मान- (mAna-)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मान n.
  (-नं)
	 1. Measure in general,  whether of weight,  length,  or capa-
city.
	 2. A measure,  the fourth or eighth part of a Khāri.
	 3. The
computation of the duration of a year,  solar,  lunar,  sydereal,  &c.
4. Proof,  demonstration. 
	 5. Likeness.
	 6. Dimension. 
	 m.
  (-नः)
	 1.
Arrogance,  haughtiness,  pride.
	 2. Female arrogance or indigna-
tion. 
	 3. Taking,  seizing.
	 4. A blockhead.
	 5. An agent.
	 6. A
barbarian. 
	 7. Honour.
 E.
  मा to measure,  ल्युट् aff.
  
 or मन् to revere, 
(one's self, ) aff.
   घञ् ।

Capeller Eng

English

 1 मान m.
  opinion,  conception
 intention,  will
 pride, 
arrogance
 respect,  honour
 anger,  caprice,  pouting,  sulkiness anger
(esp.    in women).

 2 मा॑न m.
  building,  edifice,  castle,  house
 n.
  the act of or
an instrument for measuring,  measure,  extent,  dimension,  size,  weight, 
esp.
    a cert.
   measure of weight,  duration
 picture,  likeness,  similarity
proof,  evidence.

 3 मा॑न m.
  thinker or maker,  poet
 N.
  of an ancient Ṛṣi,  pl.
 
his race.

Yates

English

 मान (नं) 1.
n.
  Measure in general.
m.
  Arrogance,  pride
 seizing
 a
blockhead
 agent
 barbarina.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मान 	-	 mAna 	-	 n.
  	-	 rate
मूल्य 	-	 mUlya 	-	 n.
  	-	 rate
दत्तांशसञ्चारमान 	-	 dattAMzasaJcAramAna 	-	 n.
  	-	 datatransferrate  [ computer ]
एवं चेत् परीक्षायां किं करोति? 	-	 evaMcetparIkSAyAMkiMkaroti? 	-	 sent.
  	-	 Atthisratehowareyougoingtofaceexamination?
व्यवस्था 	-	  vyavasthA 	-	 f.
  	-	 rate
उपहतक 	-	  upahataka 	-	 adj.
  	-	  ill-rated
अधिकोष- अर्घ 	-	  adhikoSa- argha 	-	 m.
  	-	  bank rate
जन्मार्घ 	-	  janmArgha 	-	 m.
  	-	  birth rate
मृत्य- अर्घ 	-	  mRtya- argha 	-	 m.
  	-	  death rate
कामम् 	-	  kAmam 	-	 adverb 	-	  at any rate
यदि परम् 	-	  yadi param 	-	 indecl.
  	-	  at any rate
यत्र तत्र 	-	  yatra tatra 	-	 indecl.
  	-	  at any rate
आपणिक 	-	  ApaNika 	-	 m.
  	-	  market-rate
लक्षण 	-	  lakSaNa 	-	 n.
  	-	  settled rate
अपहार अर्घ 	-	  apahAra argha 	-	 m.
  	-	  discount rate
अर्घबलाबल 	-	  arghabalAbala 	-	 n.
  	-	 rate of price
अतिपुरुष 	-	  atipuruSa 	-	 m.
  	-	  first rate man
अतिपुरुष 	-	  atipuruSa 	-	 m.
  	-	  first-rate man
अशोधित मृअत्यु- अर्घ 	-	  azodhita mRatyu- argha 	-	 m.
  	-	  crude death rate
राजनापित 	-	  rAjanApita 	-	 m.
  	-	  first-rate barber
भागानुभागेन 	-	  bhAgAnubhAgena 	-	 ind.
  	-	  at a different rate
संशोधित मृअत्यु- अर्घ 	-	  saMzodhita mRatyu- argha 	-	 m.
  	-	  corrected death-rate
कामयते  { कम् } 	-	  kAmayate  { kam } 	-	 verb caus. 	-	 rate or value highly
कामयति  { कम् } 	-	  kAmayati  { kam } 	-	 verb caus. 	-	 rate or value highly
फलानुसरण 	-	  phalAnusaraNa 	-	 n.
  	-	 rate or aggregate of profits
प्रतिकूल विनिमय अर्घ 	-	  pratikUla vinimaya argha 	-	 m.
  	-	  unfavourable rate of exchange  [ Econ.  ]
प्रथमवैयाकरण 	-	  prathamavaiyAkaraNa 	-	 m.
  	-	  distinguished or first-rate grammarian
कारिता 	-	  kAritA 	-	 f.
  	-	  interest exceeding the legal rate of interest

 
   मान  mAna  n.
    rate    
   मूल्य  mUlya  n.
    rate     
   दत्तांशसञ्चारमान  dattAMzasaJcAramAna  n.
   data transfer  rate   [ computer ]  
   एवं चेत् परीक्षायां किं करोति?  evaM cet parIkSAyAM kiM karoti?  sent.
   At this  rate  how are you going to face examination?    
   व्यवस्था  vyavasthA f.
   rate   
   उपहतक  upahataka adj.
   ill-rated   
   अधिकोष- अर्घ  adhikoSa- argha m.
   bank rate   
   जन्मार्घ  janmArgha m.
   birth rate    
   मृत्य- अर्घ  mRtya- argha m.
   death rate   
   कामम्  kAmam adverb  at any rate    
   यदि परम्  yadi param indecl.
   at any rate   
   यत्र तत्र  yatra tatra indecl.
   at any rate    
   आपणिक  ApaNika m.
   market-rate   
   लक्षण  lakSaNa n.
   settled rate    
   अपहार अर्घ  apahAra argha m.
   discount rate   
   अर्घबलाबल  arghabalAbala n.
   rate of price   
   अतिपुरुष  atipuruSa m.
   first rate man  
   अतिपुरुष  atipuruSa m.
   first-rate man   
   अशोधित मृअत्यु- अर्घ  azodhita mRatyu- argha m.
   crude death rate   
   राजनापित  rAjanApita m.
   first-rate barber   
   भागानुभागेन  bhAgAnubhAgena ind.
   at a different rate   
   संशोधित मृअत्यु- अर्घ  saMzodhita mRatyu- argha m.
   corrected death-rate    
   कामयते  { कम् }  kAmayate  { kam } verb caus.  rate or value highly  
   कामयति  { कम् }  kAmayati  { kam } verb caus.  rate or value highly   
   फलानुसरण  phalAnusaraNa n.
   rate or aggregate of profits  
   प्रतिकूल विनिमय अर्घ  pratikUla vinimaya argha m.
   unfavourable rate of exchange  [ Econ.  ]   
   प्रथमवैयाकरण  prathamavaiyAkaraNa m.
   distinguished or first-rate grammarian  
   कारिता  kAritA f.
   interest exceeding the legal rate of interest     
            

 
   मान   mAna   n.
   rate   
   मान   mAna   n.
   base  [ computer ]   
   मान   mAna   n.
   measure   
   मान  mAna  m.
   decoction   
   मान  mAna  m.
   idea  
   मान  mAna  m.
   wounded sense of honour   
   मान  mAna  m.
   respectability  
   मान  mAna  m.
   house   
   मान  mAna  m.
   opinion  
   मान  mAna  m.
   notion   
   मान  mAna  m.
   anger or indignation excited by jealousy  
   मान  mAna  m.
   arrogance   
   मान  mAna  m.
   dwelling  
   मान  mAna  m.
   pride   
   मान  mAna  m.
   purpose  
   मान  mAna  m.
   consideration   
   मान  mAna  m.
   design  
   मान  mAna  m.
   caprice   
   मान  mAna  m.
   altar  
   मान  mAna  m.
   wish       

Wilson

English

 मान r. 1st cl. (मीमांसते) To investigate,  to seek or desire
knowledge. r. 1st and 10th cls. (मानति मानयति) To respect,  to revere,  to
worship.
With अप or अव prefixed,  to treat with disrespect.

 मान
n.
  (-नं)
1 Measure in general,  whether of weight,  length,  or capacity.
2 A measure,  the fourth or eighth part of a khāri.
3 The computation of the duration of a year,  solar,  lunar,  sydereal,  &c.
m.
 
(-नः)
1 Arrogance,  haughtiness,  pride.
2 Female arrogance or indignation. 
3 Taking,  seizing.
4 A blockhead.
5 An agent.
6 A barbarian. 
E.
  मा to measure,  ल्युट् aff.
  ,  or मन to revere,  (one's self, ) aff.
  
घञ्.

Apte

English

मानः [mānḥ],  [मन्-घञ्]

Respect,  honour,  regard,  respectful consideration
 दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता Pt.*
  2.159
 Bg.*
  6.7
 so मानधन &c.
 

Pride (in a good sense),  self-reliance,  self-respect
 जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः Pt.*
  1.16
 R.*
  19.81.

Haughtiness,  pride,  conceit,  self-confidence,  vanity
 मानाद् रावणः परदारान् अप्र- यच्छन् (विननाश) Kau. A.
 1.6.

A wounded sense of honour.

Jealous anger,  anger excited by jealousy (especially in women)
 anger in general
 मुञ्च मयि मान- मनिदानम् Gīt.*
  1
 माधवे मा कुरु मानिनि मानमये 9
 त्यजत मानमलं बत विग्रहैः R.*
  9.47
 Śi.*
  9.84
 Bv.*
  2.56
 Dk.*
  2.3.

Opinion,  conception. 

Ved.
  Object,  purpose. -नम् [मा-ल्युट्]

Measuring.

A measure,  standard
 माना- धीना मेयसिद्धिः Mīmāṁsā
 निराकृतत्वाच्छ्रुतियुक्तिमानतः A.
  Rām.*
  7.5.57.

Dimension,  computation. 

A standard of measure,  measuring rod,  rule
 परिमाणं पात्रमानं संख्यै- कद्यादिसंज्ञिका Śukra. 2.344.

Proof,  authority,  means of proof or demonstration
 ये$मी माधुर्यौजः प्रसादा रसमात्र- धर्मतयोक्तास्तेषां रसधर्मत्वे किं मानम् R. G.
 मानाभावात् (frequently occurring in controversial language) Pad. D.*  4. 3.

Likeness,  resemblance. Comp.
   -अन्ध a.
  blinded by pride. -अर्ह a.
  worthy of honour
 Ms.*
  2.137.-अवभङ्गः destruction of pride or anger. -आसक्त a.
  given to pride,  haughty,  proud. -उत्साहः energy arising from self-confidence
 Pt.*
  1.226. -उन्नतिःf.  great respect or honour
 (सत्संगतिः) मनोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति Bh.*
  2.23. -उन्मादः infatuation of pride.-कलहः,  -कलिः a quarrel caused by jealous anger
 Amaru. -क्षतिः f.
 ,  -भङ्गः,  -हानिः f.
  injury reputation or honour,  humiliation,  mortification,  insult,  indignity.

ग्रन्थिः injury to honour or pride.

violent anger. -ग्रहणम् fit of sulkiness. -द a.
 

showing respect.

proud
 इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरम् Bh.*
  3.24.

destroying pride.

a giver of honour (a mode of addressing lovers &c.
 ). (-दः) a mystical name for the letter आ. (-दा) N.
  of the second digit of the moon.  -दण्डः a measuring-rod
 स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः Ku.*
  1.1. -धन a.
  rich in honour
 महौजसो मान- धना धनार्चिताः Ki.*
  1.19. -धानिका a cucumber. -ध्मात a.
  puffed up with pride. -परिखण्डनम् mortification,  humiliation.  -भङ्गः see मानक्षति. -भाज् a.
  receiving honour from
 राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक् Ms.*
  2.139. -भृत्,  पर a.
  possessing pride,  extremely proud
 प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः Ki.*
  2.44. -महत् a.
  rich or great in pride,  greatly proud
 किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी Bh.*
  2. 29. -योगः the correct mode of measuring or weighing
 मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः Ms.*
  9.33. -रन्ध्रा a sort of clepsydra,  a perforated water-vessel,  which,  placed in water and gradually filling,  serves to measure time. -वर्जित a.
 

disgraced,  dishonoured.

humble,  lowly.

slanderous,  libellous. -वर्धनम् indicating,  increasing respect
 यत्किंचिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम् Ms.*
  9.115. -विषमः one of the ways of embezzlement namely making use of false weights and measures
 Kau. A.
 2.8.26. -सारः,  -रम् a high degree of pride.

सूत्रम् a measuring-cord
 Dk.*
  2.2.

a chain (of gold &c.
 ) worn round the body.

Apte 1890

English

 मानः [मन्-घञ्] 1 Respect,  honour,  regard,  respectful consideration
 दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता Pt. 2. 159: Bg. 6. 7
 so मानधन &c. 
2 Pride (in a good sense),  self-reliance,  self respect
 जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः Pt. 1. 106
 R. 16. 81. 
3 Haughtiness,  pride,  conceit,  self-confidence. 
4 A wounded sense of honour. 
5 Jealous anger,  anger excited by jealousy (especially in women)
 anger in general. मुच मयि मानमनिदानं Gīt. 10
 माधवे मा कुरु मानिनि मानमये 9
 त्यजत मानमलं बत विग्रहैः R. 9. 47
 Śi. 9. 84
 Bv. 2. 56. 
6 Opinion,  conception. 
7 Ved. Object,  purpose. 
नं [मा-ल्युट्] 1 Measuring. 
2 A measure,  standard 
3 Dimension,  computation. 
4 A standard of measure,  measuring-rod,  rule. 
5 Proof,  authority,  means of proof or demonstration: येऽमी माधुर्यौजः प्रमादा रसमात्रवर्मतयोक्तास्तपां रसधर्मत्वे किं मानं R. G.
 मानाभावात् (frequently occurring in controversial language) Pad. D. 4. 3. 
6 Likeness,  resemblance. 
Comp. 
आसक a. given to pride,  haughty,  proud. 
उत्साहः energy arising from self-confidence
 Pt. 1. 226. 
उन्नतिः f. great respect or honour: Bh. 2. 23. 
उन्मादः infatuation of pride. 
कलहः,  
कलिः a quarrel caused by jealous anger. 
क्षितिः f.,  
भंगः,  
हानिः f. injury to reputation or honour,  humiliation,  mortification,  insult,  indignity. 
ग्रथिः injury to honour or pride. 
द a. {1} showing respect. {2} proud. {3} destroying pride. {4} a giver of honour (a mode of addressing lovers &c.). (
दः) a mystical name for the letter आ. (
दा) N. of the second digit of the moon. 
दंडः a measuring-rod
 स्थितः पृथिव्या इव मानदंडः Ku. 1. 1. 
धत a. rich in honour
 महौजसो मानधना धनार्चिताः Ki. 1. 19
 
धानिका a cucumber. 
परिखंडनं mortification,  humiliation. 
भंग see मानक्षति. 
भृत्,  पर a. possessing pride,  extremely proud
 प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः Ki. 2. 44. 
महत् a. rich or great in pride,  greatly proud
 किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी Bh. 2. 29. 
योगः the correct mode of measuring or weighing
 Ms. 9. 330. 
रंध्रा a sort of clepsydra,  a perforated water-vessel,  which,  placed in water and gradually filling,  serves to measure time. 
वर्जित a. {1} disgraced,  dishonoured. {2} humble,  lowly. {3} slanderous,  libellous. 
सूत्रं {1} a measuring-cord. {2} a chain (of gold &c.) worn round the body. 

Monier Williams Cologne

English

 मान 2a See p.
  809,  col. 3.

 1. मा॑न m.
  (√ मन्) opinion,  notion,  conception,  idea,  Tattvas.
  (cf.   आत्म-म्°)

 purpose,  wish,  design,  AitBr.
  

 self-conceit,  arrogance,  pride,  KauṣUp.  
 Mn.
   &c.
   (with Buddhists one of the 6 evil feelings,  Dharmas.
  67
 or one of the 10 fetters to be got rid of MWB.
  127)

 (also n.
 ) consideration,  regard,  respect,  honour,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 a wounded sense of honour,  anger or indignation excited by jealousy (esp.   in women),  caprice,  sulking,  Kāv.
 
 Daśar.
 
 Sāh.

 N.
  of the father of Agastya (perhaps also of A° himself,  Pāṇ.
  the family of Māna),  RV.
  

 (in astron.
  ) N.
  of the tenth house,  VarBṛS.
  (W.  also a ‘blockhead 
 an agent
 a barbarian’).

 2. मा॑न m.
  (√ 3. मा) a building,  house,  dwelling,  RV.
  

 an altar,  Āpast.
 

 (मान॑) a preparation,  decoction (?),  RV.
   x,  144,  5

 (accord.  to some in RV.
   i,  39,  1 =
  ‘light,  sheen’).

 मा॑न n.
  measuring. meting out,  KātyŚr.
  
 Hariv.
  &c.
  

 measure,  measuring-cord,  standard,  RV.
   &c.
   &c.
  

 dimension,  size,  height,  length (in space and time),  weight,  ib. (ifc.  =
  fold See शत॑-म्°)

 a partic.  measure or weight (=  कृष्णत or रक्तिका
 accord.
  to Sch. on TS.
  & KātyŚr.
   100 Mānas =
  5 Palas or Paṇas)

 form,  appearance,  RV.
  

 likeness,  resemblance,  Śiś.
 

 (in phil.
 ) proof.  demonstration,  means of proof (=  प्र-माण. q.v.)

Monier Williams 1872

English

 मान,  मापक,  &c. See pp. 770,  771.

 मान 1. मान,  अस्,  m. (fr. rt. मन्),  opinion, 
conception,  (also अम्,  n.)
 a good opinion of one's
self,  conceit,  self-reliance,  self-confidence,  arrogance, 
pride,  haughtiness
 honour,  respect,  consideration, 
(also exceptionally अम्,  n.)
 regard for others,  de-
monstration of respect,  paying honour
 a wounded
sense of honour
 anger or indignation excited by
jealousy (especially in women),  female caprice,  sulki-
ness,  hatred
 object,  purpose,  will (Ved.)
 (in astro-
logy) an epithet of the tenth house
 a blockhead (?)
an agent (?)
 a barbarian (?)
 N. of the father of
Agastya (Ved.)
 (आस्),  m. pl. the family or descend-
ants of Māna (Ved.).
—मान-कलह,  अस्,  m. any
quarrel caused by pride or jealousy,  rivalry,  jealousy
(आस्),  m. pl.,  N. of a people.
—मान-कलि,  इस्,  m.
quarrelling or dissension caused by pride,  mutual
disdain or ill-will.
—मान-कृत्,  त्,  त्,  त्,  showing
honour or respect (to others).
—मान-क्षति,  इस्, 
f. a wound inflicted on the honour (of another), 
injury to reputation,  wounding or hurting pride, 
humiliation.
—मान-ग्रन्थि,  इस्,  m. injury to
honour or pride.
—मान-तस्,  ind. from honour, 
through honour,  for honour's sake.
—मान-तुङ्ग, 
अस्,  m.,  N. of an author.
—मान-त्व,  अम्,  n.
haughtiness,  arrogance,  &c.
 see 1. मान above.
 — 1. मान-द,  अस्,  आ,  अम्,  (fr. मान + 2. द), 
giving honour,  paying honour,  showing respect
honour-giver,  pride-inspirer,  (a respectful mode of
addressing husbands and lovers,  usually in voc. sing.)
(अस्),  m. a mystical epithet of the letter आ
 (आस्),  m.
pl.,  N. of a people [cf. माल-द]
 (आ),  f. epithet of
the second Kalā or digit of the moon
 (अम्),  n., 
scil. अस्त्र,  epithet of a particular magical weapon.
 — 2. मान-द,  अस्,  आ,  अम् (fr. मान + 3. द), 
destroying arrogance or pride.
—मान-धन,  अस्, 
आ,  अम्,  rich in honour.
—मान-ध्मात,  अस्,  आ, 
अम्,  puffed up with pride.
—मान-पर,  अस्,  आ, 
अम्,  wholly addicted to pride,  intensely proud,  very
arrogant (see पर)
 (आ),  f.,  N. of a woman.
—मान-परिखण्डन,  अम्,  n. loss of honour, 
wounding or offending pride,  humiliation.
—मान-
प्राण,  अस्,  आ,  अम्,  one to whom honour is (as dear)
as life,  valuing honour or reputation as highly as life.
—मान-भङ्ग,  अस्,  m. loss of honour,  injury to
reputation,  humiliation.
—मान-भृत्,  त्,  त्,  त्,  pos-
sessing pride,  (according to Malli-nātha = अहङ्-
कारिन्।)
—मान-मनोहर,  N. of a work.
—मा-
नमनोहर-कर,  अस्,  m. the author of the above
(= वाग्-ईश्वर).
—मान-मय,  अस्,  m.,  N. of a
particular article of luxury (?) mentioned in Hari-vaṃśa
8455.
—मान-महत्,  आन्,  अती,  अत्,  great in pride, 
extremely proud.
—मान-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessing
honour or pride,  proud,  haughty,  disdainful,  high-
spirited
 (अती),  f. a haughty or disdainful woman
(angry from wounded pride or jealousy).
—मान-
वर्जिक,  आस्,  m. pl.,  N. of a people.
—मान-
वर्जित,  अस्,  आ,  अम्,  stripped of honour
 humble, 
lowly
 defamatory,  slanderous,  abusive.
—मान-
वर्धन,  अस्,  ई,  अम्,  enhancing honour,  increasing
respect.
—मान-सार,  अस्,  m.,  N. of a king of
Mālava.
—मान-सिंह,  अस्,  m. a proper N.
—मा-
न-हन्,  आ,  घ्नी,  अ,  destroying pride or honour, 
humbling,  an humbler,  abaser.
—मानानन्द (°न-
आन्°),  अस्,  m.,  N. of an author of a Durgā-mantra.
—मानापमाने (°न-अप्°),  n. du. honour and
dishonour.
—मानार्ह (°न-अर्°),  अस्,  आ,  अम्,  worthy
of honour,  entitled to respect.
—मानासक्त (°न-
आस्°),  अस्,  आ,  अम्,  addicted to pride,  haughty,  arro-
gant,  proud.
—मानोत्सेक-पराक्रम-व्यसनिन्
(°न-उत्°),  ई,  इनी,  इ,  possessing pride,  haughtiness, 
prowess,  and intense diligence.
—मानोन्नति (°न-
उन्°),  इस्,  f. the height of honour,  high honour, 
great respect.
—मानोन्माद (°न-उन्°),  अस्,  m.
the infatuation of pride,  infatuated or insane arro-
gance.

 मान 2. मान,  अस्,  m. (fr. rt. 3. मा),  a
building,  edifice,  house,  dwelling (Ved.)
 a prepara-
tion,  decoction,  (perhaps used in this sense with
reference to the Soma plant in Ṛg-veda X. 144,  5)
(अम्),  n. the act of forming or making (Ved.)
form,  appearance (Ved.)
 the act of measuring or
meting,  measure in general,  dimension,  computation
of time,  &c. (e. g. नृ-म्°,  a man's height
 अन्तर-
म्°,  difference of dimension
 cf. तारका-म्°,  शत-
म्°,  गिरि-म्°,  छन्दो-म्°)
 any instrument for
measuring,  a measuring-rod,  measure,  rule,  standard
[cf. ऊर्ध्व-म्°,  कूट-म्°]
 (Ved.) a particular
measure or weight (= कृष्णल or रक्तिका,  a
Guñjā seed
 according to the commentators 100
Mānas = 5 Palas or Paṇas,  or,  according to others, 
1/4 or 1/8 of a Khārī)
 likeness,  resemblance (= उप-
मान)
 proof,  demonstration,  means of proof (=
प्र-माण,  q. v.).
—३। मान-द,  अस्,  आ,  अम्,  mea-
suring.
—मान-दण्ड,  अस्,  m. a measuring-rod.
—मान-धानिका,  f. = कर्कटी,  a cucumber.
—मा-
नम्-पच,  अस्,  आ,  अम्,  see Schol. on Vopa-deva
XXVI. 55
 [cf. अल्पम्-प्°,  मितम्-प्°।]
—मान-
योग,  अस्,  m. the correct mode of measuring and
weighing (Manu IX. 330).
—मान-रन्ध्रा,  f. a
kind of water-clock or clepsydra,  a perforated copper
vessel which,  placed in water and gradually filling, 
serves to measure time,  (according to some,  मान-
रन्ध्री
 cf. ताम्री।)
—मान-सूत्र,  अम्,  n. a
measuring-cord [cf. प्रमाण-सूत्र]
 a cord or
chain of gold or some other material worn round
the body.
—मानाङ्गुल-महातन्त्र (°न-अङ्°), 
अम्,  n.,  N. of a Tantra.
—मानाध्याय (°न-
अध्°),  अस्,  m. ‘chapter on measurement’ (of time), 
N. of the fourteenth chapter of the Sūrya-siddhānta.
—मानोन्मानिका (°न-उन्°),  f.,  see Gaṇa Śāka-
pārthivādi,  Siddhānta-kaumudī on Pāṇ. II. 1,  69.

Macdonell

English

 मान 1. mān-a,  m.
  n.
  opinion,  notion
 will,  🞄purpose
 high opinion of oneself,  self-reliance
 🞄conceit,  pride,  arrogance
 respect,  regard,  🞄honour,  mark of honour (ord. mg.,  gnly. m.
 )
 🞄wounded sense of honour,  caprice,  jealous anger 🞄(esp. in women),  sulking.

 मान 2. mā́‿ana,  m.
  building,  dwelling (V.)
 🞄altar
 n.
  measuring
 measure,  measuring 🞄cord,  standard
 dimension,  size,  height,  🞄length (also of time),  weight
 a certain 🞄weight
 form,  appearance (RV.)
 resemblance,  🞄likeness
 demonstration,  means of proof. 

 मान 3. mā́na,  m.
  N. of Agastyaʼs father 🞄(RV.).

Benfey

English

 मान मान, 
 I. m.
 ,  i. e. मान् + अ।
 1.
Self-confidence,  Pañc. v. d. 3.
 2.
Pride,  Pañc. iii. d. 13.
 3. Arrogance, 
Pañc. iii. d. 108
 female caprice, 
indignation,  anger,  Vikr. 37,  8.
 4.
Honour,  Pañc. 16,  4
 i. d. 251.
 5.
Taking.
 6. An agent.
 7. A block-
head.
 8. A barbarian. 
 II. i. e. मा +
अन,  n.
 
 1. Measuring,  Bhāṣāp. 108.
 2. Measure in general,  Pañc. 7,  16
(
कूट-तुला-,  With a wrong balance).
 3.
A particular measure,  the fourth part
of a खारी।
 4. The computation of the
duration of a year.
 -- Comp.
 
अति-,  m.
 
arrogance,  Cāṇ. 50. अ-भग्न-मान
+ म्,  adv. without injury to one's
honour,  Hit. ii. d. 41. निर्म्°,  i. e.
निस्-, 
adj.
  free from pride,  Bhartṛ. 3,  95.
प्रणय-,  m.
  lover's quarrels.
बहु-, 
m.
  reverence,  respect,  Vikr. d. 2.
मास-,  m.
  a year. स-बहु-मान + म्, 
adv. with great reverence,  Pañc. 130, 
16.

Hindi

सम्मान

Apte Hindi

Hindi

मानः
पुं*
  - मन् + घञ्
"आदर,  सम्मान,  प्रतिष्टा,  सादर विचार"

मानः
पुं*
  - -
"गर्व (अच्छे भाव में) आत्मनिर्भरता,  आत्मप्रतिष्ठा"

मानः
पुं*
  - -
"अहंकार,  घमण्ड,  अवलेप,  आत्मविश्वास"

मानः
पुं*
  - -
सम्मान की आहत भावना

मानः
पुं*
  - -
"ईर्ष्यायुक्त क्रोध,  डाह के कारण उद्दीप्तरोष (विशेषतः स्त्रियों में),  क्रोध"

मानम्
नपुं*
   - -
मापना

मानम्
नपुं*
   - -
"माप,  मापदण्ड"

मानम्
नपुं*
   - -
"आयाम,  संगणना"

मानम्
नपुं*
   - -
"मापदण्ड,  मापने का दण्डा,  मानदण्ड"

मानम्
नपुं*
   - -
"प्रमाण,  सत्ताधिकार,  प्रमाण या प्रदर्शन के साधन"

मानम्
नपुं*
   - -
"समानता,  मिलना-जुलना"

मानः
पुं*
  - मन्+घञ्
"आदर, सम्मान"

मानः
पुं*
  - मन्+घञ्
"घमंड, अभिमान, अहंकार"

मानः
पुं*
  - मन्+घञ्
"आत्माभिमान, आत्मगौरव"

मानम्
नपुं*
   - मन्+घञ्
माप

मानम्
नपुं*
   - मन्+घञ्
निष्ठित मापदण्ड

मानम्
नपुं*
   - मन्+घञ्
आयाम

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮಗೌರವ /ಮರ್ಯಾದೆ
निष्पत्तिः - > मनु (अवबोधने) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः"
उल्लेखाः - > किरा० ११-५९
मान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರಣಯ ಕೋಪ /ಪ್ರೇಮಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸಮಾಧಾನ
प्रयोगाः - > "मानभङ्गपटुना सुरतेच्छां तन्वता ग्रथयता दृशि रागम्"
उल्लेखाः - > माघ० १०-२५
मान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಪ /ಕ್ರೋಧ /ರೋಷ
प्रयोगाः - > "तन्नूनं पदमवलोकयाम्बभूवे मानस्य द्रुतमपयानमास्थितस्य"
उल्लेखाः - > माघ० ९-८४
मान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರ್ವ /ಅಹಂಕಾರ /ಕೊಬ್ಬು
प्रयोगाः - > "मदमानसमुद्धतं नृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढता"
उल्लेखाः - > किरा० २-४९
विस्तारः - > "मानः स्त्रीणां कोपभेदे गर्वे चित्तोन्नतावपि । मानं प्रमाणे प्रस्थादौ" - नानार्थर०
मान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳತೆ /ಪರಿಮಾಣ (ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲ)
निष्पत्तिः - > मा (माने) - "ल्युट्" (३-३-११५)
प्रयोगाः - > "पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः"
उल्लेखाः - > कुमा० १-१
मान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೧) ಪಾವಿ ಸೇರುಗಳಿಂದ ಅಳೆಯುವಿಕೆ ೨) ಬೆರಳು ಕೋಲು ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಅಳೆಯುವಿಕೆ ೩) ತಕ್ಕಡಿಯಿಂದ ತೂಗುವುದು
मान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳತೆಯ ಕೋಲು /ಸರಪಣಿ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನ
निष्पत्तिः - > मा (माने) - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
मान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಮಾಣ /ಆಧಾರ /ದಾಖಲೆ
प्रयोगाः - > "माधुर्यौजःप्रसादानां रसधर्मत्वे किं मानम्"
उल्लेखाः - > रसगं०

L R Vaidya

English

 mAna {% (I) m. %} 1. Honour,  regard,  respect,  consideration,  Bg.vi.7,  M.ix.139
pride,  haughtiness,  self-reliance,  मानोन्नतेनाप्यभिवंद्य मूर्ध्ना R.xvi.81
woundea sense of honour
indignation excited by jealouy (particularly in women),  मुग्धे मानमपाकरोषि न मनागद्यापि रोषेण ते हा हा बालमृणालतोऽप्यतितरां तन्वी तनुस्ताम्यति Bh.V.ii.56,  74,  Sis.ix.84.

 mAna {% (II) n. %} 1. The act of measuring
 2. dimension
 3. a standard of measure,  a measure,  a measaring-rod
 4. proof,  demonstration
 (See प्रमाण)
 5. resemblance,  likeness.

Bopp

Latin

 मान n. (r. मान् vel. मन् s. अ) honor. IN. 5. 50. SA. 5. 49.
BH. 6. 7.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

पल
क्ली
पल,  मांस,  मान
पलं मांसं पलं मानं पलो मूर्खः पला तुला ।
verse 2.1.1.37
page 0010

Indian Epigraphical Glossary

English

 māna (CITD),  Telugu-Kannaḍa
 (1/16)th part of the
measure called tūmu
 that which can hold rice of the weight
of 4 ṭaṅkalamulu (varying in different localities)
 a particular
measure or weight often regarded as half of a seru
 a measur-
ing rod.
(EI 16),  also called mānaka
 name of a measure
 a liquid
measure (SII 11-1).

 māna,  māṇa (IE 8-6
 EI 30,  31),  used in medieval Orissan
records in the sense of a land measure
 a land measure regarded
as equal to an English acre in Orissa.

Lanman

English

 1māna,  m. n.
	—1. opinion
	—2. (like the
Eng. opinion) estimation,  esp. good esteem
	—3. honor. [√man,  1148. 2.]

 2mā́na,  m. like the Eng. building,  and
so structure,  castle. [√1mā,  ‘make, 
build, ’ 1150. 1a.]

 3mā́na,  m.
	—1. like the obs. Eng. maker, 
ποιητής,  poet
	—2. as name of Agastya's
father,  Māna. [do.]

Kridanta Forms

Sanskrit

मे (मे॒ङ् प्रणिदाने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मित्वा
ल्यप् =  प्रमाय / प्रमित्य
क्तवतुँ =  मितवान् - मितवती
क्त =  मितः - मिता
शानच् =  मयमानः - मयमाना

मा (मा॒ माने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मित्वा
ल्यप् =  प्रमाय
क्तवतुँ =  मितवान् - मितवती
क्त =  मितः - मिता
शतृँ =  मान् - मान्ती / माती

मा (मा॒ङ् माने शब्दे च - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मित्वा
ल्यप् =  प्रमाय
क्तवतुँ =  मितवान् - मितवती
क्त =  मितः - मिता
शानच् =  मिमानः - मिमाना

मा (मा॒ङ् माने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मित्वा
ल्यप् =  प्रमाय
क्तवतुँ =  मितवान् - मितवती
क्त =  मितः - मिता
शानच् =  मायमानः - मायमाना

मि (डुमि॒ञ् प्रक्षेपने - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मित्वा
ल्यप् =  प्रमाय
क्तवतुँ =  मितवान् - मितवती
क्त =  मितः - मिता
शतृँ =  मिन्वन् - मिन्वती
शानच् =  मिन्वानः - मिन्वाना

मी (मी॒ञ् हिंसायाम् बन्धने माने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् =  मानम्
अनीयर् =  मानीयः - मानीया
ण्वुल् =  मायकः - मायिका
तुमुँन् =  मातुम्
तव्य =  मातव्यः - मातव्या
तृच् =  माता - मात्री
क्त्वा =  मीत्वा
ल्यप् =  प्रमाय
क्तवतुँ =  मीतवान् - मीतवती
क्त =  मीतः - मीता
शतृँ =  मीनन् - मीनती
शानच् =  मीनानः - मीनाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  मान्
मूलधातुः:
   मान
धात्वर्थः:
  पूजायाम्
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  आत्मनेपदी
रूपम्:
  मीमांसते
अनुबन्धादिविशेषः:
  नित्यसन्नन्तः

धातुः:
  मान्
मूलधातुः:
   मान
धात्वर्थः:
  पूजायाम्
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  मानयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  आधृषीयः

धातुः:
  मान्
मूलधातुः:
   मान
धात्वर्थः:
  स्तम्भे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  आत्मनेपदी
रूपम्:
  मानयते
अनुबन्धादिविशेषः:
  आकुस्मीयः

Abhyankara Grammar

English

मान  krt affix आन of the present participle with the augment म् prefixed to it by आने मुक् P. II. 2.82
 e.g. यजमानः,  याचमानः etc.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

मानँ मान  पूजायाम् 
- मीमांसते । मानयति । मानः । मानित इति चौरादिकस्य "धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा" (3/1/7) इति वाग्रहणं पूर्वयोगस्यापि (3/1/6) शेष इत्यन्ये मानयतीति व्युत्पादयन्ति ।। 980 ।।

मानँ मान  पूजायाम् 
- मानयति  मानति  अन्यत्र मीमांसते  286

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bkur sti
१) चित्रीकरणता २) परिचर्या ३) भक्त ४) भक्ति ५) मान ६) मान्य ७) सत्कार ८) सत्कृत्य ९) सेवा

khengs pa
१) अहंकार २) उन्नत ३) कर्कश ४) गर्व ५) गर्वित ६) दम्भ ७) पूर ८) पूर्ण ९) भूरि १०) मान ११) मानिन् १२) संचन्न १३) स्तब्ध १४) स्तम्भ

gus pa
१) अभिवादन २) आदर ३) उपास्ति ४) गौरव ५) नम्र ६) भक्ति ७) मान ८) शुश्रूडमाण ९) श्रद्धा १०) समाप्ति ११) सम्भ्रम १२) सौरभ्य १३)

rgyags pa
१) चमस २) दर्प ३) दर्पित ४) प्रमद ५) मद ६) मान ७) विस्मय

nga rgyal
अस्मिमान / अहंकार / आभिमानिक / दर्प / मान

nga rgyal
१) अग्र २) अस्मिमान ३) अहंकार ४) आभिमानिक ५) दर्प ६) मान ७) ° मानिन्

jal
१) उपमा २) तुलन ३) मान ४) मापयन्ति ५)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
आलस्यं तन्द्रा कौसीद्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ॥ ३१५ ॥
ह्लादः प्रमोदः प्रमदो मुत्प्रीत्यामोदसंमदाः ।
आनन्दानन्दथू गर्वस्त्वहंकारोऽवलिप्तता ॥ ३१६ ॥
दर्पोऽभिमानो ममता मानश्चित्तोन्नतिः स्मयः ।
-wordlist-
 
आलस्य (क्ली),  तन्द्रा (स्त्री),  कौसीद्य (क्ली),  हर्ष (पुं),  चित्तप्रसन्नता (स्त्री),  ह्लाद (पुं),  प्रमोद (पुं),  प्रमद (पुं),  मुद् (स्त्री),  प्रीति (स्त्री),  आमोद (पुं),  सम्मद (पुं),  आनन्द (पुं),  आनन्दथु (पुं),  गर्व (पुं),  अहङ्कार (पुं),  अवलिप्तता (स्त्री),  दर्प (पुं),  अभिमान (पुं),  ममता (स्त्री),  मान (पुंक्ली),  चित्तोन्नति (स्त्री),  स्मय (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

दर्प
दर्प,  मद,  अवलेप,  मान,  गर्व,  अहङ्कार,  आवेश,  संवेग,  संरम्भ,  सम्भ्रम,  आटोप
दर्पो मदोऽवलेपो मानो गर्वो भवेदहङ्कारः ।
आवेशः संवेगः संरम्भः सम्भ्रमस्तथाटोपः ॥ ७२२ ॥
verse 4.1.1.722
page 0083

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

मा,  मान,  वारण
मौलौ च बन्धने मूः स्यात् मा माने वारणेऽव्ययः ॥ ३४ ॥
verse 1.1.1.34
page 0121

Vedic Reference

English

 1. Māna as a measure of weight is said to be the equivalent
of the Kṛṣṇala or Raktikā — that is,  the berry of the Guñjā
(Abrus precatorius). It occurs in compounds in the later
Saṃhitās and the Brāhmaṇas.^1
1) Taittirīya Saṃhitā,  iii. 2,  6,  3
vi. 4,  10,  2
 Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 3, 
7,  7
 7,  6,  2
 Śatapatha Brāhmaṇa, 
v. 4,  3,  24
 5,  5,  16,  etc.

 2. Māna is the name of a man occurring in several passages
of the Rigveda. In one place^1 express mention is made of his
son (sūnu),  by whom,  despite Bergaigne's view to the contrary, ^2
Agastya must be meant. In another passage, ^3 apparently the
same meaning applies to Māna — that is,  Agastya as ‘a Māna.’
In a third passage^4 the expression sūnave Mānena has been
held by Sieg^5 to be an inversion of Mānasya sūnunā,  ‘by the
son of Māna’ — i.e.,  Agastya
 but it seems more likely^6 that
either sūnor Māna is the fuller form of Agastya's name (‘pride
of the son, ’ with reference to his high ancestry),  or that the
son^7 of Māna (= Agastya) is alluded to as interested in
Viśpalā.
The Mānas — that is,  the descendants of Māna,  are in several
passages alluded to as singers.^8 Cf. Mānya,  Māndārya.
1) Rv. i. 189,  8.
2) Religion Védique,  2,  394. Cf. Pischel, 
Vedische Studien,  1,  173
 Oldenberg, 
Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft,  42,  221,  n. 5
 Ṛgveda-Noten, 
1,  110
 Sieg. Die Sagenstoffe des Ṛg-
veda,  107
 Geldner,  Rigveda,  Glossar, 
135.
3) vii. 33,  13. Cf. verse 10.
4) i. 117,  11.
5) Loc. cit.
6) Oldenberg,  Ṛgveda-Noten,  loc. cit.
7) Bergaigne,  loc. cit.
 Pischel,  loc. cit.
Cf. Roth,  St. Petersburg Dictionary, 
s.v.,  where sūnoḥ is taken as dependent
on vājam.
8) Rv. i. 169,  8
 171,  5
 182,  8
 184,  5.
Cf. Ludwig Translation of the Rig-
veda,  3,  116,  117,  who thinks the Mānas
were settled on the Sindhu (Indus).
See Rv. i. 186, 5

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मान,  कि अर्च्चे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चु०-पक्षे भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) कि मानयतिमानति । इति दुर्गादासः ॥

 मान,  ङ विचारे । अर्च्चे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ मीमांसतेशास्त्रं धीरः । अर्च्चायां तिबादयो न स्युरितिरमानाथः । इति दुर्गादासः ॥

 मानं,  क्ली,
   (मीयतेऽनेनेति । मा + करणे ल्युट् ।)परिमाणम् । तत्पर्य्यायः । यौतवम् २ द्रुव-यम् ३ पाय्यम् ४ पौतवम् ५ । तत्तु तुलाङ्गुलि-प्रस्थैस्त्रिविधं भवति । तत्र तुलाग्रहणेनोन्मा-नाद्युपलक्ष्यते । अङ्गुल्या हस्तादि । प्रस्थेनद्रोणादि । इत्यमरभरतौ । २ । ९ । ८५ ॥
 प्रमाणम् ।इति मेदिनी । ने,  १५ ॥
 यत्र तालो विरमतितत् । तदेव गृहसुच्यते । तच्चतुर्विधम् । समंविषमं अतीतं अनागतञ्च । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
 * ॥
अथ मानपरिभाषा ।“न मानेन विना युक्तिर्द्रव्याणां जायते क्वचित् ।अतः प्रयोगकार्य्यार्थं मानमत्रोच्यते मया ॥
चरकस्य मतं वैद्यैराद्यैर्यस्मान्मतं ततः ।विहाय सर्व्वमानानि मागधं मानमुच्यते ॥
त्रसरेणुर्व्वुधैः प्रोक्तस्त्रिंशता परमाणुभिः ।त्रसरेणुस्तु पर्य्यायनाम्ना ध्वंसीति गद्यते ॥
जालान्तरगतैः सूर्य्यकरैर्ध्वंसी विलोक्यते ।षड्ध्वंसीभिर्म्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिश्चराजिका ।तिसृभी राजिकाभिश्च सर्षपः प्रोच्यते बुधैः ।यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
षड्भिस्तु रत्तिकाभिः स्यान्माषको हेम-धानकौ ।माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते ॥
टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोलमुच्यते ।क्षुद्रमो वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते ॥
कोलद्बयस्तु कर्षः स्यात् स प्रोक्तः पाणि-मानिकः ।अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित् पाणिश्च तिन्दु-कम् ॥
विडालपदकञ्चैव तथा षोडशिका मताः ।करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्नहम् ॥
उडुम्बरञ्च पर्य्यायैः कर्ष एब निगद्यते ।स्यात् कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा ।शुक्तिभ्याञ्च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका ।प्रकुञ्चः षोडशी विल्वं पलमेमात्र कीर्त्त्यते ॥
पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते ।प्रसृतिभ्यामञ्जलिः स्यात् कुडवोऽर्द्धसरावकः ॥
अष्टमानञ्च स ज्ञेयः कुडवाभ्याञ्च मानिका ।सरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः ॥
शरावाभ्यां भवेत् प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाढकः ।भाजनं कांस्यपात्रञ्च चतुःषष्टिपलश्च सः ॥
चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशो नल्वणोर्मणः ।उन्मानश्च घटो राशिर्द्रोणपर्य्यायसंज्ञितः ॥
द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः ।सूर्पाभ्याञ्च भवेद्द्रोणी वाहो गोणी च सास्मृता ॥
द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः ।चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा ॥
पलानां द्विसहस्रञ्च भार एकः प्रकीर्त्तितः ।तुलापलशतं ज्ञेया सर्व्वत्रैवैष निश्चयः ॥
माषटङ्काक्षविल्वानि कुडवः प्रस्थमाढकम् ।राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः ॥
” * ॥
मागधपरिभाषायां षड्रत्तिको माषश्चतुर्व्विंशति-रत्तिकष्टङ्कः षण्णवतिरत्तिकः कर्षः । अयं चरक-सम्मतः ॥
 सुश्रुतमते । पञ्चरत्तिको माषोविंशतिरत्तिकष्टङ्कोऽशीतिरत्तिकः कर्षः । अय-मेव कलिङ्गपरिभाषायामपि । यतस्तत्राष्ट-रत्तिको माषो द्बात्रिंशद्रत्तिकष्टङ्कः । सार्द्ध-टङ्कद्वयमितः कर्षः ।“गुञ्जादिमानमारभ्य यावत् स्यात् कुडवस्थितिः ।द्रवार्द्रशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥
प्रस्थादिमानमारभ्य द्बिगुणन्तु द्रवार्द्रयोः ।मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित् स्मृतम् ॥
मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् ।विस्तीर्णञ्च तथोच्चञ्च तन्मानं कुडवं वदेत् ॥
”इति मागधमानम् ॥
 * ॥
अथ कालिङ्गमानम् ।“यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराःकलौ ।अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसम्मता ॥
यवो द्वादशभिर्गौरैः सर्षपैः प्रोच्यते बुधैः ।यवद्वयेन गुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते ।माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत् क्वचित् ॥
चतुर्भिर्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च ।गद्यानो माषकैः षडभिः कर्षः स्याद्दशमा-षिकः ॥
चतुःकर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः ।चतुःपलैश्च कुडवः प्रस्थाद्याः पूर्व्ववन्मताः ॥
स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयोबलम् ।प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत् ॥
नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाम्भोऽल्पं महा-नलम् ।अतिमात्रञ्च दोषाय यथा शस्ये बहूदकम् ॥
”इति मानपरिभाषा । इति भावप्रकाशः ॥

 मानः,  पुं,
   (मन्यते बुद्ध्यतेऽनेन इति मन + घञ् ।)चित्तसमुन्नतिः । इत्यमरः । १ । ७ । २२ ॥
चित्तस्य समुन्नतिरक्षुद्रता मानः । साञ्जे धना-द्युत्कर्षेणात्मनि चित्तोन्नतिर्मान इति । मत्समोनास्तीति मननं मानः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
(यथा,  मनौ । ४ । १६३ ।“द्वेषं दम्भञ्च मानञ्च क्रोधं तैक्ष्ण्यञ्च वर्जयेत् ॥
”)आत्मनि पूज्यताबुद्धिः । इति नीलकण्ठः ॥
अनुरक्तयोर्दम्पत्योर्भावविशेषः । यथा,  --“दम्पत्योर्भाव एकत्र सतोरष्यनुरक्तयोः ।स्वाभीष्टाश्लेषवीक्षादिनिरोधी मान उच्यते ॥
”इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
पूज्यत्वम् । यथा,  --“अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्तिमध्यमाः ।उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥
मानो हि मूलमर्थस्य माने म्लाने धनेन किम् ।प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा ॥
अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः ।उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतांधनम् ॥
”इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥
प्रियापराधसूचिका चेष्टा मानः । स च लघु-र्मध्यमो गुरुश्चेति । अल्पापनेयो लघुः । कष्टा-पनेयो मध्यमः । कष्टतमापनेयो गुरुः । असा-ध्यस्तु रसाभासः । अपरस्त्रीदर्शनादिजन्मालघुः । गोत्रस्खलनादिजन्मा मध्यमः । अपर-स्त्रीसम्भोगदर्शनादिजन्मा गुरुः । अन्यथासिद्ध-कुतूइलाद्यपनेयो लघुः । अन्यथावादशपथाद्य-पनेयो मध्यमः । चरणपातभूषणदानाद्यपनेयोगुरुः । अपरस्त्रीदर्शनादिजन्मा यथा,  --“स्वेदाम्बुभिः क्वचन पिच्छिलमङ्गभूमौक्षामोदरि क्वचन कण्टकितञ्चकास्ति ।अन्यां बिलोकयति भासयति प्रियेऽपिमानः क्व धास्यति पदं तव तन्न विद्मः ॥
”गोत्रस्खलनादिजन्मा यथा,  --“यद्गोत्रस्खलनं तत्तु भ्रमो यदि न मन्यते ।रोमालिव्यालसंस्पर्शं शपथं तन्वि ! कारय ॥
”अपरस्त्रीसम्भोगदर्शनादिजन्मा यथा,  --“दयितस्य निरीक्ष्य भालदेशंचरणालक्तकपिञ्जरं सपत्न्याः ।सुदृशो नयनस्य कोणभासःश्रुतिमुक्ताः शिखरोपमा बभूवुः ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
ग्रहः । इति मेदिनी । ने,  १५ ॥
 (परिच्छेदके, त्रि । यथा,  ऋग्वेदे । ७ । ८८ । ५ ।“बृहन्तं मानं वरुण स्वधावःसहस्रद्बारं जगमा गृहन्ते ।”“मान्त्यस्मिन् सर्वाणि भूतानि इति मानं सर्वस्यभूतजातस्य पुरिच्छेदकमित्यर्थः ।” इति तद्भाष्येसायनः ॥
 पुं,
   मन्त्रः । यथा,  ऋग्वेदे । १ ।१८९ । ८ ।“अवोचाम निवचनान्यस्मिन्मानस्य सूनुःसहसाने अग्नौ ।”“मीयत इति मानो मन्त्रः तस्य सूनुरग्निःमन्त्रेणोत्पद्यमानत्वात् सप्तम्यर्थे प्रथमा ।” इतितद्भाष्ये सायनः ॥
 निर्माता । यथात्रैव ।१० । १४४ । ५ ।“यं ते श्येनश्चारुमवृकं पदाभरदरुणं मान-मन्धसः ।”“मानं यागद्वारा निर्मातारम् ।” इति तद्भाष्येसायनः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मान विचारे भ्वा०
  सक०
  सेट स्वार्थे सन् नेट् । मीमांसतेअमीमांसिष्ट अर्चायां च तत्र न स्वार्थे सन् ।

 मान अर्च्चे वा चु०
  उ० पक्षे भ्वा०
  पर०
  सक०
  सेट् ।मानयति ते मानति अमीमनत्--त अमानीत् ।

 मान न०
  मा--ल्युट् । १ परिमाणे हस्ततुलाप्रख्याद्यैर्द्रव्यपरि-च्छेदे भावप्र० मानपरिभाषा कर्षशब्दे दृश्या । २ प्रमाणे“मानाधीनामेयसिद्धिः” भीमांसकाः । गानाङ्गे काल-क्रियायां तालविरामोपलक्षिते ३ कालव्यापारे चमेदि० । मन--घञ् । आत्मनि उत्कर्षाभिमानात्मि-कायां ४ चित्तसमुन्नतौ पु०
  अमरः । “स्वाभीष्टाश्लेषवी-क्षादिविरोधी मान उच्यते” इत्युक्ते ५ अनुरक्त-दम्पत्योः ६ अवस्थाभेदे पु०
  । “मुञ्च मयि मानमनिदानम्जयदेवः । ७ सम्माने च ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

मानँ मान पूजायाम्
- मान्बधदान्शान्भ्यः (316) इत्युत्पत्तो विचारे सन्-मीमांसते  मामांसा विचारणा  चुरादौ (10231) आधृषाद् वा (10201) इति मानयति,  मानति  मानः  माननम्  नप्तृनेष्टृ (उ0 296) इति माता  943

मानँ मान पूजायाम्
- मानयति,  मानति  भ्वादौ (1698) मीमांसते  285

धातुवृत्तिः

Sanskrit

मानँ मान (अर्थः)  पूजायाम्

मानँ मान  (अर्थः)  पूजायाम्
( मानयति मानति मानिता ) "मान्बध'' इत्यत्र नह्येतेभ्यः प्राक् सन आत्मनेपदं नापि परस्मैपदं पश्याम इति भाष्यं भौवादिकस्य विचारणार्थस्यैव नित्यसन्नन्तत्त्वं प्रतिपादयतीत्यस्माल्लडज्ञद्युत्पत्तिः स्तम्भे मानयतइत्याकुस्मीयः मन्यते मनुते इति दिवादौ तनादौ च 301

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“मान पूजायाम्”@} 2 3 ‘मानेर्जिज्ञासायाम्’ इति 4 वचनात् पूजितविचारे धातोरस्य नित्यसन्नन्तत्वम्। 
 न तु इच्छार्थकः सन्। 
 ‘नित्यसन्नन्तत्वसाधनाच्च धातोः पृथक् प्रयोगाभावात् पूजाद्यर्थपाठो व्यर्थः’ इति हरदत्तादयः। 
 स्वार्थसन्नन्तात् क्रमेण ण्यन्तस्म,  इच्छासन्नन्तस्य च प्रयोगः प्रदर्शित इति ज्ञेयम्।]] ‘पूजायां मानयेत् मानेत् यौ,  मीमांसेत तङ्सनोः।’ 5 इति देवः। 
 6 मीमांसकः-सिका,  मीमांस्दकः-सिका,  मीमांसयिषकः-षिका,  7 मानकः- निका
   मीमांसिता-त्री,  मीमांसयिता-त्री,  मीमांसयिषिता-त्री,  मान- यिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकदीदांसतिवत् 8 ज्ञेयानि। 
 अस्यात्मनेपदित्वात् शानजेव,  न शतेति विशेषः। 
 9 माता। 
 10
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२४४)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-९७२। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (काशिका ३-१-६)
 05 =>
  (श्लो। १२६)
 06 =>
  [[२। ‘मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य’ (३-१-६) इति स्वार्थे सन्। अभ्यासकार्येषु प्रवृत्तेषु दीर्घश्चाभ्यासस्य भवति। एवमेवोत्तरत्र सर्वत्रापि ज्ञेयम्।]]
 07 =>
  [[३। ‘अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति’ (भाष्यम् ३-१-६) इति वचनात् स्वार्थसन्नन्तादेवास्यात्मनेपदत्वम्,  अर्थान्तरे तु चुरादिपाठ उन्नेयः। तदानीं ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति परस्मैपदम्। स्वार्थसन्नपि अर्थान्तरे न भवति इत्यतः मानकः-निका,  मानयिता-त्री,  मानयन्-न्ती इत्यादीनि रूपाण्यूह्यानि।]]
 08 =>
  (८३२)
 09 =>
  [[४। ‘नप्तृनेष्टृ--’ (द। उ। २-३) इत्यादिना तृन्तृचोः प्रत्यययोः नकारलोपे च रूपमेवम्। माता = जननी।]]
 10 =>
  [पृष्ठम्१०१८+ २८]

1 {@“मान पूजायाम्”@} 2 आधृषीयः। 
 ‘पूजायां मानयेत् मानेत् यौ,  मीमांसेत तङ्सनोः।’ 3 इति देवः। 
 मानकः-निका,  मिमानयिषकः-षिका,  मानकः-निका,  मिमानिषकः-षिका,  मामानकः-निका
   मानयिता-त्री,  मिमानयिषिता-त्री,  मानिता-त्री,  मिमानि- षिता-त्री,  मामानिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचीकयति- वत् 4 ज्ञेयानि। 
 धातोरस्याधृषीयत्वेन ‘आधृषाद्वा’ 5 इति णिज्विकल्पः। 
 तेन णिजभावपक्षे क्रमेण शुद्धात्,  शुद्धप्रकृतिक- सन्नन्तात्,  शुद्धप्रकृतिकयङन्तादपि रूपाणि विलिखितानीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२४५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८४४। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १२६)
 04 =>
  (५२९)
 05 =>
  (ग। सू। चुरादौ)

Capeller

German

 1. मान m.
  Meinung,  Absicht,  Wille,  Gesinnung, 
Selbstgefühl,  Stolz,  Ansehen, 
Achtung,  Ehre
 Unmut,  Groll,  das
Schmollen (beim Weibe).

 2. मा॑न m.
  Bau,  Wohnung
 N. eines alten
Rishi. n.
  das Messen,  Maßstab,  Maß
(räuml. u. zeitl.)
 Bild,  Erscheinung, 
Ähnlichkeit
 Beweis,  Beweismittel.

Grassman

German

 māná,  m.,  Erzeugniss [von 1. mā]
 das Erzeugniss des Somakrautes (ándhasas) ist der aus ihm bereitete Somasaft.
-ám {970, 5} yám śyenás cā́rum avṛkám padā́‿ā́ ‿ábharat,  aruṇám 〰 ándhasas.

 1. mā́na,  m. [von 1. man oder mā],  1〉 Seher,  Dichter
 2〉 Eigenname eines Dichters (des [Page1033] Vaters des Agastya)
 3〉 pl.,  Nachkommen desselben.
-as 1〉 {549, 13} tátas ha 〰 úd iyāya mádhyāt,  nämlich vásiṣṭhas (anders Sāy.).
-ena {117, 11},  wo statt sūnór vielleicht sūnaú zu lesen und dies auf agástye zu beziehen ist.
-asya 1〉 〰 sá (índras) kṣáyas {672, 7} (er ist des Dichters Hort). — 2〉 sūnús {189, 8}.
-āsas 3〉 {182, 8}
 {171, 5}.
-ebhis 3〉 {184, 5}.
-ebhyas 3〉 {169, 8}.

 2. mā́na,  m. [von 1. mā],  Bau,  Gebäude,  Wohnsitz (der Götter).
-am bṛhántam (váruṇasya) {604, 5}
 divás {672, 2}.
-āt pratnā́t {785, 6}.
-e devā́nām {853, 23}.

 3. mā́na,  n. [von 1. mā],  1〉 Messschnur
 2〉 Massstab,  Mass
 3〉 Mass,  Grösse.
-am 1〉 prá yád itthā́ parāvátas śocís ná 〰 ásyatha {39, 1}. — 3〉 {100, 14} yásya‿ájasram śávasā 〰 ukthám paribhújat ródasī viśvátas sīm.
-ena 1〉 {439, 5} 〰 ‿iva ‥ ví yás mamé pṛthivī́m sū́rieṇa.
-ais 2〉 sádma‿iva prā́cas ví mimāya 〰 {206, 3}.

Burnouf

French

 मान मान n.
  (मा
 sfx. अन) mesure
		 sorte de
mesure. -- M. celui qui façonne,  qui produit,  qui fait.
		 Agastya.

 मान मान n.
  (मन्) considération,  estime,  honneur.
Arrogance.
		 Homme arrogant
		 un sot,  un niais
		 un barbare.
मानक n.
  arum indicum. 
मानकर a. (कृ) qui fait autorité.
मानद a. (दा) qui inspire l'orgueil.
		 qui rend
honneur.
मानधानिका f.
  (हन्) concombre.
मानयामि
 pqp. अमीमनम् (c. de मन्)। Estimer, 
priser,  honorer
 qqf.  aimer,  choyer.
		 Au moy. s'estimer beaucoup, 
être orgueilleux.
मानयितृ m.
  (sfx. तृ) celui qui honore.

Stchoupak

French

 १ मान-
 m.
  (nt.) haute opinion de soi,  orgueil 
 égard,  respect,  marque
de respect 
 caprice (jaloux),  bouderie 
 -तस् pour l'honneur 
 -वन्त्- a.
honoré 
 orgueilleux 
 -वती- f.
  (femme) que la jalousie irrite.
°कलह- m.
  querelle de jalousie.
°कलि- m.
  rancune mutuelle.
°कृत्- ag. qui témoigne du respect.
°ग्रहण- nt. bouderie.
°द- a. respectueux 
 nt. n.
  d'une arme magique.
°धन- a. dont l'honneur constitue la richesse.
°पर- a. très arrogant 
 -आ- f.
  n.
  d'une femme.
°पुरःसरम्- adv. avec des marques d'honneur.
°प्राण- a. pour qui l'honneur vaut autant que la vie.
°भङ्ग- m.
  déshonneur.
°भाज्- a. ifc. qui a droit aux marques d'honneur (plutôt que tel
autre).
°भृत्- °महान्त्- a. plein d'orgueil.
°मात्र- nt. rien que de l'honneur.
°मान्य- a. qu'il faut honorer.
°मौन- nt. silence orgueilleux.
°यज्ञ- m.
  sacrifice effectué par orgueil.
°यशस्- nt. du. orgueil et gloire.
°वर्जक- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
°वर्जित- a. v. privé d'honneur.
°वर्धन- a. qui atteste le respect (dû à qq'un).
°विक्रयिन्- a. qui vend son honneur.
°विजय- m.
  du. orgueil et supériorité.
°सार- m.
  nt. haut degré d'orgueil 
 m.
  roi du Mālava.
मानाग्नि-होत्र- nt. Agnihotra institué par orgueil.
मानान्ध- a. aveuglé par l'orgueil.
मानापमान- nt. du. honneur et déshonneur.
मानार्ह- a. qui a droit à la considération. 
मानावभङ्ग- m.
  fait de briser la colère.
मानास- ag. qui écarte l'orgueil.
मानोत्साह- m.
  énergie qui provient de la haute opinion qu'on a de soi.
मानोन्नत- a. soulevé par l'orgueil 
 -इ- f.
  haute estime ou
considération. 
मानोन्माद- m.
  folie d'orgueil,  infatuation. 

 २ मान-
 nt. mesure 
 dimension,  degré,  extension (de toute nature) 
ressemblance 
 preuve.
°दण्ड- m.
  bâton à mesurer,  étalon. 
°योग- m.
  pl.
  méthodes pour mesurer.
°सूत्र- nt. cordeau.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.