माययिता-त्री (mAyayitA-trI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“मय गतौ”@} 2 मायकः-यिका, मायकः-यिका, मिमयिषकः-षिका, मामयकः-यिका
मयिता-त्री, माययिता-त्री, मिमयिषिता-त्री, मामयिता-त्री
3 प्रमत्-प्रमतौ-प्रमतः, 4 मयिता, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिक- चयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
ल्यपि- 6 प्रमय्य इति।
01 (१२२३)
02 (१-भ्वादिः-४७७। सक। सेट्। आत्म।)
03 [[२। क्विपि ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति यकारलोपे ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपमेवम्।]]
04 [[३। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति प्राप्तस्य युचः, ‘न यः’ (३-२-१५२) इति निषेधात् ‘तृन्’ (३-२-१३५) इत्यौत्सर्गिकस्तृन्नेव।]]
05 (५०२)
06 [[B। ‘पयः प्रदोहादिरताः प्रमय्य तं प्रैक्षन्त नूत्नाचयितं कुतूहलात्।।’ धा। का। १। ६१।]]
1 {@“मी गतौ”@} 2 उभ।) आधृषीयः।
‘--गतौ, मनने’ इति क्षीरस्वामी।
‘मीञो मीनाति मीनीते हिंसायां मीयते ङितः।।
मिनोति मिनुते स्वादेः, गतौ मयति माययेत्।’ 3 इति देवः।
मायकः-यिका, मिमाययिषकः-षिका, मायकः-यिका, 4 मिमीषकः-षिका, 5 मेमीयकः-यिका
माययिता-त्री, मिमाययिषिता-त्री, 6 मेता-त्री, मिमीषिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तात् ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्ताच्च गोमयतिवत् 7 ज्ञेयानि।
आधृषीयत्वेन णिज्वि- कल्पः।
तेन णिजभावपक्षे शुद्धात्, शुद्धप्रकृतिकसन्नन्तात्, शुद्धप्रकृतिक- यङन्ताच्च भौवादिकनयतिवत् 8 सर्वाण्यपि रूपाणि 9 ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे तु--शतरि-- 10 मयन्-न्ती इति रूपम्।
01 (१२६७)
02 (१०-चुरादिः-१८२५। सक। सेट्। (अनि।)
03 (श्लो। १६-१७)
04 [[६। ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यत्र अचौरादिकैर्धातुभिः सह साहचर्यात् नास्य ग्रहणम्। अतोऽत्र न ‘इस्’ भावादिकमित्यतः, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इत्यनेन (पर्जन्यन्यायेन) दीर्घः। ‘श्विडीङिवर्णेष्वथ शीङ्श्रियावपि’ (व्याघ्रभूतिकारिका, भाष्ये, ७-२-१०) इति नियमाण्णिजभावपक्षे इडागमो नेत्यादिकं यथायथमूह्यम्।]]
05 [पृष्ठम्१०३०+ २८]
06 [[१। शुद्धे तृजन्ते इडभावात् गुणे रूपमेवम्।]]
07 (४३३)
08 (६८०)
09 (नयतेः प्रातिस्वि- करूपाणि विना)
10 [[२। णिजन्तस्थले धातोरस्योभयपदित्वेऽपि णिजभावपक्षे आत्मनेपदप्रवृत्तिनिमित्ताभा- वात्, ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति परस्मैपदं शतेति ज्ञेयम्।]]
1 {@“मीङ् हिंसायाम्”@} 2 ‘मीञो मीनाति मीनीते, हिंसायां मीयते ङितः।।’ 3 4 मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका
मेता-त्री, माययिता-त्री, मिमीषिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकक्षयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
शतरि मीयन्-न्ती-ती इति रूपमिति विशेषः।
6
01 (१२६८)
02 (४-दिवादिः-११३७। सक। अनि। आत्म।)
03 (श्लो। १६)
04 [इति देवः। ‘हिंसाऽत्र मृतिः।’ इति धा। का। व्याख्यायाम् (२। ५८)। मायकः-यिका, मायकः-यिका, मिमीषकः-षिका, [[३। ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यत्र मीनातिमिनोत्योरुभयोरपि ‘मी’ इत्यनेन ग्रहणम्-इति वृत्तिकारः। तेन नास्य ‘मी’ इत्यनेन ग्रहणमिति ज्ञायते। काश्यप- क्षीरस्वामि-वर्धमानप्रभृतयस्तु धातोरस्यापि तत्र ग्रहणमिति कृत्वा, इस्भावे, अभ्यासलोपादिके, सकारस्य तकारे च कृते ‘मित्सते’ इति सन्नन्ते रूपं प्रदर्शय- न्ति। “लाक्षणिकमीरूपस्य मिनोतेः अग्रहणशङ्कापनोदनपरा वृत्तिः
\n\n न त्वस्याग्र- हणपरा।” इति तेषामुपपादनं माधवधातुवृत्तिप्रतिपादितमिहानुसन्धेयम्। वस्तुतस्तु ‘इको झल्’ (१-२-९) इत्यत्र, ‘मीनातिमिनोत्योः--’ इति भाष्यो- क्त्या, ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इत्यत्र मीनातिमिनोत्योर्द्वयोरेव ग्रहणं न्याय्यम्
\n\n अन्यथा निरुक्तभाष्यस्योपलक्षणत्वापत्तेः। अस्य धातोरपि ग्रहणे उपलक्षकत्व- कल्पनायां च प्रमाणाभावाच्चेत्यलम्। अन्यत्र विस्तरः।]]
05 (३०२)
06 [पृष्ठम्१०३१+ २८]
1 {@“मेङ् प्रणिदाने”@} 2 ‘मिमीते मायते माने, माति तत्रैव शब्लुकि।
मयते प्रणिदानेऽर्थे…।।’ 3 इति देवः।
“प्रणिदानम् = विनिमयः।
‘प्रत्यर्पणम्’ इत्यपरे।” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
“--प्रतिदाने-इति काशकृत्स्नः।
तथैव कातन्त्रे, चान्द्रे च।
‘प्रणिधाने’ इति पाठान्तरम्।” इति क्षी।
टीका।
मायकः-यिका, मापकः-पिका, मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका
माता- मात्री, माययिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकमातिवत् 4 ज्ञेयानि।
शानचि- 5 मयमानः- प्रणिप्रयमानः, 6 अपमित्य, 7 अपमाय वा याचते।
याचित्वा अपमयते।
8 9 धान्यमायः, इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति ज्ञेयम्।
01 (१३१४)
02 (१-भ्वादिः-९६१। सक। अनि। आत्म।)
03 (श्लो। ९)
04 (१२४०)
05 [[४। शानचि, शपि अयादेशे च रूपमेवम्। ‘--अशिति’ (६-१-४५) इत्युक्तत्वात् आत्वं नेति ज्ञेयम्। प्रणिमयमानः इत्यत्र ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
06 [[५। अपपूर्वकादस्मात्, ‘उदीचां माङो व्यतीहारे’ (३-४-१९) इति क्त्वाप्रत्यये, तस्य सामासिके ल्यपि, ‘मयतेरिदन्यतरस्याम्’ (६-४-७०) इति इकारेऽन्तादेशे च अपमित्य इति रूपम्। पक्षे अपमाय इति च। अपूर्वकालार्थं वचनमिदम्। अत्र (३-४-१९) ‘उदीचाम्’ इत्युक्तत्वात्, प्राचां मते तु ‘याचित्वाऽपमयते’ इत्यपि प्रयोगः साधुः। ‘उदीचाम्--’ (३-४-१९) इति सूत्रे ‘माङ्’ इति, मेङः कृतात्वस्य निर्देश इति ‘दाधा ध्वदाप्’ (१-१-२०) सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्।]]
07 [[आ। ‘अपमित्य तपोवित्तैरस्या भागं भगीरथः।’ सुभद्राहरणे।]]
08 [पृष्ठम्१०५७+ २८]
09 [[१। कर्मणि उपपदे आदन्तलक्षणं कप्रत्ययं बाधित्वा, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्। आत्वे कृते, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.