| YouTube Channel

मानसं (mAnasaM)

 
Hindi
Hindi
मन की
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मानसं,
क्ली,
 (मन एव । मनस् “प्रज्ञादिभ्यश्च ।”५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थे अण् ।) मनः । इत्य-मरः । १ । ४ । ३१ ॥
(यथा, मार्कण्डेये । १५ । ६१ ।“यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये ।भवन्ति तस्य यस्यार्त्तपरित्राणे न मानसम् ॥
”)तस्य गुणा यथा, --“परापरत्वं संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ।”इति भाषापरिच्छेदः ॥
(मनसि भवो जातो वा । मनस् + अण् ।)मनोभवे, त्रि । यथा, सङ्कल्पः कर्म्ममानसम् ॥
इत्यमरः । १ । ५ । २ ॥
“विषयेष्वतिसंरागो मानसो मल उच्यते ।”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
“अनूढानङ्गपीडेव ममेयं मानसी व्यथा ॥
”इति प्राञ्चः ॥
मानसतापो यथा, --“कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः ।शोकासूयावमानेर्ष्या मात्सर्य्यादिभयन्तथा ॥
मानसोऽपि द्बिजश्रेष्ठ ! तापो भवति नैकधा ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ५ अध्यायः ॥
त्रिविधमानसकर्म्म । यथा, --“परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् ।वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म्म मानसम् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
मानसरोगा यथा, --कामक्रोधलोभमोहभयाभिमानदैन्यपैशुन्य-विषादेर्ष्यासूयामात्सर्य्यप्रभृतयः । अथवा ।उन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रमतमःसंन्यासप्रभृतयः ।इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(मनसा सङ्कल्पेन कृत-मित्यण् ।) सरोवरविशेषः । इति मेदिनी ।से, ३१ ॥
स च कैलासे ब्रह्मणा निर्म्मितः ।यथा, --“कैलासश्चापि दुष्कम्पो दानवेन्द्रेण कम्पितः ।यक्षराक्षसगन्धर्व्वैर्नित्यं सेवितकन्दरः ॥
श्रीमान्मनोहरश्चैव नित्यं पुष्पितपादपः ।हेमपुष्करसंछन्नं तेन वैखानसं सरः ॥
कम्पितं मानसञ्चैव राजहंसनिषेवितम् ॥
”इति महाभारते हरिवंशे नारसिंहे २२८ अः ॥
अपि च ।“कैलासपर्व्वते राम ! मनसा निर्म्मितं परम् ।ब्रह्मणा नरशार्दूल ! तेनेदं मानसं सरः ॥
तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ।सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥
”इति रामायणे आदिकाण्डे २४ सर्गः ॥
* ॥
(पुं, नागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ ।“अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसो व्ययः ।”शाल्मलीद्वीपस्य वर्षविशेषः । यथा, मात्स्ये ।५३ । २३ ।“श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ।वैद्यतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥
”पुष्करद्वीपस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये ।“द्वीपार्द्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः ।”)