माया (mAyA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 माया॑ f.
  art,  supernatural or wonderful power,  wile,  trick, 
deceit,  sorcery,  illusion,  phantom,  unreality (ph.)
 °— being only in
appearance,  a feigned or phantom —(cf.   seq.
 ).

Spoken Sanskrit

English

माया 	-	  mAyA 	-	 f.
  	-	 phantom
अपच्छाया 	-	  apacchAyA 	-	 f.
  	-	 phantom
प्रतिच्छाया 	-	  praticchAyA 	-	 f.
  	-	 phantom
प्रतिच्छायिका 	-	  praticchAyikA 	-	 f.
  	-	 phantom
विकृति 	-	  vikRti 	-	 f.
  	-	 phantom
आभास 	-	  AbhAsa 	-	 m.
  	-	 phantom
उपाधि 	-	  upAdhi 	-	 m.
  	-	 phantom
वर्पस् 	-	  varpas 	-	 n.
  	-	 phantom
मायामृग 	-	  mAyAmRga 	-	 m.
  	-	 phantom deer
इन्द्रजालपुरुष 	-	  indrajAlapuruSa 	-	 m.
  	-	 phantom of a man
स्वप्नमुखा 	-	  svapnamukhA 	-	 f.
  	-	 phantom of a dream
कृत्यारूप 	-	  kRtyArUpa 	-	 adj.
  	-	  looking like a phantom
रूप 	-	  rUpa 	-	 n.
  	-	  dreamy or phantom shapes
स्वप्नमुखा 	-	  svapnamukhA 	-	 f.
  	-	 phantom or illusion of a dream
ऋद्धिलक्ष्मी 	-	  RddhilakSmI 	-	 m.
  	-	 phantom produced by magical art
सङ्घट्टन 	-	  saGghaTTana 	-	 m.
  	-	  kind of spectral being or phantom

माया 	-	  mAyA 	-	 f.
  	-	 sorcery
शम्बर 	-	  zambara 	-	 f.
  	-	 sorcery
शाम्बरी 	-	  zAmbarI 	-	 f.
  	-	 sorcery
यातु 	-	  yAtu 	-	 m.
  	-	 sorcery
मायु 	-	  mAyu 	-	 m.
  	-	 sorcery
इन्द्रजाल 	-	  indrajAla 	-	 n.
  	-	 sorcery
ऐन्द्रजाल 	-	  aindrajAla 	-	 n.
  	-	 sorcery
कार्मण 	-	  kArmaNa 	-	 n.
  	-	 sorcery
कार्मणत्व 	-	  kArmaNatva 	-	 n.
  	-	 sorcery
कृत 	-	  kRta 	-	 n.
  	-	 sorcery
दुरिष्ट 	-	  duriSTa 	-	 n.
  	-	 sorcery
शक्रजाल 	-	  zakrajAla 	-	 n.
  	-	 sorcery
त्रिपुर 	-	  tripura 	-	 m.
  	-	  kind of sorcery
व्यभिचरति  { व्यभिचर् } 	-	  vyabhicarati  { vyabhicar } 	-	 verb 	-	  practise sorcery
योगीश्वर 	-	  yogIzvara 	-	 m.
  	-	  master in sorcery
यातुविद् 	-	  yAtuvid 	-	 adj.
  	-	  skilful in sorcery
कृत्याकृत् 	-	  kRtyAkRt 	-	 adj.
  	-	  practising magic or sorcery
यातुमत् 	-	  yAtumat 	-	 adj.
  	-	  practising witchcraft or sorcery
यातुमावत् 	-	  yAtumAvat 	-	 adj.
  	-	  practising witchcraft or sorcery

माया 	-	 mAyA 	-	 f.
  	-	 fraud
व्याच 	-	 vyAca 	-	 m.
  	-	 fraud
छल 	-	 chala 	-	 m.
  n.
  	-	 fraud
कपटकापटिका 	-	  kapaTakApaTikA 	-	 f.
  	-	 fraud
कैतवी 	-	  kaitavI 	-	 f.
  	-	 fraud
दुर्वृत्ति 	-	  durvRtti 	-	 f.
  	-	 fraud
निकृति 	-	  nikRti 	-	 f.
  	-	 fraud
निमीलिका 	-	  nimIlikA 	-	 f.
  	-	 fraud
भङ्गी 	-	  bhaGgI 	-	 f.
  	-	 fraud
फक्किका 	-	  phakkikA 	-	 f.
  	-	 fraud
रेखा 	-	  rekhA 	-	 f.
  	-	 fraud
व्याकूति 	-	  vyAkUti 	-	 f.
  	-	 fraud
उपधा 	-	  upadhA 	-	 f.
  	-	 fraud
रिप् 	-	  rip 	-	 f.
  	-	 fraud
दम्भ 	-	  dambha 	-	 m.
  	-	 fraud
व्याज 	-	  vyAja 	-	 m.
  	-	 fraud
उपधि 	-	  upadhi 	-	 m.
  	-	 fraud
कपटप्रबन्ध 	-	  kapaTaprabandha 	-	 m.
  	-	 fraud
कूर्च 	-	  kUrca 	-	 m.
  	-	 fraud
कूटोपाय 	-	  kUTopAya 	-	 m.
  	-	 fraud

 
   माया  mAyA f.
   jugglery   
   कुहनिका  kuhanikA f.
   jugglery    
   कुसृति  kusRti f.
   jugglery   
   शाम्बरी  zAmbarI f.
   jugglery    
   प्रातिहार्य  prAtihArya n.
   jugglery   
   साधकत्व  sAdhakatva n.
   jugglery    
   शाम्बरसिल्प  zAmbarasilpa n.
   art of jugglery   
   प्रसेन  prasena f.
   kind of jugglery    
   कुहकज्ञ  kuhakajJa m.
   knowing jugglery   
   कुहककार  kuhakakAra adj.
   practising jugglery    
   कुहयते  { कुह् }  kuhayate  { kuh } verb  surprise or astonish or cheat by trickery or jugglery   
   तुम्बकी  tumbakI f.
   kind of drama of an inferior order containing exhibitions of jugglery      
            

Apte

English

माया [māyā],  [मा-यः बा˚ नेत्वम्]

Deceit,  fraud,  trick,  trickery
 a device,  an artifice
 रथचर्यास्त्रमायाभिर्मोहयित्वा परंतप Mb.
 *  7.46.24
 यो मायां कुरुते मूढः प्राणत्यागे धनादिके Pt.*
  1. 359.

Jugglery,  witchcraft,  enchantment,  an illusion of magic
 स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु Ś.*
  6.1
 मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् Kau. A.
 1.19.

(Hence) An unreal or illusory image,  a phantom,  illusion,  unreal apparition
 मायां मयोद्भाव्य परीक्षितो$सि R.*
  2.62
 विकृतिः किं नु भवेदियं नु माया Ki.*
  13.4
 R.*
  12.74
 oft
 . as the first member of comp.
  in the sense of 'false',  'phantom',  'illusory'
 e. g.  मायावचनम् false words
 मायामृग &c.
 

A political trick or artifice,  diplomatic feat.

(In Vedānta phil.
 ) Unreality,  the illusion by virtue of which one considers the unreal universe as really existent and as distinct from the Supreme Spirit
 मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् Śvet. Up.

(In Sāṅ. phil.
 ) The Pradhāna or Prakṛiti.

Wickedness.

Pity,  compassion. 

N.
  of the mother of Buddha. 

Ved.
  Extraordinary power,  wisdom (प्रज्ञा).

(With Śaivas) One of the four snares (पाश) which entangle the soul.

N.
  of the city Gayā.

N.
  of Lakṣmī.

N.
  of Durgā
 देवीं मायां तु श्रीकामः Bhāg.*
  2.3.3.

Skill,  art
 दधारैको रणे राजन् वृषसेनो$स्त्रमायया Mb.
 *  7.16.1. Comp.
   -आचारa.  acting deceitfully. -आत्मक a.
  false,  illusory. -उप- जीविन् a.
  living by fraud
 बहवः पण्डिताः क्षुद्राः सर्वे मायो- पजीविनः Pt.*
  1.288. -कारः,  -कृत्,  -जीविन् m.
 ) a conjurer,  juggler. -चण a.
 

noted for juggling.

deceptive. -जलम् artificial water
 स्निग्धत्वमायाजललेपलोपसयत्न- रत्नांशुमृजांशुकाभाम् N.*
  1.93. -दः a crocodile. -देवी N.
  of the mother of Buddha.  ˚सुतः Buddha.  -धर a.
  deceitful,  illusive. -पटु a.
  skilled in deception,  fraudulent,  deceitful.

प्रयोगः deceitfulness,  employment of tricks or fraud
 मायाप्रयोगः प्रिये Pt.*
  1.19.

employment of magic. -फलम् a gall-nut. -मृगः a phantom deer,  an illusory or false deer. -यन्त्रम् an enchantment.-योगः employment of magic. -योधिन् a.
  fighting deceitfully. -रसिक,  -वसिक a.
  deceitful. -वचनम् false or deceitful words. -वादः the doctrine or illusion,  (a term applied to Buddhism). -विद् a.
  skilled in deception or magical arts. -सुतः an epithet of Buddha. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte 1890

English

 माया [मा-यः बा° नेत्वम्] 1 Deceit,  fraud,  trick,  trickery
 a device,  an artifice
 Pt. 1. 359. 
2 Jugglery,  witchcraft,  enchantment,  an illusion of magic
 स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु Ś. 6. 9. 
3 (Hence) An unreal or illusory image,  a phantom,  illusion,  unreal apparition
 मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि R. 2. 62
 विकृतिः किन्नु भवेदियं नु माया Ki. 13. 4,  R. 12. 74
 oft. as the first member of comp. in the sense of ‘false’,  ‘phantom’,  ‘illusory’
 e. g. मायावचनं false words
 मायामृग &c. 
4 A political trick or artifice,  diplomatic feat. 
5 (In Vedānta phil.) Unreality,  the illusion by virtue of which one considers the unreal universe as really existent and as distinct from the Supreme Spirit. 
6 (In Sān. phil.) The Pradhāna or Prakṛti. 
7 Wickedness. 
8 Pity,  compassion. 
9 N. of the mother of Buddha. 
10 Ved. Extraordinary power,  wisdom (प्रज्ञा). 
11 (With Śaivas) One of the four snares (पाश) which entangle the soul. 
12 N. of the city Gayā. 
13 N. of Lakṣmī. 
Comp. 
आचर a. acting deceitfully. 
आत्मक a. false,  illusory. 
उपजीविन् a. living by fraud
 Pt. 1. 288. 
कारः,  
कृत्,  
जीविन् m. a conjurer,  juggler. 
चण a. {1} noted for juggling. {2} deceptive. 
दः a crocodile. 
देवी N. of the mother of Buddha. °सुतः Buddha. 
धर a. deceitful,  illusive. 
पटु a. skilled in deception,  fraudulent,  deceitful. 
प्रयोगः {1} deceitfulness,  employment of tricks or fraud
 Pt. 1. 190. {2} employment of magic. 
फलं a gall nut. 
मृगः a phantom deer,  an illusory or false deer. 
यंत्रं an enchantment. 
योगः employment of magic. 
योधिन् a. fighting deceitfully. 
वचनं false or deceitful words. 
वादः the doctrine of illusion,  (a term applied to Buddhism). 
विद् a. skilled in deception or magical arts. 
सुतः an epithet of Buddha. 

Monier Williams Cologne

English

 माया a f.
  See below.

 माया॑ b f.
  art,  wisdom,  extraordinary or supernatural power (only in the earlier language)

 illusion,  unreality,  deception,  fraud,  trick,  sorcery,  witchcraft magic,  RV.
   &c.
   &c.
  

 an unreal or illusory image,  phantom,  apparition,  ib. (esp.   ibc.  =
  false,  unreal,  illusory
 cf.
   comp. )

 duplicity (with Buddhists one of the 24 minor evil passions),  Dharmas.
  69 (in phil.
 ) Illusion (identified in the Sāṃkhya with Prakṛti or Pradhāna and in that system,  as well as in the Vedānta,  regarded as the source of the visible universe),  IW.
   83
 108

 (with Śaivas) one of the 4 Pāśas or snares which entangle the soul,  Sarvad.
 
 MW.

 (with Vaiṣṇavas) one of the 9 Śaktis or energies of Viṣṇu,  L.
 

 Illusion personified (sometimes identified with Durgā,  sometimes regarded as a daughter of Anṛta and Nirṛti or Nikṛti and mother of Mṛtyu,  or as a daughter of Adharma),  Pur.
 

 compassion,  sympathy,  L.
 

 Convolvulus Turpethum,  L.
 

 N.
  of the mother of Gautama Buddha,  MWB.
  24

 of Lakṣmī,  W.
 

 of a city,  Cat.
 

 of 2 metres,  Col.
 

 du.
  (माये इन्द्रस्य) N.
  of 2 Sāmans,  ĀrṣBr. 

Monier Williams 1872

English

 माया माया। See under माय,  p. 771.

Macdonell

English

 माया mā-yā́,  f.
  art,  marvellous power (V.)
 🞄artifice,  device,  trick
 deceit,  fraud
 jugglery,  🞄witchcraft
 illusory image,  phantom
 illusion 🞄(in the Vedānta = the power which causes 🞄the world to appear as really existent and 🞄distinct from the universal soul): —°,  phantom 🞄in the shape of
 °—,  phantom,  illusory,  🞄unreal
 disguised
 ep. of Durgā
 Fraud 🞄(personified as a daughter of Anṛta and 🞄Adharma).

Hindi

कल्पना,  भ्रम,  prakRitii की

Apte Hindi

Hindi

माया
स्त्री*
  - मीयते अनया - मा + य + टाप् बा* नेत्वम्
"धोखा,  जालसाजी,  कपट,  धूर्तता,  दाँव,  युक्ति,  चाल"

माया
स्त्री*
  - -
"जादूगरी,  अभिचार,  जादू-टोना,  इन्द्रजाल"

माया
स्त्री*
  - -
"अवास्तविंक या मायावी बिंब,  कल्पनासृष्टि,  मनोलीला,  अवास्तविक आभास,  छाया"

माया
स्त्री*
  - -
"राजनैतिक दांवपेंच,  चाल,  युक्ति,  कूटनीति की चाल"

माया
स्त्री*
  - -
"(वेदान्त में) अवास्तविकता,  एक प्रकार की भ्रान्ति जिसके कारण मनुष्य इस अवास्तविक विश्व को वास्तविक तथा परमात्मा से भिन्न अस्तित्ववान् समझता है"

माया
स्त्री*
  - -
(सांख्य में) प्रधान या प्रकृति

माया
स्त्री*
  - -
दुष्टता

माया
स्त्री*
  - -
"दया,  करुणा"

माया
स्त्री*
  - -
बुद्ध की माता का नाम

माया
स्त्री*
  - -
दुर्गा का नाम

माया
स्त्री*
  - -
"दक्षता, कला"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಾರುಡಿ /ಮಂತ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಇಂದ್ರಜಾಲವಿದ್ಯೆ /ಕಣ್ಣು ಕಟ್ಟುವ ವಿದ್ಯೆ /ಠಕ್ಕು /ಮೋಸ /ಶಾಂಬರ ವಿದ್ಯೆ
निष्पत्तिः - > मा (माने) - "यः" (उ० ४-१०९)
व्युत्पत्तिः - > मीयते अप्रोक्षवत् प्रदर्श्यते अनया
प्रयोगाः - > "स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु"
उल्लेखाः - > शाकु० ६-१०
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷಪ್ರದಗಳಾದ ಏಳು ನಗರಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
प्रयोगाः - > "अयोध्या मधुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥"
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಲ್ಲದ ವಸ್ತುವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ
प्रयोगाः - > "तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि"
उल्लेखाः - > रघु० २-६२
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ /ಪ್ರಜ್ಞೆ
विस्तारः - > "माया स्यात् शाम्बरीबुद्ध्योः" - मेदि०
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿದಧ ರಾಜಕೀಯ ಚಾತುರ್ಯ /ರಾಜನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾದ ಒಂದು ಉಪಾಯ
विस्तारः - > "मायोपेक्षेन्द्रजालानि क्षुद्रोपाया इमे त्रयः"
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಿಥ್ಯೆ /ಸುಳ್ಳು /ಇಲ್ಲದುದನ್ನು ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು /ಅವಿದ್ಯಾ /ಅಜ್ಞಾನ
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕೃತಿ
प्रयोगाः - > "माया तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनस्तु महेश्वरम्"
उल्लेखाः - > पञ्चद०
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನಿರ್ವಚನೀಯವಾದ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಠ್ಯ /ಮೂರ್ಖತನ /ಕಪತ
विस्तारः - > "माया तु शठता शाठ्यं कुसृतिर्निकृतिश्च सा"
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೃಪೆ /ದಯೆ
माया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದರ್ಪ /ಕೊಬ್ಬು

L R Vaidya

English

 mAyA {% f. %} 1. Trick,  illusion,  artifice,  deceit
an illusory image,  a phantasm,  a phantom,  मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि R.ii.62,  Bt.xvii.107
political artifice,  diplomacy
wickedness
the Pradhāna of the Sānkhyas (q.v.)
illusion which makes one see the supreme spirit and the universe to be two distinct realities (in Vedānta phil.)
pity,  compassion.
name of the mother of Buddha.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२३,  अज,  जहु,  माया,  मेष,  विकृति

Bopp

Latin

 माया f. (r. मा s. या) praestigiae,  magia. H. 4. 47. SU. 1. 13.
20. BH. 4. 6. N. 13. 26.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कूट
पु
कूट,  अनृत,  यन्त्र,  आयोधन,  माया,  उत्कट
कूटाख्यानृतयन्त्रायोधनमायोत्कटादिषु ।
verse 2.1.1.14
page 0008

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Māyā (Pali id.),  often Māyā-devī as cpd.,  also Mahāmāyā,  q.v., 
(1) n. of the wife of Śuddhodana and mother of Śākyamuni: Mvy 〔1069〕 (Māyādevī)
 her origin and history,  Mv 〔i.355.17 ff.〕 (many other refs. to her,  see Senartʼs Index)
 LV 〔26.15〕
 〔28.8 ff.〕
 〔78.1〕
 〔252.13,  15〕
 Suv 〔239.5〕 (vs,  Māya-devī,  m.c.)
 Gv 〔375.1〕
 in Gv,  where Vairocana,  q.v.,  seems blended with Śākyamuni,  she is also Vairocanaʼs mother (〔381.5〕
 〔338.25〕,  cf. 〔339.3〕) in all his existences (as a result of a praṇidhāna made ages ago,  〔444.20 ff.〕,  that she might always be the mother of a certain cakravartin who became Vairocana,  〔445.4〕)
 in Gv 〔426.11—12〕 she is called bodhisattva-janetrī and located bhagavato Vairocanasya pādamūle
 in 〔438.8〕 she made a praṇidhāna to be the mother of all Bodhisattvas and Buddhas (sarvabodhisattva-jina-janetrī-pra°)
 in 〔438.23 ff.〕 she says that she has been the mother of all caramabhavika (q.v.) Bodhisattvas in all the lokadhātus of the Lord Vairocana,  and then (〔439.1—2〕) that she gave birth to the Bodhisattva Siddhārtha,  ‘in this very Bhāgavatī cāturdvīpikā’,  in Kapilavastu,  as Śuddhodanaʼs wife
 in 〔441.6 ff.〕 she says that as she was the Buddha Vairocanaʼs mother,  so she was the mother of all past Buddhas,  and will be of future Buddhas,  Maitreya etc.
(2) n. of a deity attendant on the four direction-rulers: Mahāsamāj. Waldschmidt,  Kl. Skt. Texte 4,  〔173.9〕
 = Pali id.,  DN 〔ii.258.9〕 (not in DPPN).

Lanman

English

 māyā́,  f.
	—1. (a working,  and so) a
power
 esp.,  in Veda,  supernatural or
wonderful power
 wile
	—2. later,  trick
illusion. [√1mā,  ‘make,  i. e. have effect, 
work, ’ 1149,  cf. 258.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 माया f. (und माय) auch Bez. der Silbe ह्रीम्,  Sarvad. 171,  6 nach Cowell.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  दया,  करुणा,  अनुकम्पा,  कृपा,  कारुणिकता,  कृपालुता,  कारुण्यम्,  अनुकम्पनम्,  माया,  विक्षेपः,  अनुक्रोशः,  अनुषङ्गः
noun
 
स्वजनान् दुर्बलान् वा मनुष्यान् व्यथितं दृष्ट्वा तेषां दुःखादीनाम् दूरीकरणम्।
 "ईश्वरस्य दया अस्मासु भवेत्।"

Synonyms:
  मायिनी,  मायाकारिणी,  माया,  अभिचारिणी
noun
 
स्त्री अभिचारी।
 "मायिनी मायां दर्शयति।"

Synonyms:
  माया
noun
 
मयदानवस्य पुत्री।
 "मायायाः विवाहः विश्रवसा सह जातः।"

Synonyms:
  माया
noun
 
इन्द्रवज्रायाः उपभेदः यः इन्द्रवज्रायाः तथा च उपेन्द्रवज्रायाः योगेन निर्मीयते।
 "मायायाः द्वितीये तृतीये च चरणे प्रथमः लघुवर्णः भवति।"

Synonyms:
  माया
noun
 
वर्णवृत्तविशेषः।
 "मायायाः प्रत्येकस्मिन् चरणे क्रमेण भगणः तगणः मगणः भगणः एकः गुरुवर्णश्च अस्ति।"

Synonyms:
  प्रकृतिः,  माया
noun
 
सा मूला शक्तिः यस्याः इदं जगत् उत्पद्यते।
 "वृक्षविनाशात् प्रकृतिः असंतुलिता भवति।"

Synonyms:
  माया,  इन्द्रजालम्
noun
 
अलौकिकम् अमानवीयम् आश्चर्यजनकं कार्यम्।
 "चन्द्रकान्तायाः कथा मायया परिपूर्णा।"

Synonyms:
  लक्ष्मीः,  रमा,  कमला,  नारायणी,  पद्महस्ता,  श्रीः,  विष्णुप्रिया,  मा,  माया,  हरिप्रिया,  पद्मा,  पद्मालया,  भार्गवी,  चञ्चला,  इन्दिरा,  अब्जवाहना,  अब्जा,  अब्धिजा,  अम्बुजासना,  अमला,  ईश्वरी,  देवश्री,  पद्ममालिनी,  पद्मगुणा,  पिङ्गला,  मङ्गला,  श्रिया,  श्रीप्रदा,  सिन्धुजा,  जगन्मयी,  अमला,  वरवर्णिनी,  वृषाकपायी,  सिन्धुकन्या,  सिन्धुसुता,  जलधिजा,  क्षीरसागरसुता,  दुग्धाब्धितनया,  क्षीरसागरकन्यका,  क्षीरोदतनया,  लोकजननी,  लोकमाता
noun
 
धनस्य अधिष्ठात्री देवता या विष्णुपत्नी अस्ति इति मन्यते।
 "धनप्राप्त्यर्थे जनाः लक्ष्मीं पूजयन्ति।"

Synonyms:
  माया
noun
 
तत् किमपि यद् वस्तुतः नास्ति किन्तु सत्यं भासते।
 "वयं सर्वे सांसारिकया मायया अवरुद्धाः।"

Synonyms:
  कापट्यम्,  कौटिल्यम्,  असाधुत्वम्,  अशुचित्वम्,  खलता,  दुष्टता,  अधर्मः,  असरलता,  असारल्यम्,  जिह्मता,  अनृजुता,  वक्रता,  कौटम्,  अशुद्धता,  अदाक्षिण्यम्,  माया
noun
 
अनृजुप्रकृतेः भावः।
 "कापट्येन प्राप्तं धनं न स्थिरम्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rgyu
१) आतान २) उपनिषद् ३) कारण ४) ° चर ५) चारिका ६) चारिन् ७) ° द्वार ८) निदान ९) निबन्धन १०) निबन्धनत्व ११) निमित्त १२) पिण्ड १३) प्रवृत्ति १४) बीज १५) माया १६) विचरन्ति १७) संचरति १८) संतति १९) समुदाचार २०) हेतु २१) हेतुक २२) हेतुकी २३) हेतुत्व २४)

sgyu 'phrul
माया

sgyu 'phrul ma
माया

sgyu ma
माया

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
माया तु शठता शाठ्यं कुसृतिर्निष्कृतिश्च सा ॥ ३७७ ॥
-wordlist-
 
माया (स्त्री),  शठता (स्त्री),  शाठ्य (क्ली),  कुसृति (स्त्री),  निकृति (स्त्री)

--source--
 
मायोपेक्षेन्द्रजालानि क्षुद्रोपाया इमे त्रयः ।
-wordlist-
 
माया (स्त्री),  उपेक्षा (स्त्री),  इन्द्रजाल (क्ली),  क्षुद्रोपाय (पुं)

--source--
 
स्यात्प्रातिहारिको मायाकारो माया तु शाम्बरी ॥ ९२५ ॥
-wordlist-
 
प्रातिहारिक (पुं),  मायाकार (पुं),  माया (स्त्री),  शाम्बरी (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कुसृति
कुसृति,  निकृति,  माया,  शाम्बरी,  पथकल्पना
कुसृतिर्निकृतिर्माया शाम्बरी पथकल्पना ॥ ७४० ॥
verse 4.1.1.740
page 0085

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: माया
Root: माया
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ विष्णुशक्तिः
Meaning(s):
⇒ One of the nine viṣhṇus͘haktis
Shloka(s):
1|1|16|2 ► जीवनी मोहनी माया नवैता विष्णुशक्तयः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|16|2 ⇢ माया (माया) (स्त्री) ⇒ One of the nine viṣhṇus͘haktis ⇒ विष्णुशक्तिः
Related word(s):
isa_k ➡ नव विष्णुशक्तयः
धर्म-धर्मी-भावः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ मानसिकभावः
उपाधि ➡ शक्तिः
    

Tamil

மாயா : கபடம்,  தந்திரம்,  ஜாலம்,  கற்பனை,  மாயை.

Mahabharata

English

Māyā (?). § 10 (Parvasaṅgr.): I,  2,  352 (see Durvāsaḥsaṃvāda,  but cf. also Umā-Maheśvara-saṃvāda: XIII,  140 ff.).

पुराणम्

English

माया / MĀYĀ  .1) General information.   A consort of Mahāviṣṇu,  māyā has got a very prominent place in Hindu Purāṇas. The Purāṇas state that this whole universe is unreal,  illusory and if we feel it real it is because of the working of this māyā.2) Birth.   How was māyā born? agni purāṇa in its twentieth chapter gives a genealogy of māyā. Hiṁsā (injury) is the wife of adharma (evil). They got two children named anṛta (falsehood) and Nikṛti (wickedness). From them were born bhaya (fear),  naraka (hell) māyā (illusion) and vedanā (pain). māyā in turn gave birth to death,  the destroyer of all pain produced from Hate or Misery. mṛtyu (death) produced vyādhi (disease),  jarā (rugosity),  Śoka (sorrow),  Tṛṣṇā (desire) and krodha (anger).3) Exhibition of māyā.   Mahāviṣṇu once told nārada thus: “There is nothing like living beings on earth. All is an illusion due to māyā.” nārada requested Mahāviṣṇu to show him that and viṣṇu took nārada to the banks of a river and exhibited the wonderful working of māyā. (For details see under tāladhvaja I).4) How Gāthi,  a brahmin,  saw māyā.   In the country of kosala there was once a brahmin named Gāthi. He went to the forests and standing there in water in a pond,  immersed up to his neck,  started doing penance. For eight months he did penance thus and then Mahāviṣṇu appeared before him and asked him what boon  he wanted. The brahmin said he wanted to see Māyādevī. viṣṇu granted the boon and disappeared.
Several years passed after that and nothing happened. One day the brahmin as usual went to bathe in a pond. When he took a dip in the waters he forgot all his prayers and mantras. There was a change of mind. He felt he was lying dead in his house. Relatives were sitting around weeping. His wife was in tears and was holding his legs. In an atmosphere of mourning,  his own people weeping bitterly carried his body to a frightening burial ground and put it on a funeral pyre. It was burnt to ashes. He then felt himself in the womb af a caṇḍāla woman living in a village near Hūṇamaṇḍala. The foetus developed and a black boy was born. The boy grew passing the stages of infancy,  childhood and boyhood and became a man,  black and stout. He started enjoying sexual life with a beautiful caṇḍāla girl. The amorous plays were done on leaf-beds,  in creeper-huts,  bushes and in caves and soon many evil-natured sons were born to him. Gradually his health faded and he constructed a hermitage and lived there as a hermit. His children grew up and he became old and then all on a sudden all his children and wife and other members of his family died and he was left alone. He then left the place and travelling much reached the capital city of Kīramaṇḍala. The city gates were decorated and inside people stood in groups. The road to the palace from the gate had been beautified and as he reached the palace gates he saw an elephant as big and black as mountain standing there well caparisoned. It was customary in those days to post an elephant well bedecked before the palace gates when a King died. The elephant he saw was one who had been let loose to select a new King in the place of the one who had just died. The elephant on seeing him took him by its trunk and placed him on its back. The people when they saw it shouted “The King”,  “The King”. Drums were beaten and people shouted with joy. He was taken to the palace where he was received by young and beautiful girls. He was dressed in royal robes and he took over the administration of the state. Gradually he accepted as his wives the wives of the former King and lived there accepting the name of gālava. He ruled the state to the satisfaction of all for eight years. One day the King went out for a stroll dressed as an ordinary man. Just outside the gate of the palace a set of Caṇḍālas were sitting singing songs to the accompaniment of a violin. As soon as they saw gālava one of the Caṇḍālas,  a red-eyed old man,  got up from the group and addressing the King as “Hi,  Kalañju” shouted loudly,  “Friend,  where had you been all this time? It is a long time since we saw you. It is our luck we saw you at least now”. The King of Kīra did not like the words of the caṇḍāla and he rebuked the old man. The queens and others standing on the terrace of the palace could see this scene. They were shocked. They regretted they had all along been serving a caṇḍāla. The news spread like wild fire in the state. The King had to live in the palace without the help and co-operation of anybody inside or outside the palace.
People wanted to atone for the crime they had committed in installing a caṇḍāla as their King. They made small firepits throughout the country and started committing suicide by jumping into it. The King  lamented that such a mass suicide was due to him and he also made a fire-pit and jumped into it.
The heat of the fire-pit woke him from his day-dream and Gāthi found himself in the pond where he had come to bathe. “What! Who am I? What all roles did I take just now?” These puzzling thoughts filled him and he went back to the āśrama and started life as usual. One day an old friend of his came to the āśrama and after the daily routine they lay down to sleep. During their conversation Gāthī asked his friend why he had become fleshless and so lean. Then his friend narrated a story exactly similar to the experiences which Gāthi had in the country of Kīra. He added that to atone for the sin of his association with the Caṇḍālas he was conducting Prayāgasnāna (bath in prayāga),  japa and Cāndrāyaṇamahāvrata. All those things he explained,  made him lean.
Gāthi knew that the story of the guest related to him and he was eager to visit the country of Kīra. When he went to Kīra he saw everything there in the same way as in his dream. Then he realised that it was an exhibition by viṣṇu of the working of māyā. Gāthi then renounced everything and went into a cave and started doing penance there. After some years Mahā viṣṇu appeared before him and blessed him. (Jñānavāsiṣṭha).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  माया
Root:  माया
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ main
⇒ chief
⇒ prime
⇒ noble
⇒ major
⇒ head of
⇒ courtier
⇒ prominent
⇒ principal
⇒ intellect
⇒ Originator
⇒ fundamental
⇒ primary germ
⇒ understanding
⇒ most important
⇒ pre-eminent in
⇒ elephant-driver
⇒ principal or first
⇒ chief thing or person
⇒ supreme or universal soul
⇒ better than or superior to
⇒ principal member of a compound
⇒ primary or unevolved matter or nature
⇒ first companion or attendant of a king
⇒ most important or essential part of anything
⇒ original source of the visible or material universe
Shloka(s): 
1|4|29|1 ► क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम्। (कालवर्गः)
3|3|37|1 ► अयोघने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|4|29|1 ⇢ प्रधानम् (प्रधान) (नपुं) ⇒ main, chief, prime, noble, major, head of, courtier, prominent, principal, intellect, Originator, fundamental, primary germ, understanding, most important, pre-eminent in, elephant-driver, principal or first, chief thing or person, supreme or universal soul, better than or superior to, principal member of a compound, primary or unevolved matter or nature, first companion or attendant of a king, most important or essential part of anything, original source of the visible or material universe
➠ 1|4|29|1 ⇢ प्रकृतिः (प्रकृति) (स्त्री) ⇒ rule, root, base, model, origin, affair, mother, temper, animal, matter, eunuch, goddess, pattern, standard, citizens, artisans, ministry, character, extraction, disposition, temperament, third nature, constitution, primal matter, original state, ordinary state, uninflected word, king's ministers, fundamental form, body of ministers, woman or womankind, ordinary condition, subjects of a king, cause original source, co-efficient multiplier, original or primary substance, body of ministers or counsellors, crude or elementary form of a word, male or female organ of generation, making or placing before or at first, original producer of the material world, constituent elements or powers of the state, personified will of the Supreme in the creation, original or natural form or condition of anything, various sovereigns to be considered in case of war, predominance of one of the humours at the time of generation, 8 producers or primary essences which evolve the whole visible world
➠ 3|3|37|1 ⇢ कूटः (कूट) (पुं) ⇒ untrue, dwelling, deceitful, kind of hall, ox whose horns are broken, subdivision of grahayuddha, mystical name of the letter kSa, not horned or cornuted [as an animal with incomplete continuations of the bone of the forehead]
➠ 3|3|37|1 ⇢ कूटम् (कूट) (नपुं) ⇒ untrue, dwelling, deceitful, kind of hall, ox whose horns are broken, subdivision of grahayuddha, mystical name of the letter kSa, not horned or cornuted [as an animal with incomplete continuations of the bone of the forehead]
Related word(s): 
जातिः ➡ बुद्धिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 माया,  स्त्री,
   (मीयते अपरोक्षवत् प्रदर्श्यतेऽनयाइति । मा + “माच्छाससिसूभ्यो यः ।” उणा०४ । १०९ । इति यः टाप् ।) इन्द्रजालादिः ।तत्पर्य्यायः । शाम्बरी २ । इत्यमरः । २ । १० ।११ ॥
 इन्द्रजालिः ३ कुहकम् ४ कुसृतिः ५शाम्बरिः ६ । इति जटाधरः । साम्बरी ७ ।इति शब्दरत्नावली ॥
 माति विश्वमस्यां मनी-षादिः । शम्बरस्य दैत्यस्य इयं शाम्बरी तेनप्राङ्निर्म्मितत्वात् । इति भरतः ॥
 * ॥
 बुद्धिः ।इति मेदिनी । ये,  ४६ । (मीमिते जानातिसंख्यात्यनयेति । मा + यः टाप् ।) कृपा ।दम्भः । इति नानार्थे हेमचन्द्रः ॥
 शठता ।यथा,  --“माया तु शठता शाठ्यं कुसृतिर्निकृतिश्च सा ॥
”(प्रज्ञा । यथा,  ऋग्वेदे । २ । १७ । ५ ।“अधारयत् पृथिवीं विश्वधायस मस्तभ्नान्मायया द्यामवस्रसः ।”“मायया प्रज्ञया ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
)राज्ञां क्षुद्रोपायविशेषः । यथा,  --“मायोपेक्षेन्द्रजालानि क्षुद्रोपाया इमे त्रयः ॥
”लक्ष्मीः । इति च हेमचन्द्रः ॥
 बुद्धमाता ।इत्यमरकोषे मायादेवीसुतशब्ददर्शनात् ।दुर्गा । यथा,  --“दुर्गे शिवेऽभये माये नारायणि सनातनि ।जये मे मङ्गलं देहि नमस्ते सर्व्वमङ्गले ॥
राजन् ! श्रीवचनो माश्च याश्च प्रापणवाचकः ।तां प्रापयति या सद्यः सा माया परिकीर्त्तिता ॥
माश्च मोहार्थवचनो याश्च प्रापणवाचनः ।तं प्रापयति या नित्यं सा माया परिकीर्त्तिता ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २७ अध्यायः ॥
अपि च ।“विचित्रकार्य्यकारणा अचिन्तितफलप्रदा ।स्वप्नेन्द्रजालवल्लोके माया तेन प्रकीर्त्तिता ॥
”इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥
 * ॥
विसदृशप्रतीतिसाधनं माया । इति नागोजी-भट्टः ॥
 अघटनघटनपटीयसी माया । इतिकेचित् ॥
 ईश्वरशक्तिः । तस्या नामान्तरं यथा ।प्रकृतिः २ अविद्या ३ अज्ञानम् ४ प्रधानम् ५शक्तिः ६ अजा ७ । सृष्टिकाले भगवान् आदौमायां प्रकाशयामास । सा द्रष्टृदृश्यानुसन्धानरूपाकार्य्यकारणरूपा च । सत्वरजस्तमोगुणमयी ।तस्याः शक्तिद्बयं आवरणं विक्षेपश्च । तस्यामायाया महत्तत्त्वं जातम् । तस्मादहङ्कारः ।तस्मात् पञ्चभूतम् । तस्मात् ब्रह्माण्डम् । इतिश्रीभागवतमतम् ॥
 (मायास्वरूपम् । यथा चपञ्चदश्याम् । ६ । १२२ -- १४१ ।“तत्त्वनिश्चयकामेन न्यायागमविचारिणाम् ।एकैव प्रतिपत्तिः स्यात् साप्यत्र स्फुटमुच्यते ॥
मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् ।अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्व्वमिदं जगत् ॥
इति श्रुत्यनुसारेण न्यायो निर्णय ईश्वरे ।तथा सत्यविरोधः स्यात् स्थावरान्तेशवादिनाम् ॥
माया चेयं तमोरूपा तापनीये तदीरणात् ।अनुभूतिं तत्र मानं प्रतिजज्ञे श्रुतिः स्वयम् ॥
जडं मोहात्मकं तच्चेत्यनुभावयति श्रुतिः ।आबालगोपं स्पष्टत्वादानन्त्यं तस्य साब्रषीत् ॥
अचिदात्मघटादीनां यत् स्वरूपं जडं हि तत् ।यत्र कुण्ठीभवेद् बुद्धिः स मोह इति लौकिकाः ॥
इत्थं लौकिकदृष्ट्यैतत् सर्वैरप्यनुभूयते ।युक्तिदृष्ट्या त्वनिर्वाच्यं नासदासीदिति श्रुतेः ॥
नासदासीद् विभातत्वान्नो सदासीच्च बाधनात् ।विद्यादृष्ट्या श्रुतं तुच्छं तस्य नित्यनिवृत्तितः ॥
तुच्छानिर्व्वचनीया च वास्तवी चेत्यसौ त्रिधा ।ज्ञेया माया त्रिभिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः ॥
अस्य सत्त्वमसत्त्वञ्च जगतो दर्शयत्यसौ ।प्रसारणाच्च सङ्कोचात् यथा चित्रपटस्तथा ॥
अस्वतन्त्रा हि माया स्यादप्रतीतेर्व्विना चितिम् ।स्वतन्त्रापि तथैव स्यादसङ्गस्यान्यथाकृतेः ॥
कूटस्थासङ्गमात्मानं जडत्वेन करोति सा ।चिदाभासस्वरूपेण जीवेशावपि निर्म्ममे ॥
कूटस्थमनपाकृत्य करोति जगदादिकम् ।दुर्घटैकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः ॥
द्रवत्वमुदके वह्रावौष्ण्यं काठिन्यमश्मनि ।मायाया दुर्घटत्वञ्च स्वतः सिध्यति नान्यथा ॥
न वेत्ति मायिनं लोको यावत् तावच्चमत्कृतिम् ।धत्ते मनसि पश्चात्तु मायैषेत्युपशाम्यति ॥
प्रसरन्ति हि चोद्यानि जगद्वस्तुत्ववादिषु ।न चोदनीयं मायायां तस्याश्चोद्यैकरूपतः ॥
चोद्येऽपि यदि चोद्यं स्यात् तच्चोद्ये चोद्यते मया ।परिहार्य्यं ततश्चोद्यं न पुनः प्रतिचोद्यताम् ॥
विस्मयैकशरीराया मायायाश्चोद्यरूपतः ।अन्वेष्यः परिहारोऽस्या बुद्धिमद्भिः प्रयत्नतः ॥
मायात्वमेव निश्चेयमिति चेत् तर्हि निश्चिनु ।लोकप्रसिद्धमायाया लक्षणं यत् तदीक्ष्यताम् ॥
न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टं भासते च या ।सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः सम्प्रतिपेदिरे ॥
”)विष्णुमायास्वरूपं यथा,  --“यामेतां भाषसे देव ! मम मायेति नित्यशः ।का माया कीदृशी विष्णो ! किं वा मायेतिचोच्यते ।ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥
ततस्तस्या वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ।प्रहस्य मधुरं वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
भूमे ! मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ।वृथा क्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यसे मद्विलोकनात् ।अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥
मम माया विशालाक्षि ! किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ! ॥
पर्ज्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्य्यते ।देशो निर्ज्जलतां याति एषा माया मम प्रिये ! ॥
सोमोऽपि हीयते पक्षे पक्षे वापि विवर्द्धते ।अमायां स न दृश्येत मायेयं मम सुन्दरि ! ॥
हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति तत्त्वतः ।भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायेयं मम तत्त्वतः ॥
पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ।उदेति पूर्व्वतः प्रातर्मायेयं मम सुन्दरि ! ॥
शोणितञ्चेव शुक्रञ्च उभे प्राणिषु संस्थिते ।गर्भे च जायते जन्तुर्मम मायैव चोत्तमा ॥
जीवः प्रविश्य गर्भे तु सुखदुःखानि बिन्दति ।जातश्च विस्मरेत् सर्व्वमेषा माया ममोत्तमा ॥
आत्मकर्म्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः ।कर्म्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा ॥
शुक्रशोणितसंयोगाज्जायन्ते यदि जन्तवः ।अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा ॥
पृष्ठं तथोदरञ्चैव दन्तौष्ठपुटनासिका ।कर्णौ नेत्रकपोलौ च ललाटं जिह्वया सदा ॥
एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः ।तस्यैव जीर्य्यते जन्तोर्भुक्तं पीतञ्च वह्निना ।अयञ्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा ॥
शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।अन्नात् प्रवर्त्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिये ! ॥
सर्व्वर्त्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा ।तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरि ! ॥
आपो विद्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः ।न च वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा परमा मम ॥
वृष्टौ बहूदकाः सर्व्व पल्वलानि सरांसि च ।ग्रीष्मे सर्व्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम ॥
हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ।गाङ्गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्त्तिता ॥
मेघा गृह्णन्ति सलिलं लवणात् सलिलार्णवात् ।वर्षन्ति मधुरं लीके सर्व्वं भायाबलं मम ॥
रोगार्त्ता जन्तवः केचित् भक्षयन्ति महौषधम् ।तस्य वीर्य्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम् ॥
औषधे दीयमाने तु जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ।निर्वीर्य्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम् ॥
प्रथमं जायते गर्भः पश्चाज्जायत वै पुमान् ।जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया पुनः ।तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥
एकबीजात् प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ।तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन माधवि ! ॥
लोक एवं विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम् ।भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥
या एता देवताः सर्व्वा यज्ञभागेन तोषिताः ।मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः ॥
लोकाः सर्व्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः ।मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदशान् सदा ॥
सर्व्वोऽपि यजते लोको यष्टारञ्च बृहस्पतिम् ।मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिघोकसः ॥
सर्व्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम् ।मायान्तु वारुणीं कृत्वाहं रक्षामि महोदधिम् ॥
सर्व्वे लोका विजानन्ति कुवेरोऽयं धनेश्वरः ।कुवेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥
एवं लोका विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ।शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निसूदितः ॥
एवं लोका विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ।मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥
एवं चाभाषते लोको जलं किन्नश्यतेऽखिलम् ।बडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥
वायुं मायामयं कृत्वा मेधेषु विसृजाम्यहम् ।यदिदं भाषते लोकः कुत्रैवं तिष्ठते जलम् ॥
देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ।मम मायानियोगेन तिष्ठते ह्यौषधं वने ॥
लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ।राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥
ये तु वै द्बादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ।प्रविश्य तानहं भूमे ! मायां लोके सृजाम्यहम् ॥
वर्षञ्च पांशुना भूमिलोकेषु यतते सदा ।मायां पांशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥
वर्षते यत्र सं बर्त्तो धाराभिर्मुषलाकृति ।मायां सांवर्त्तकीं गृह्य पूरयाम्यखिलं जगत् ॥
यत् स्वपामि वरारोहे ! शेषस्योपरि वारिणि ।अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥
वराहमायामादाय भूमे ! जानामि किन्न वै ।देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्त्तिता ॥
त्वञ्चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किन्नतत् ।धारितासि च सुश्रोणि ! वारान् सप्तदशैव तु ॥
माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ।मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥
प्रजापतिं शतं रुद्रं सृजामि च हरामि च ।तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमो-हिताः ॥
अथ पितृगणाश्चैव य एते सूर्य्यवर्च्चसः ।मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामि हि च तत्त्वतः ॥
किन्तु मायैव सुश्रोणि ! अन्यच्च शृणुसुन्दरि ! ॥
”इति वाराहे मायाचक्रम् ॥
 * ॥
अथ मायास्तोत्रम् ।शौनक उवाच ।“शशिध्वजो महाराजः स्तुत्वा मायां गतःकुतः ।का वा मायास्तुतिः सूत ! वद तत्त्वविदांवर ! ।या त्वत्कथा विष्णुकथा वक्तव्या सा विशुद्धये ॥
”सूत उवाच ।“शृणुध्वं मुनयः सर्व्वे मार्कण्डेयाय पृच्छते ।शुकः प्राह विशुद्धात्मा मायास्तवमनुत्तमम् ॥
तत् शृणुष्व प्रवक्ष्यामि यथाधीतं यथाश्रुतम् ।सर्व्वकामप्रदं नॄणां पापतापविनाशनम् ॥
”शुक उवाच ।“भल्लाटनगरं त्यक्त्वा विष्णुभक्तः शशिध्वजः ।आत्मसंसारमोक्षाय मायास्तवमलं जगौ ॥
”शशिध्वज उवाच ।“ओँ ह्रींकारां सत्त्वसारां विशुद्धांब्रह्मादीनां मातरं वेदबोध्याम् ।तन्वीं स्वाहां भूततन्मात्रकक्षांबन्दे बन्द्यां देवगन्धर्व्वसिद्धैः ॥
लोकातीतां द्वैतभीतां समीडेभूतैर्भव्यां व्याससामासिकार्थैः ।नानारूपैर्देवतिर्य्यङ्मनुष्यै-स्तामाधारां ब्रह्मरूपां नमामि ॥
यस्या भाषा त्रिजगद्भाति भूतै-र्न भात्येतत्तदभावे विधातुः ।विद्वद्गीतां कालकल्लोललोलांनीलापाङ्गीं क्षिप्तसंसारदुर्गाम् ॥
पूर्णां प्राप्यां द्वैतलभ्यां शरण्या-माद्ये शेषे मध्यतो या विभाति ।कालो दैवं कर्म्म सोपाधयो येतस्यां तासां तां विशिष्टां नमामि ॥
भूमौ गन्धो रसताप्सु प्रतिष्ठारूपं तेजस्येव वायौ स्पृशत्वम् ।खे शब्दो वै यद्भिदा भाति नानातामाद्यां तां विश्वरूपां नमामि ॥
साबित्री त्वं ब्रह्मरूपा भवानीभूतेशस्य श्रीपतेः श्रीस्वरूपा ।शची शक्रस्यापि नाकेश्वरस्यपत्नी श्रेष्ठा भासि माये ! जगत्सु ॥
बाल्ये बाला युवती योवने त्वंवार्द्धक्ये या स्थविरा कालकल्पा ।नानाकारैर्यागयोगैश्च धर्म्मोभक्त्या वै त्वं कामवज्रा विभासि ॥
वरेण्या त्वं वरदा लोकसिद्धासाध्वी धन्या लोकमान्या सुकन्या ।चण्डी दुर्गा कालिका कालिकाख्यानानादेशे रूपवेशैर्विभासि ॥
तव चरणसरोजं देवि ! देवादिवन्द्यंयदि हृदयसरोजे भावयन्तीह भक्त्या ।शुककृतमतिशुद्धं हृत्सरोजे स्मरन्तिश्रुतियुगकुहरे वा संश्रुतं धर्म्मसम्पत् ॥
जनयति जगदाद्ये सर्व्वसिद्धिञ्च तेषाम् ॥
मायास्तवमिदं पुण्यं शुकदेवेन भाषितम् ।मार्कण्डेयादयश्चापि सिद्धिं लेभे शशिध्वजः ॥
कोकामुखे तपस्तप्त्वा हरिं ध्यात्वा वना-न्तरे ।सुदर्शनेन निहतो वैकुण्ठशरणं ययौ ॥
”इति श्रीकल्किपुराणेऽनुभागवते भविष्ये माया-स्तव ऊनत्रिंशोऽध्यायः ॥
 (शक्तिः सामर्थ्यं वा ।यथा,  ऋग्वेदे । ४ । ३ । २१ ।“दासानामिन्द्रो मायया ।”“मायया स्वकीयया शक्त्या ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 माया स्त्री मा--यत् बा० नैत्त्वम् । १ छद्मनि कापट्ये अमरः ।२ इन्द्रजालादौ ३ मिथ्याबुद्धिहेत्वज्ञानभेदे,  ४ कृपायां५ दम्भे ६ लक्ष्म्यां च मेदि० । ७ बुद्धमातरि स्त्री अमरः ।८ ईश्वरस्योपाध्रौ,  अघटनघटनसाधिकायां शक्तौ वेदान्त० ।९ पीताम्बरे १० असुरभेदे पु०
  मेदि० ।

Grassman

German

 māyā́,  f. [von mā = man,  vgl. māti gr. μῆτις],  übermenschliche Weisheit oder List,  göttliche [Page1035] Kunst oder Zauberkunst,  Zauberbild,  Trugbild ({287, 8}
 {488, 18}
 {897, 5})
 pl.,  weise oder listige Anschläge und zwar 1〉 von Göttern oder göttlich gedachten Wesen
 2〉 von Dämonen
 3〉 Zauberei von bösen,  mit Dämonen in Verbindung gedachten Menschen. — Vgl. áhi-māya u. s. w.
-ā́ 1〉 mitrásya váruṇasya {295, 7}
 {417, 4}
 te (índrasya) {880, 2}.
-ā́m 1〉 váruṇasya {439, 5}. _{439, 6}
 yajñíyānaam {914, 6}.
-áyā 1〉 ásurasya {417, 3}. _{417, 7}
 {1003, 1}
 váruṇasya {785, 9}
 {661, 3}
 von Indra {80, 7}
 {208, 5}
 {326, 12}. _{326, 21}
 {463, 6}
 v. Agni {144, 1}
 {160, 3}
 {261, 7}
 von den Marutʼs {417, 6}
 dem Soma {795, 3}
 den Somatropfen {785, 5}
 Sonne und Mond {911, 18}. — 3〉 {620, 24}
 {643, 15}
 {897, 5} (ádhenuā).
-ā́s [N. p.] 1〉 {218, 16} yā́s vas 〰 abhidrúhe yajatrās. — 2〉 śúṣṇasya {461, 4}.
-ā́s [A. p.] 1〉 māyínām (devā́nām) {254, 3}
 〰 kṛṇvānás (índras) tanúam pári svā́m {287, 8}
 víśvās hí 〰 ávasi (pūṣan) {499, 1}
 tváṣṭā 〰 bíbhrat {879, 9}. — 2〉 māyínām {32, 4}
 dásyos {117, 3}
 dānavásya {202, 10}
 śúṣṇasya {385, 7}
 súarbhānos {394, 6}. _{394, 8}
 áśivasya {485, 22}
 dā́sasya {615, 4}
 ádevasya (vṛtrásya) {937, 6}. Ferner ohne Genetiv: {459, 9}
 {463, 9} (víśvās)
 {661, 8}
 {899, 5}(?)
 {925, 2}(?)
 ádevīs {356, 9}
 {517, 10}
 {614, 5}. — 3〉 {486, 9}.
-ā́bhis 1〉 von Indra {11, 7}
 {51, 5}
 {268, 6}
 {384, 6}
 {488, 18}
 {973, 2}
 von Indra-Varuna {151, 9}
 von den ṛbhávas {294, 1}
 von den aśvínau {432, 6}
 {504, 5}. — 2〉 {33, 10} ná 〰 dhanadā́m paryábhūvan
 {398, 2} parás 〰
 {634, 14} (〰 utsísṛpsatas dyā́m).

Stchoupak

French

 माया-
 f.
  illusion,  magie,  sorcellerie 
 tromperie,  image trompeuse, 
(faux) prestige 
 Illusion personnifiée 
 ifc. qui n'a que l'apparence de 
-मय- -ई- a. fait d'illusion,  irréel,  magique 
 -वन्त्- a. qui
possède des pouvoirs magiques 
 rusé,  habile 
 -वती- f.
  sorte de
réalisation magique 
 n.
  de femmes.
°धर- a. habile en opérations magiques 
 m.
  n.
  d'un roi des Asura.
°पुर्- -ई- f.
  n.
  d'une ville.
°प्रयोग- m.
  emploi de la magie.
°बटु- m.
  n.
  d'un roi des Śabara.
°बलवन्त्- a. qui dispose de la vertu d'un charme.
°मृग- m.
  antilope produite par magie,  irréelle.
°यन्त्र- nt. enchantement,  office magique.
°योग- m.
  emploi de la magie.
°योधिन्- a. qui combat à l'aide de moyens magiques.
°वचन- nt. discours hypocrite.
°विद्- ag. qui connaît la magie.
°शील- a. rusé,  artificieux.
मायाचार- a. qui procède par ruse.
मायाधिक- a. riche en arts magiques.
मायोपजीविन्- a. qui vit de fraude.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.