| YouTube Channel

माता- (mAtA-)

 
Apte
English
माता [mātā], A mother.
Apte 1890
English
माता A mother.
Monier Williams Cologne
English
1. 2. माता a, माता-दुहितृ
&c.
 See col. 3.
1. माता
f.
=
 मातृ (See काक- and विश्व-म्°).
2. माता
nom.
 of मातृ, in comp.
Monier Williams 1872
English
माता, f. = 1. मातृ, a mother, q. v.
माता माता। See p. 764, col. 3.
Macdonell
English
माता mātā,
f.
 = mātṛ, °— in some cpds.: 🞄-duhitṛ,
f.
 du. mother and daughter
-pitṛ, 🞄m. du. father and mother, parents
-putra, 🞄m. mother and son
-maha,
m.
 maternal 🞄grandfather: du. maternal grandparents
pl.
 🞄motherʼs father, grandfather, and ancestors
🞄a. (ī) relating or belonging to the maternal 🞄grandmother: ī,
f.
 maternal grandmother.
Hindi
Hindi
मां
Apte Hindi
Hindi
माता
स्त्री*
 - मान् पूजायां तृच् न लोपः
"माता, माँ"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
माता
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನನಿ /ತಾಯಿ
निष्पत्तिः - > मान (पूजायाम्) - "तन्" निपा० ।
L R Vaidya
English
mAtA {% f. %} A mother.
Kridanta Forms
Sanskrit
मे (मे॒ङ् प्रणिदाने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय / प्रमित्य
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शानच् = मयमानः - मयमाना
मा (मा॒ माने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शतृँ = मान् - मान्ती / माती
मा (मा॒ङ् माने शब्दे च - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शानच् = मिमानः - मिमाना
मा (मा॒ङ् माने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शानच् = मायमानः - मायमाना
मि (डुमि॒ञ् प्रक्षेपने - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शतृँ = मिन्वन् - मिन्वती
शानच् = मिन्वानः - मिन्वाना
मी (मी॒ञ् हिंसायाम् बन्धने माने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मीत्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मीतवान् - मीतवती
क्त = मीतः - मीता
शतृँ = मीनन् - मीनती
शानच् = मीनानः - मीनाना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 माता, देवी
noun
एकः आदरसूचकः शब्दः यः कामपि पूज्याम् आदरणीयां वा स्त्रियं देवीं वा सम्बोधयितुं प्रयुज्यते।
"मातुः पार्वत्याः इदं मन्दिरम्।"
Synonyms:
 माता, आर्या, देवी
noun
कापि पूज्या आदरणीया वा स्त्री।
"मातः भवती अत्र उपविशतु।"
Synonyms:
 जटामांसी, तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी, नलदम्, वह्निनी, पेषी, कृष्णजटा, जटी, किरातिनी, जटिला, भृतजटा, पेशी, क्रव्यादि, पिशिता, पिशी, पेशिनी, जटा, हिंसा, मांसिनी, जटाला, नलदा, मेषी, तामसी, चक्रवर्तिनी, माता, अमृतजटा, जननी, जटावती, मृगभक्ष्या, मिंसी, मिसिः, मिषिका, मिषिः
noun
औषधीयवनस्पतेः सुगन्धितं मूलम्।
"जटामांस्याः उपयोगः विभिन्नेषु औषधेषु भवति।"
Synonyms:
 इन्द्रवारुणी, विशाला, ऐन्द्री, चित्रा, गवाक्षी, गजचिर्भचा, मृगेर्वारु, पिटङ्गिकी, मृगादनी, इन्द्रा, अरुणा, गवादनी, क्षुद्रसहा, इन्द्रचर्भिटी, सूर्या, विषघ्नी, गणकर्णिका, अमरा, माता, सुकर्णी, सुफला, तारका, वृषभाक्षी, पोतपुष्पा, इन्द्रवल्लरी, हेमपुष्पी, क्षुद्रफला, वारुणी, बालकप्रिया, रक्तैर्वारुः, विषलता, शक्रवल्ली, विषापहा, अमृता, विषवल्ली, चित्रफला
noun
लताविशेषः यः भेषजयुक्तः दीर्घजीवी अस्ति तथा च यस्य पर्णानि ताम्बुलस्य पर्णसदृशानि सन्ति।
"इन्द्रवारुणेः पुष्पाणि पीतवर्णीयानि सन्ति तथा च समूहरूपेण सन्ति।"
Synonyms:
 गौः, माहेषी, सौरभेयी, उस्रा, माता, शृङ्गिणी, अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी, माहेन्द्री, इज्या, धेनुः, अघ्ना, दोग्ध्री, भद्रा, भूगिमही, अनडुही, कल्याणी, पानवी, गौरी, सुरभिः, मबा, निलिनाचिः, सुरभी, अनड्वाही, अधमा, बहुला, मही, सरस्वती, उस्रिया, अही, अदितिः, इला, जगती, शर्करी
noun
ग्राम्यपशुविशेषः, यः सास्नालाङ्गुलककुदखुरविषाणी तथा च तस्याः दुग्धं मनुष्याय पुष्टीकारकम् इति मन्यन्ते।
"हिन्दुधर्मीयाणां कृते गौः अवध्या अस्ति।"
Synonyms:
 माता, जननी, जन्मदा, जनयित्री, प्रसूः, जनिः, जनी, जनित्री, सावित्री, अक्का, अम्बा, अम्बिका, अम्बालिका
noun
या जन्म ददाति पोषयति च।
"आदौ माता गुरोः पत्नी ब्राह्मणी राजपत्निका गावी धात्री तथा पृथ्वी सप्तैता मातरः स्मृताः"
Synonyms:
 आखुकर्णपर्णिका, अद्रिभु, उन्दुरकर्णिका, उन्दुरकर्णी, पुत्रश्रेणी, बहुकर्णिका, बहुपर्णिका, भञ्जिपत्त्रिका, फञ्जिपत्त्रिका, फञ्जिपुत्त्रिका, भूदरीभवा, शम्बरी, मूषाकर्णी, मुसली, मूषीककर्णी, मूषिकपर्णी, मूषिपर्णिका, सञ्चित्रा, वृषा, वृषपर्णी, वृश्चिकर्णी, सुकर्णी, सुकर्णिका, सुवर्णी, माता, सुतश्रेणी, रण्डः, मूषककर्णी, मूषककर्णिका
noun
एका जलजा लता ।
"सरसि सर्वत्र आखुकर्णपर्णिका दृश्यते"
नाममाला
Sanskrit
सवित्री, जननी, माता
सवित्री जननी माता जनकः सविता पिता ।
verse 0.1.1.38
page 0019
अमरकोशः
Sanskrit
Word: माता
Root: माता
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ mama
⇒ mother
⇒ good woman
Shloka(s):
1|7|14|2 ► अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः॥ (नाट्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|14|2 ⇢ अम्बा (अम्बा) (स्त्री)
➠ 1|7|14|2 ⇢ मातृ (मातृ) (स्त्री) ⇒ air, cow, space, earth, mother, parents, any mother, lower mill-stone, father and mother [du.], daisy [Sphaerantus Indicus], 8 classes of female ancestors, daisy [Sphaerantus Indicus - bot.], two pieces of wood used in kindling fire, small water fern [Salvinia Cucullata - Bot.], muskroot plant [Nardostachys Jatamansi - Bot.], divine mothers or personified energies of the principal deities
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ नटी
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
माता, [ऋ]
स्त्री,
 मान्यते पूज्यते या सा । मानङ पूजायां नाम्नीति डातृ इति भरतः ॥
(यद्बा, “नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृ-दुहितृ ।” उणा० २ । ९६ । इति तृच् ।निपातितश्च । स्वस्रादित्वाट्टाप् निषेधः ।)मा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । जनयित्री २प्रसूः ३ जननी ४ । इत्यमरः । २ । ६ । २९ ॥
सवित्री ५ जनिः ६ जनी ७ जनित्री ८अक्का ९ अम्बा १० अम्बिका ११ अम्बा-लिका १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
मातृका १३ ।इति जटाधरः ॥
* ॥
षोडशप्रकारा मातरोयथा, --“स्तनदात्री गर्भधात्री भक्षदात्री गुरुप्रिया ।अभीष्टदेवपत्नी च पितुः पत्नी च कन्यका ॥
सगर्भजा या भगिनी पुत्त्रपत्नी प्रियाप्रसूः ।मातुर्माता पितुर्माता सोदरस्य प्रिया तथा ॥
मातुः पितुश्च भगिनी मातुलानी तथैव च ।जनानां वेदविहिता मातरः षोडश स्मृताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे कार्त्तिकेय-संवादे १५ अध्यायः ॥
तस्या गौरवं यथा, --“जनको जन्मदातृत्वात् पालनाच्च पिता स्मृतः ।गरीयान् जन्मदातुश्च योऽन्नदाता पिता मुने ॥
विनान्नान्नश्वरो देहो न नित्यः पितुरुद्भवः ॥
तयोः शतगुणे माता पूज्या मान्या च बन्दिता ।गर्भधारणपोषाभ्यां सा च ताभ्यां गरीयसी ॥
”इति तत्रैव ४० अध्यायः ॥
अपि च ।“स गुरुर्यः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति ।उपनीय ददद्बेदमाचार्य्यः स प्रकीर्त्तितः ॥
एकादश उपाध्याया ऋत्विग्यज्ञकृदुच्यते ।एते मान्या यथापूर्व्वमेभ्यो माता गरीयसी ॥
”इति गारुडे ९४ अध्यायः ॥
अन्यच्च ।“न पितुर्व्वचनं कार्य्यं यथा मातुः सुतेन हि ।पिता च पतितस्त्याज्यो न माता सत्सुतेन हि ।गर्भधारणपोषाद्धि ततो माता गरीयसी ॥
दशविप्रादुपाध्यायो गौरवेणातिरिच्यते ।तेभ्यः पिता दशभ्यस्तु माता चैव गरीयसी ।मातृतोऽन्यो न देवोऽस्ति तस्मात् पूज्या सदासुतैः ॥
मातुश्च यद्धितं किञ्चित् कुरुते भक्तितः पूमान् ।तद्धर्म्मं हि विजानीयादेवं धर्म्मविदो विदुः ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
अपरञ्च ।“गुरूणामपि सर्व्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः ।तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता ॥
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते ।ज्येष्ठभ्राता च भर्त्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः ॥
आत्मनः सर्व्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः ।पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता ॥
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्व्विकारिणौ ।तावत् सर्व्वं परित्यज्य पुत्त्रः स्यात्तत्परायणः ॥
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्त्रगुणैर्यदि ।स पुत्त्रः सकलं धर्म्मं प्राप्नुयात्तेन कर्म्मणा ॥
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः ।तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथञ्चन विद्यते ॥
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्य्यात् कर्म्मणा मनसापि वा ।न ताभ्यामननुज्ञातो धर्म्ममन्यं समाश्रयेत् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥
मातृशब्दसम्भाषया मातृतुल्यत्वम् यथा, --“मातरित्येव शब्देन याञ्च संभाषते नरः ।सा मातृतुल्या सत्येन धर्म्मः साक्षी सतामपि ॥
तया सहितशृङ्गारे कालसूत्रं प्रयाति सः ।तत्र घोरे वसत्येव यावद्वै ब्रह्मणो वयः ॥
प्रायश्चित्तं पापिनश्च तस्य नैव श्रुतौ श्रुतम् ॥
”इति ब्रह्यवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥
शिवस्य परिवारविशेषः । स च असुरमारणेब्रह्मादीनां स्वेदनिर्गतत्वात् अष्टशक्तिदेवता-रूपो यथा, --“ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा ।कौमारी चैव चामुण्डा चर्च्चिकेत्यष्ट मातरः ॥
”सप्तविधोऽपि यथा, --“ब्राह्मी च वैष्णवी चैन्द्री रौद्री वाराहिकीतथा ।कौवेरी चैव कौमारी मातरः सप्त कीर्त्तिताः ॥
”इत्यमरटीकायां भरतः ॥
गौर्य्यादिषोडशमातृकाः । यथा, --“गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया ।देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः ॥
शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तुष्टिरात्मदेवतया सह ।आदौ विनायकः पूज्यो अन्ते च कुलदेवता ॥
”इति श्राद्धतत्त्वे बह्वृचगृह्यपरिशिष्टम् ॥
वैष्णवपूज्या मातृगणा यथा, --“यत्र मातृगणाः पूज्यास्तत्र ह्येताः प्रपूजयेत् ।सदा भागवती पोर्णमासी पद्मान्तरङ्गिका ॥
गङ्गाकलिन्दतनयागोपीवृन्दावतीस्तथा ।गायत्त्रीतुलसीवाणीपृथिवीगाश्च वैष्णवीः ॥
श्रीयशोदादेवहूतीदेवकीरोहिणीमुखाः ।श्रीसीता द्रौपदी कुन्ती ह्यपरा या महर्षयः ।रुक्मिण्याद्यास्तथा चाष्ट महिषीर्याश्च ताअपि ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डे ७८ अध्यायः ॥
सप्त मातरो यथा, --“आदौ माता गुरोः पत्नी ब्राह्मणी राजपत्निका ।गावी धात्री तथा पृथ्वी सप्तैता मातरःस्मृताः ॥
”इति कैश्चित् पठितम् ॥
मातृतुल्या यथा ।“मातृष्वसा मातुलानी पितृव्यस्त्री पितृष्वसा ।श्वश्रूः पूर्व्वजपत्नी च मातृतुल्याः प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति दायभागः ॥
गौः । भूमिः । इति मेदिनी । ते, ४३ ॥
(निरुक्तेच । ८ । ३ । “यदूर्द्धस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा-क्षयो मातुरस्या उपस्थे ।” “मातुः अस्यापृथिव्याः ।” इति तट्टीकायां दुर्गाचार्य्यः ।)विभूतिः । इति शब्दरत्नावली ॥
लक्ष्मीः । इतिहेमचन्द्रः । ३ । ३२१ । रेवती । इत्यजयपालः ॥
आखुकर्णी । इन्द्रवारुणी । महाश्रावणी । जटा-मांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
परिमाणकर्त्तरि, त्रि । अस्मिन्नर्थे परिमाणार्थमाधातोः कर्त्तरितृन्प्रत्ययेन निष्पन्नः ॥
(निर्म्माणकर्त्तरि च ।यथा, ॠग्वेदे । १ । ६१ । ७ ।“अस्येदु मातुः सवनेषु सद्योमहः ।”“मातुः वृष्टिद्वारेण सकलस्य जगतो निर्मातुः ।”इति तद्भाष्ये सायनः ॥
)
माता,
स्त्री,
 (मान्यते पूज्यते इति । मान पूजायां +तन् ततष्टापि निपातनात् साधुः ।) जननी । यथा, ‘विश्वेश्वरीं विश्वमातां चण्डिकां प्रणमाम्यहम् ।’इति शिवरहस्ये दुर्गास्तवदर्शनात् आबन्तोऽयंशब्दः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
माता स्त्री मा--अतच् । जनन्याम् । “विश्वेश्वरीं विश्वमाताम्”इति दुर्मास्तवः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मेङ् प्रणिदाने”@} 2 ‘मिमीते मायते माने, माति तत्रैव शब्लुकि।
मयते प्रणिदानेऽर्थे…।।’ 3 इति देवः।
“प्रणिदानम् = विनिमयः।
‘प्रत्यर्पणम्’ इत्यपरे।” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
“--प्रतिदाने-इति काशकृत्स्नः।
तथैव कातन्त्रे, चान्द्रे च।
‘प्रणिधाने’ इति पाठान्तरम्।” इति क्षी।
टीका।
मायकः-यिका, मापकः-पिका, मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका
माता- मात्री, माययिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकमातिवत् 4 ज्ञेयानि।
शानचि- 5 मयमानः- प्रणिप्रयमानः, 6 अपमित्य, 7 अपमाय वा याचते।
याचित्वा अपमयते।
8 9 धान्यमायः, इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३१४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९६१। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। ९)
04
=>
 (१२४०)
05
=>
 [[४। शानचि, शपि अयादेशे च रूपमेवम्। ‘--अशिति’ (६-१-४५) इत्युक्तत्वात् आत्वं नेति ज्ञेयम्। प्रणिमयमानः इत्यत्र ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
06
=>
 [[५। अपपूर्वकादस्मात्, ‘उदीचां माङो व्यतीहारे’ (३-४-१९) इति क्त्वाप्रत्यये, तस्य सामासिके ल्यपि, ‘मयतेरिदन्यतरस्याम्’ (६-४-७०) इति इकारेऽन्तादेशे च अपमित्य इति रूपम्। पक्षे अपमाय इति च। अपूर्वकालार्थं वचनमिदम्। अत्र (३-४-१९) ‘उदीचाम्’ इत्युक्तत्वात्, प्राचां मते तु ‘याचित्वाऽपमयते’ इत्यपि प्रयोगः साधुः। ‘उदीचाम्--’ (३-४-१९) इति सूत्रे ‘माङ्’ इति, मेङः कृतात्वस्य निर्देश इति ‘दाधा ध्वदाप्’ (१-१-२०) सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्।]]
07
=>
 [[आ। ‘अपमित्य तपोवित्तैरस्या भागं भगीरथः।’ सुभद्राहरणे।]]
08
=>
 [पृष्ठम्१०५७+ २८]
09
=>
 [[१। कर्मणि उपपदे आदन्तलक्षणं कप्रत्ययं बाधित्वा, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्। आत्वे कृते, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः।]]