| YouTube Channel

मारुतः (mArutaH)

 
Hindi
Hindi
हवा
Apte Hindi
Hindi
मारुतः
पुं*
 - -
हवा
मारुतः
पुं*
 - -
"वायु का देवता, पवन की अधिष्ठात्री देवता "
मारुतः
पुं*
 - -
श्वास लेना
मारुतः
पुं*
 - -
"प्राण, शरीर के तीन मूल रसों (वात, पित्त, कफ) में से एक"
मारुतः
पुं*
 - -
हाथी की सूंड
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
Synonyms:
 मारुतः
noun
एकः जनसमूहः ।
"मारुताणां उल्लेखः महाभारते वर्तते"
Tamil
Tamil
மாருத: : காற்று, வாயு, பிராணன், வாதம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मारुतः,
पुं,
 (मरुदेव । मरुत् + “प्रज्ञादिभ्यश्च ।”५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थेऽण् ।) वायुः ।इत्यमरः । १ । १ । ६५ ॥
म्रियतेऽनेन क्रुद्धेननाम्नीति मृ ङ उत् मरुत् मरुदेव मारुतःस्वार्थे ष्णः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
(यथा, मनौ । ४ । १२२ -- १२३ ।“अतिथिञ्चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् ।रुचिरे च श्रुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते ।सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदाचन ॥
)अस्योत्पत्तिर्यथा, --कश्यप उवाच ।“पुत्त्रस्ते भविता भद्रे ! इन्द्रहा देवबान्धवः ।संवत्सरं व्रतमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥
”अञ्जो यथावत् ।“संवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् ।धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुतः ॥
वाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन् ! महामनाः ।कश्यपाद्गर्भमाधत्त व्रतञ्चाञ्जो दधार सा ।मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद ! ॥
शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्य्यचरत् कविः ।एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप ! ॥
प्रेप्सुः पर्य्यचरत् जिह्मो मृगस्येव मृगाकृतिः ।नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते ! ॥
चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच्छिवंत्विह ॥
एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्षिता ।अस्पृष्टवार्य्यधौताङ्घ्रिः सुष्वाप विधिमोहिता ॥
लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतसः ।दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥
चकर्त्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् ॥
रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुनः ।तमूचुः पाट्यमानास्ते सर्व्वे प्राञ्जलयो नृप ! ॥
किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ।मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिकः ॥
अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् ।न ममार दितेर्गर्भः श्रीनिवासानुकम्पया ॥
सजूरिन्द्रेण पञ्चाशत् देवास्ते मरुतोऽभवन् ।व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपाः कृताः ॥
दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान् ।इन्द्रेण सहितान्देवी पर्य्यतुष्यदनिन्दिता ॥
अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् ।अपत्यमिच्छन्त्यचरं ब्रतमेतं सुदुष्करम् ॥
एकः सङ्कल्पितः पुत्त्रः सप्तसप्ताभवन् कथम् ।यदि ते विदितं पुत्त्र ! सत्यं कथय मा मृषा ॥
इन्द्र उवाच ।अम्ब ! तेऽहं व्यवसितमुपधार्य्य गतोऽन्तिकम् ।लब्ध्वान्तरोऽच्छिनं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्म्मदृक् ॥
कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारकाः ।तेऽपि चैकैकशो वृक्नाः सप्तधा नापि मम्रिरे ॥
ततस्तत्परमाश्चर्य्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया ।महापुरुषपूजायाः सिद्धिः काप्यानुषङ्गिकी ॥
तदिदं मम दौर्ज्जन्यं बालिशस्य महीयसि ! ।क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः ॥
श्रीशुक उवाच ।इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया ।मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः ॥
”इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १८ अध्यायः ॥
(जनपदविशेषः । यथा, महाभारते । ६ ।४७ । ४९ -- ५० ।“मारुता धेनुकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः ।वाह्लीकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्चभारत ! ॥
एते जनपदा राजन् ! दक्षिणं पक्षमा-श्रिताः ॥
”अग्निभेदः । यथा, गृह्यसंग्रहपरिशिष्टे । १ । २ ।“अग्निस्तु मारुतो नाम गर्भाधाने विधीयते ॥
”मरुत्सम्बन्धिनि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । २ । ११ । १४ ।“रासि क्षयं रासि मित्रमम्मे रासि शर्ध इन्द्रमारुतं नः ॥
”“मारुतं मरुतां देवविशां सम्बन्धि ।” इतितद्भाष्पे सायणः ॥
)