth of twenty-five years old and was immortal), 12603, 12606, 12607, (12617) (M. came to the Pāṇḍavas and discoursed upon various topics: ch. 184--232).--§ 454 (do., Brāhmaṇamāhātmya): III, 184, 12652, (12654).--§ 455 (do., do.): III, 185, (12677), (12695), (12700), (12709).-§ 456 (do., Sarasvatī-Tārkshyasaṃv.): III, 186, (12715), (†12718).--§ 457 (do., Vaivasvatop.): III, 187, 12746, (12747).--§ 458 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12805, (12821). --§ 459 (do.): III, 188, 12902 (Bhārgava), 12935 (had lived during the cataclysm, and then entered the stomach of Nārāyaṇa)
189, (12999).--§ 460 (do.): III, 190, 13009, (13015)
191, (13107), 13127, (13129), 13139, 13141.-§ 461 (do., Vāmadevacarita): III, 192, 13142--4, (††13145), (†13196), (†13203), (†13210).--§ 462 (do., Baka-Śakrasaṃv.): III, 193, ††13212, (13216).--§ 463 (do., Śibi): III, 194, ††13248.--§ 464 (do., Yayāti): III, 195, (††13256).-§ 465 (Mārkaṇḍeyas.): III, 196, ††13262.--§ 466 (do., Śibi): III, 197, (††13274) (only B.).--§ 467 (do., Rājanyamahābhāgya): III, 198, ††13301.--§ 468 (do., Indradyumnop.): III, 199, ††13331, ††13347.--§ 469 (Mārkaṇḍeyas.): III, 200, 13349, (13352), (13361).--§ 470 (do., Yamaloka): III, 200, 13392, (13394).--§ 471 (Mārkaṇḍeyas.): III, 200, (13414).--§ 472 (do.): III, 200, (13431).--§ 473 (do.): III, 200, (13470).--§ 474 (do.): III, 201, 13482, 13488, (13489).--§ 475 (do., Dhundhumārop.): III, 202, (13515).--§ 476 (do., do.): III, 202, (13523)
203, (13546).--§ 477 (do., do.): III, 203, (13554).--§ 478 (do., do.): III, 204, (13582).--§ 479 (do., Pativratop.): III, 205, 13628, (13643)
206, (13652), (13658), (13670), (13700).--§ 480 (do., do.): III, 207, (13701), (13717), (13760)
208, (13802)
209, (13842).--§ 481 (do., do.): III, 210, (13898).--§ 483 (do., do.): III, 211, (13920).-§ 484 (do., do.): III, 212, (13947).--§ 485 (do., do.): III, 213, (13960).--§ 486 (do., do.): III, 214, (14000), (14004), (14017)
215, (14030).--§ 487 (do., do.): III, 216, (14094). --§ 488 (do., Āṅgirasa): III, 217, 14100, (14105), (14117).-§ 489 (do., do.): III, 218, (14122).--§ 490 (do., do.): III, 219, (14130).--§ 491 (do., do.): III, 220, (14156).-§ 493 (do., do.): III, 221, (14176)
222, (14208).--§ 495 (do., Skandotpatti): III, 223, (14241).--§ 496 (do., do.): III, 224, (14292)
225, (14299), (14308).--§ 497 (do., do.): III, 226, (14339).--§ 498 (do., do.): III, 226, (14355).-§ 499 (do., Śakra-Skandasaṃv.): III, 227, (14368).--§ 500 (do., Skandop.): III, 228, (14387).--§ 501 (do., do.): III, 229, (14402), (14424).--§ 502 (do., Manushyagrahak.): III, 230, (14454), (14460), (14467), (14477).--§ 506 (do., Skandayuddha): III, 231, (14514), (14520).--§ 504 (do., do.): III, 231, (14527).--§ 506 (do., do.): III, 231, (14541).-§ 507 (do., do.): III, 231, (14572).--§ 508 (do., Kārttikeyastava): III, 232, 14629, (14630).--§ 509 (do., do.): III, 232, (14637).--§ 511 (Draupadī-Satyabhāmasaṃv.): III, 235, 14722.--§ 522 (Draupadīharaṇap.): III, 271, 15763.--§ 525 (Rāmopākhyānap.): III, 273, 15861
274, (15872), (15877) (told the story of Rāma Dāśarathi: ch. 274--91).--§ 526 (do.): III, 275, (15889), (15915), (15920)
276, (15929), (15934).--§ 527 (do.): III, 277, (15947).--§ 529 (do., Sītāharaṇa): III, 278, (16001).-§ 530 (do., Viśvāvasumoksh.): III, 279, (16045).--§ 531 (Rāmopākhyānap.): III, 280, (16093).--§ 533 (do., RāvaṇaSītāsaṃv.): III, 281, (16166).--§ 534 (do., Hanūmatpratyāg.): III, 282, (16197).--§ 535 (do., Setubandhana): III, 283, (16269).--§ 536 (do., Laṅkāpraveśa): III, 284, (16323).--§ 537 (do., Rāma-Rāvaṇayuddha): III, 285, (16364).--§ 538 (do., Kumbhakarṇaraṇag.): III, 286, (16379).--§ 539 (do., Kumbhakarṇādivadha): III, 287, (16409).--§ 540 (do., Indrajidyuddha): III, 288, (16438).- § 541 (do., Indrajidvadha): III, 289, (16465).--§ 542 (do., Rāvaṇavadha): III, 290, (16498).--§ 543 (do., Rāmābhisheka): III, 291, (16531), (16568).--§ 544 (do., Yudhishṭhirāśvāsa): III, 292, (16602), 16615.--§ 545 (Pativratāmāhātmyap.): III, 293, (16619), (16634), (16652)
294, (16658), (16663), (16690)
295, (16691)
296, (16714), (16721), (16731), (16736), (16742)
297, (16747), (16761), (16802), (16815), (16842), (16848)
298, (16858), (16877), (†16901)
299, (16902) (told the story of Sāvitrī). --§ 547 (Karṇa): III, 310, †17219.--§ 581 (Bhīshmavadhap.): VI, 66, 2999 (Bhīshma had heard of the glory of Kṛshṇa from M.)
67, 3016 (praised Kṛshṇa)
68, 3039 (do.).--§ 606 (Karṇap., Tripurākhyāna): VIII, 33, 1392 (mahān ṛshiḥ, had related the Tripurākhyāna to Dhṛtarāshṭra).--§ 635 (Rājadh.): XII, 37, 1356 (ºmukhāt kṛtsnaṃ yatidharmam avāptavān, sc. Bhīshma).--§ 637 (do.): XII, 47, 1598 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma). § 664 (Mokshadh.): XII, 207, 7521 (had spoken of the glory of Kṛshṇa).--§ 666 (do.): XII, 209, 7607 (ºāśrame). --§ 712 (Śukotpatti): XII, 324, 12181 (sa devacaritānīha kathayām āsa).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 17, 1292 (Nāciketa communicated the 1, 000 names of Śiva to M., who communicated them to Upamanyu).--§ 732 (do.): XIII, 22, 1537 (ºaḥ purā prāha) (), 1540 (mataṃ… Mºsya), (1544) (a sentence of his is quoted).--§ 734 (do.): XIII, 26, 1763 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma). § 743 (do.): XIII, 43, 2394 (mahāmuniḥ, had told Bhīshma the story of Vipula).--§ 761 (do.): XIII, 115, 5631 (discoursed on the demerits of eating meat).--§ 768b (UmāMaheśvarasaṃv.): XIII, 146, 6750 (Dhūmorṇā is his wife).--§ 770 (Ānuśāsanik.): XIII, 151, 7122 (enumeration).--§ 777 (Svargārohanik. p.): XIII, 168, 7753 (ºa ivāparaḥ).--§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII, 1, 12. Cf. Bhārgava, Bhārgavasattama, Bhṛgukulaśreshṭha, Bhṛgunandana, Brahmarshi, Viprarshi.
पुराणम्
Englishमार्कण्डेय / MĀRKAṆḌEYA. The son of mṛkaṇḍu. He was a great devotee of śiva.1) Genealogy. bhṛgu, son of brahmā, begot of his wife khyāti a daughter named lakṣmī and two sons named dhātā and vidhātā.
dhātā and vidhātā married āyati and niyati daughters of mahāmeru. dhātā begot of his wife āyati a son named prāṇa and niyati bore vidhātā a son named mṛkaṇḍu mārkaṇḍeya was the son of mṛkaṇḍu and vedaśiras was the son of mārkaṇḍeya.2) Birth. mṛkaṇḍu did not have sons for a long time and so he performed penance for several years to please śiva to get a son. śiva appeared before him in person and asked him thus “Do you desire to have a virtuous, wise and pious son who would live up to sixteen years or a dullwitted evil-natured son who would live long?” mṛkaṇḍu chose the first type and soon a son was born. He was named mārkaṇḍeya. Even from boyhood mārkaṇḍeya knew all the Vedas and śāstras. His pleasing manners got the approval of his teachers and the boy was liked by one and all. But the parents were sad and whenever they looked at their son a gloom spread over their face. The secret of the short span of his life was hidden from him.
The sixteenth year was fast approaching and one day unable to control their grief they wept before him. mārkaṇḍeya asked them the reason why they wept. mṛkaṇḍu with tears running down his cheeks told him the story. From that day onwards mārkaṇḍeya started performing penance wearing barks of trees for his dress and growing matted hair. The boy was soon engrossed in severe austerities.
The day of his death came and the boy sat before the idol of śiva in deep meditation. The servants of the god of death could not approach mārkaṇḍeya for the radiation from him was too hot for them. So yama, the god of death, himself came to fetch him. Then mārkaṇḍeya crying loudly for help embraced the idol before him. yama threw his rope in a loop and it went and circled round the idol also. Angry śiva rose from the idol and coming down killed yama to save the child. From that day onwards śiva got the names Mṛtyuñjaya and Kālakāla. After that at the request of the devas śiva gave life to yama again and made mārkaṇḍeya to be of sixteen years for ever.3) Penance of mārkaṇḍeya. The Purāṇas state that after getting the blessing from śiva, mārkaṇḍeya lived for ten crores of years. While he was in deep meditation six Manvantaras passed away. When mārkaṇḍeya continued his meditation to the seventh manvantara indra got frightened and he made an attempt to abort the penance of mārkaṇḍeya. indra sent his troops of Gandharvas, nymphs, Manmatha and Vasanta to the āśrama of mārkaṇḍeya. The āśrama of mārkaṇḍeya was at a place which was on the northern side of the Himālayas and was famous by the presence there of the river Puṣpabhadrā and the rock citra. The agents of indra came there and tried to entice him with many temptations. Beautiful celestial maidens danced around the āśrama. Flowers fell from their hair when their waists shook by the weight of their heavy breasts. Enchanting girls played with balls here and there. As they played the bracelets on their waists fell down and the thin garments that hid their bodies flew up showing an alluring nakedness. kāma (God of Love) sent his arrows at that time against the sage. But mārkaṇḍeya sat unconcerned as rigid as a rock and indra accepted defeat. When indra and his troops returned disappointed Mahāviṣṇu with many sages went to mārkaṇḍeya. He awoke from his meditation and worshipped viṣṇu.4) Vision of pralaya. On one evening at dusk mārkaṇḍeya was sitting at Puṣpabhadrātīra when from somewhere a wind began to blow. The wind increased in strength and the sky became covered with clouds. The place resounded with peals of thunder and soon it began to rain. Rains became heavy. Rivers became flooded and water-level in the oceans rose. Everything around was submerged in water and mārkaṇḍeya alone stood there with his matted hair swinging in the wind. It was impossible to know the directions and mārkaṇḍeya started walking. He fell into whirlpools but was the next instant thrown up on to the top of surging waves. Then he saw on the top of a high wave a banyan tree. On a branch on the north-east of the tree he saw an infant lying, devouring the darkness by its effulgence. He was attracted to the infant by its vital force and went inside the infant as it inhaled. Inside the belly of the kid mārkaṇḍeya had a vision of the entire universe. He saw the sky, the horizon, the stars, the oceans, the mountains expanses of land, Suras, Asuras, forests and all that the universe contained in its proper set-up. He saw passing before his eyes the elements, the Yugas and the Manvantaras. After some time he was thrown out by an exhalation of the infant. He stood on the waters. The old banyan tree was still there. An infant was still lying on a leaf on that tree. mārkaṇḍeya then knew it was Mahāviṣṇu. He rushed to embrace the child
but the child disappeared before he reached it. mārkaṇḍeya praised Mahāviṣṇu.5) pārvatī and Parameśvara come to mārkaṇḍeya. When Mahāviṣṇu disappeared from his vision he felt he was sitting at Puṣpabhadrātīra and he again went into meditation. At that time pārvatī and Parameśvara came that way and appeared before mārkaṇḍeya. The sage worshipped them and they both blessed mārkaṇḍeya and said “Every desire of yours will be fulfilled. You will never be rugous or grey-haired and will live virtuous and famous till the end of the world. Omniscience will be an asset for you”. After having said so much pārvatī and Parameśvara disappeared. The Purāṇic belief is that the realised soul of mārkaṇḍeya is moving about in the universe. (10th skandha, Chapters 8 to 11, bhāgavata).6) Details from mahābhārata relating to mārkaṇḍeya. (1) This sage shone in the court of dharmaputra. (Śloka 15, Chapter 4, Sabhā Parva).(ii) He sits in the court of brahmā and worships him (Śloka 12, Chapter 11, Sabhā Parva).(iii) Once mārkaṇḍeya gave Dharmopadeśa to the pāṇḍavas. (Chapter 25, Vana Parva).(iv) mārkaṇḍeya sitting on the banks of the river payoṣṇī sang praises about river payoṣṇī and king nṛga. (Śloka 5, Chapter 88, Vana Parva).(v) Once mārkaṇḍeya narrated to dharmaputra stories about Kings and Ṛṣis. (Chapters 186 to 232, Vana Parva).(vi) mārkaṇḍeya had a vision of the great deluge. (Chapter 188, Vana Parva).(vii) This sage entered the belly of Bālamukunda. (Śloka 100, Chapter 188, Vana Parva).(viii) mārkaṇḍeya gave a description of kaliyuga. (Śloka 7, Chapter 190, Vana Parva).(ix) He described at another time the incarnation of kalki. (Śloka 93, Chapter 19, Vana Parva).(x) Once mārkaṇḍeya narrated the story of Tripuravadha to dharmaputra. (Śloka 2, Chapter 33, karṇa Parva).(xi) mārkaṇḍeya was also one among the several sages who visited bhīṣma lying on his bed of arrows. (Śloka 11, Chapter 47, śānti Parva).(xii) mārkaṇḍeya learnt sahasranāma (thousand names) of śiva from naciketas and taught the same to upamanyu. (Śloka 79, Chapter 17, anuśāsana parva).(xiii) Once mārkaṇḍeya discussed with nārada topics on many different subjects. (Dākṣiṇātya Pāṭha, Chapter 22, anuśāsana parva).(xiv) Once mārkaṇḍeya explained the evils of taking flesh as food. (Śloka 37, Chapter 115, Anuśāsana Parva).(xv) The name of the wife of mārkaṇḍeya was dhūmorṇā. (Śloka 4, Chapter 146, anuśāsana parva).(xvi) yudhiṣṭhira worshipped mārkaṇḍeya also when he worshipped great sages before commencing the Mahāprasthāna. (Śloka 12, Chapter 1, Prasthāna Parva, M.B.).(xvii) mahābhārata gives the following synonyms for mārkaṇḍeya:--bhārgava, Bhārgavasattama, Bhṛgukulaśārdūla, Bhṛgunandana, Brahmarṣi and Viprarṣi.
मार्कण्डेय म् / MĀRKAṆḌEYA (M). A famous holy place. This place is situated about sixteen miles to the north of kāśī at a place where the rivers gaṅgā and gomatī meet. He who visits this place would get the benefit of doing an Agniṣṭomayajña. Not only that, he would lift the prestige of his family. (Śloka 80, Chapter 34, Vana Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमार्कण्डेयः, (मृकण्डोरपत्यं । मृकण्डु + शुभ्रा-दिभ्यश्च ।” ४ । १ । १२३ । इति ढक् ।) मृकण्डु-मुनिपुत्त्रः । जन्मतिथ्यादौ पूजायां तस्य ध्यानंयथा, “द्विभुजं जटिलं सौम्यं सुवृद्धं चिरजीविनम् ।मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजयेच्च चिरायुषम् ॥
”तस्य प्रार्थनामन्त्रः ।“चिरजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि तथामुने ! ।रूपवान् वित्तवांश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्व्वदा ॥
मार्कण्डेय महाभाग ! सप्तकल्पान्तजीवन ! ।आयुरिष्टार्थसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
तस्योत्पत्त्यादिर्यथा, मार्कण्डेय उवाच ।“देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत ।श्रियञ्च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या ॥
आयतिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः ।भार्य्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुतावुभौ ॥
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च पिता मम महायशाः ।मनस्विन्यामहं तस्मात् पुत्त्रो वेदशिरा मम ॥
धूम्रवत्यां समभवत् प्राणस्यापि निबोध मे ॥
”इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाध्यायः ॥
अपि च ।पुलस्त्य उवाच ।“अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कण्डोत्पत्तिमुत्तमाम् ।पुरा कल्पे मुनिः पूर्व्वं मृकण्डुर्नाम विशुतः ॥
भृगोः पुत्त्रो महाभागः सभार्य्यस्तप्तवांस्तपः ।तस्य पुत्त्रस्तदा जातो वसतस्तु वनान्तरे ॥
स पञ्चवर्षको जातो बाल एव गुणान्वितः ।ज्ञानिना स तदा दृष्टो भ्रमित्वा लघुप्राङ्गणे ॥
स्थित्वा स सुचिरं कालं जीवनञ्च ततो दितम् ।वीक्ष्य चिन्तापरो ज्ञानी किं वर्षो बालकस्तव ॥
दितं खण्डितम् ।संख्यया चाष्टवर्षाणि जातानीति न्यवेदयत् ।मृकण्डुनैव मुक्तस्तु स ज्ञानी वाक्यमब्रवीत् ॥
मासमायुश्च पुत्त्रस्य तेऽवशिष्टं मुनीश्वर ! ।नैव शोकस्त्वया कार्य्यः सत्यमेतदुदाहृतम् ॥
एतत् श्रुत्वा वचो भीष्म ! ज्ञानिना यदुदाहृतम् ।व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा ॥
आह चैनं पिता पुत्त्रमृषिं त्वमभिवादय ।एवमुक्तः स वै पित्रा ऋषिं भक्त्या ननाम सः ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र प्रदीप्ताः पावकोपमाः ।मार्गेणापि समायातास्तेन सप्तर्षयोऽमलाः ॥
बालेन तेन दृष्टास्ते सर्व्वे समभिवादिताः ।आयुष्मान् भव तैरुक्तः स जहौ दण्डमेखलाम् ॥
उक्तास्ते च पुनर्व्वाणीं पश्यन्तः क्षीणजीवितम् ।दिनानि पञ्च ते चायुर्ज्ञात्वा भीताभवन् पुनः ॥
तमुत्क्षिप्य ब्राह्मणा वै गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।प्रतिमुच्य च तं बालं प्रणिपेतुः पितामहम् ॥
आयुष्मान् भव इत्याह तेन ब्रह्माभिवादितः ।चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तः स ऋषिसन्निधौ ॥
ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् ।पितामहस्तु सप्तर्षीन् दृष्ट्वा प्रोवाच विस्मितान् ॥
कार्य्येण येन वा याताः कोऽयं बालो निवेद्यताम् ।ततः सप्तर्षयो राजन् ! सर्व्वं तस्मै न्यवेदयन् ॥
भृगोः सूनुर्मृकण्डुस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः ।अल्पायुषस्ततस्तस्य बद्धास्तेनास्य मेखलाः ॥
यज्ञोपवीतं दण्डञ्च दत्त्वा तेन प्रबोधितः ।यं कञ्चित् पश्यसे लोकं भ्रमन्तं भूतले जनम् ॥
तस्याभिवादनं कार्य्यमेवमाह पितामहः ।तावद्बयमनेनाथ क्षितौ दृष्टाः परिभ्रमन् ॥
एकत्वमार्षम् ।तीर्थयात्राप्रसङ्गेन दैवयोगात् पितामह ! ।चिरायुर्भव वै विप्र ! बालेत्यस्माभिरीरितम् ॥
कथं चिरायुः स्याद्बिप्रबालकः साम्प्रतं प्रभो ! ।कथं नानृतिनो देव ! भवामो भवता वयम् ॥
एवमुक्तस्तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।ऋतवाचो भविष्यामः सर्व्वे एव वयं स्थिताः ॥
मत्समश्चायुषा बालो मार्कण्डेयो भविष्यति ।ऋषीणां मुख्यतश्चासौ मत्सहायो भविष्यति ।कल्पस्यादौ तथा चान्ते वृतो मुनिभिरुत्तमैः ॥
एवन्ते मुनयो बालं ब्रह्मा लोकपितामहः ।स्रम्बोध्य प्रेषयामास भूयोऽप्येवं परन्तप ! ॥
तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो निजं गृहम् ।जगाम गत्वा तं विप्रं पितरं स तथाब्रवीत् ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे ३० अध्यायः ॥
अपरञ्च ।व्यास उवाच ।“मार्कण्डेयेन मुनिना यथा मृत्युः पराजितः ।तथा ते कथयिष्यामि शृणु वत्स ! महामते ! ॥
भृगोः पौत्त्रो महाभागो बालत्वे च महाद्युतिः ।ववृधे वल्लभो बालः पिता तस्य कृतक्रियः ॥
स तस्मिन् वै जातमात्रे आदेशी कश्चिदब्रवीत् ।वर्षे द्बादशमे पूर्णे मृत्युरस्य भविष्यति ॥
शुत्वा तन्मातापितरौ दुःखितौ तौ बभूवतुः ।तौ दृष्ट्वा दुःखसम्पन्नौ मार्कण्डेयो महामतिः ॥
उवाच वचनं तत्र किमर्थं दुःखमीदृशम् ।वक्तुमर्हसि दुःखस्य कारणं मम पृच्छतः ॥
कथयामास तत् सर्व्वमादेशी यदुवाच ह ।तत् श्रुत्वा तौ मुनिः प्राह मातरं पितरं पुनः ॥
पित्रा सार्द्धं त्वया मातर्न कार्य्यं दुःखमन्वहम् ।अपनेष्यामि मे मृत्युं तपसा नात्र संशयः ।यथा चाहं चिरायुः स्यां तथा कुर्य्यामहं तपः ॥
सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य पितरौ वनमभ्यगात् ।तत्र विष्णुं प्रतिष्ठाप्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।पूजयामास देवेशं मार्कण्डेयो महामुनिः ॥
पूजयित्वा हरिं तत्र तपस्तेपे सुदुष्करम् ।निराहारो मुनिस्तत्र वर्षमेकमतन्द्रितः ॥
मात्रोक्तमरणासन्नदिने तत्र महामतिः ।स्नात्वा यथोक्तविधिना कृत्वा विष्णोस्तथार्च्चनम् ॥
हृदि कृत्वेन्द्रियग्रामं विशुद्धेनान्तरात्मना ।आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा कृत्वासौ प्राणसंयमम् ॥
ओँकारीच्चारणाद्धीमान् हृदि पद्मं विकाशयन् ।तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाक्रमम् ॥
कल्पयित्वा हरेः पीठं तस्मिन्नेव सनातनम् ।पीताम्बरधरं विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् ।ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायंस्ततो मनुमुदीरयन् ॥
इत्येवं ध्यायतस्तस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ।मनस्तत्रैव संलग्नं देवदेवजगत्पतौ ॥
ततो यमालयात्तत्र आगता यमकिङ्कराः ।पाशहस्तास्तु तं नेतुं विष्णुदूतैस्तु ते हताः ॥
मुषलैर्हन्यमानास्ते इदमुक्त्वा पुनः पुनः ।वयं निवृत्ता गच्छामो मृत्युरेवागमिष्यति ॥
आगत्य स्वयमेवात्र मृत्युः पार्श्वे महात्मनः ।मार्कण्डेयस्य बभ्राम विष्णुकिङ्करशङ्कया ॥
ते चाप्युद्गम्य मुषलान्यभ्ययुर्विष्णुकिङ्कराः ।विष्ण्वाज्ञया हनिष्यामो मृत्युमस्येति संस्थिताः ॥
ततो विष्ण्वर्पितमना मार्कण्डेयो महामतिः ।तुष्टाव प्रणतो भूत्वा देवदेवं जनार्द्दनम् ॥
विष्णुनैवोपदिष्टन्तु स्तोत्रं कर्णे महात्मनः ।स्वभावितेन मनसा तेन तुष्टाव माधवम् ॥
ओँ नमो भगवते वासुदेवाय ।नारायणं सहस्राक्षं पद्मनाभं पुरातनम् ।प्रणतोऽस्मि हृषीकेशं किन्नो मृत्युः करिष्यति ॥
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षमनन्तमजमव्ययम् ।केशवञ्च प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति ॥
वासुदेवं जगद्योनिं भानुमन्तमतीन्द्रियम् ।दामोदरं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
शङ्खचक्रधरं देवं छद्मरूपिणमव्ययम् ।अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
बाराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनार्द्दनम् ।माधवञ्च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
पुरुषं पुष्करं बीजं क्षेमबीजं जगत्पतिम् ।लोकनाथं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम् ।विश्वरूपं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
सहस्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ।महायोगं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
इत्युदीरितमाकर्ण्य स्तोत्रं तत्र महात्मनः ।अपयातस्ततो मृत्युर्विष्णुदूतैश्च पीडितः ॥
इति तेन जितो मृत्युर्मार्कण्डेयेन धीमता ।प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्ति दुर्लभम् ॥
मृत्य्यष्टकमिदं पुण्यं मृत्युप्रशमनं शुभम् ।मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुरुवाच ह ॥
”श्रीभगवानुवाच ।“य इदं पठते भक्त्या त्रिकालं नियतः शुचिः ।नाकाले तस्य मृत्युः स्यान्नरस्याच्युतचेतसः ॥
”व्यास उवाच ।“हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणंनारायणं शाश्वतमादिदेवम् ।सञ्चिन्त्य सूर्य्यादपि राजमानोमृत्युं स योगी जितवांस्तदैव ॥
”इति नारसिंहपुराणे मार्कण्डेयमृत्युञ्जयो नामअध्यायः ॥
(मार्कण्डेयेन प्रोक्तम् । मार्कण्डेय+ अण् । पुराणविशेषः । यथा, देवीभाग-वते । १ । ३ । १ -- ३ ।“शृण्वन्तु संप्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः ।”इत्यारभ्य --तथा ग्रहसहस्रन्तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritमार्कण्डेय मृकण्डोरपत्यं शुभ्रा० ढक् पृषो० । १ मृ-कण्डुमुनिपुत्रभेदे तेन प्रोक्तम् अण् । व्यासप्रणीते पक्षिमार्कण्डेयसंवादरूपे २ महापुराणभेदे । तत्प्रतिपाद्य-विषयाश्च नारदपु० पूर्वभागे ९७ अ० उक्ता यथा ।“यत्राधिकृत्य शकुनीन् सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कण्डेयेनमुनिना जैमिनेः प्राक् समीरितम् । पक्षिणां धर्मसंज्ञानांततो जन्मनिरूपणम् । पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चदिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्यातो द्रौपदेयकथानकम् ।हरिश्चन्द्रकथा पुण्या युद्धमाजीवकाभिधम् । पितापुत्र-समाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः । हैहयस्याथ चरितंमहाख्यानसमाचितम् । मदालसाकथा प्रोक्ता ह्य-लर्काचरिताचिता । सृष्टिसंकीर्त्तनं पुण्यं नवधापरिकीर्त्तितम् । कल्पान्तकालनिर्देशो यक्ष्मसृष्टिनिरू-पणम् । रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपवर्षानुकीर्त्तनम् ।मनूनाञ्च कथा नाना कीर्त्तिताः पापहारिकाः । तासुदुर्गाकथात्यन्तं पुण्यदा चाष्टमेऽन्तरे । तत्पश्चात् प्रण-वोत्पत्तिस्त्रयोतेजःसमुद्भवः । मार्त्तण्डस्य च जन्मा-ख्या तन्माहात्स्यसमाचिता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्स-प्र्यश्चरितं ततः । खनित्रस्व ततः प्रोक्ता कथा पुण्यामहात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ।नरिष्यन्तस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । तुलस्याश्चरितंपश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा । कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशा-नुकीर्त्तनम् । पुरूरवःकथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ।ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णवाल-चरितं माथुरं चरितं ततः । द्वारकाचरितञ्चाथ कथासर्वावतारजा । ततः साङ्ख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्व-कीर्त्तनम् । मार्कण्डेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम्” ।यः शृणोति नरो मक्त्या पुराणमिदमादरात् । मार्क-ण्डेयाभिधं वत्स! स लभेत् परमां गतिम् । यस्तु व्या-कुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् । तत्प्रयच्छेल्लिखित्वायः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्त्तिक्यां द्विजवर्य्याय स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । शृणोति श्रावयेद् वापि यश्चानुक्रमणी-मिमाम् । मार्कण्डेयपुराणस्य स लभेद् वाञ्छितंफलम्” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.