| YouTube Channel

मातरिश्वन् (mAtarizvan)

 
शब्दसागरः
English
मातरिश्वन्
m.
 (-श्वा) Air, wind.
E.
 मातृ space in the seventh case, in the
heavens, श्वि to increase, Unādi
aff.
 मनिन्
Capeller Eng
English
मातरि॑श्वन्
m.
N.
 of a divine being closely connected
with Agni, or of
A.
 himself.
Yates
English
मातरिश्वन् (श्वा) 5.
m.
 Air, wind.
Spoken Sanskrit
English
मातरिश्वन् mAtarizvan
m.
 breeze
मातरिश्वन् mAtarizvan
m.
 wind
मातरिश्वन् mAtarizvan
m.
 air
Wilson
English
मातरिश्वन्
m.
 (-श्वा) Air, wind.
E.
 मातृ space in the seventh case, in the heavens, श्वि to increase,
Uṇādi
aff.
 मनिन्.
Apte
English
मातरिश्वन् [mātariśvan], [मातरि अन्तरीक्षे श्वयति वर्धते श्वि कनिन् डिञ्च अलुक् स˚
U.*
 1.156] Wind
पुनरुषसि विविक्तैर्मातरिश्वावचूर्ण्य ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः
Śi.*
 11.17
Ki.*
 5.36
मातरिश्वा वायुर्मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति मातर्याशु अनिति वा Nir.
Apte 1890
English
मातरिश्वन् [मातरि अंतरीक्षे श्वयति वर्वते श्वि-कनिन् डिच्च अलुक् स Uṇ. 1. 156] Wind
पुनरुषसि विविक्तैर्मातरिश्वावचूर्ण्य ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः Śi. 11. 17
Ki. 5. 36
मातरिश्वा वायुर्मातर्यंतरिक्षे श्वसिति मातर्वाशु अनिति वा Nir.
Monier Williams Cologne
English
मातरि॑—श्वन्
m.
 (मातरि॑-
prob., ‘growing in the m°’ i.e. in the fire-stick,
fr.
 √ श्वि)
N.
 of Agni or of a divine being closely connected with him (the messenger of Vivasvat, who brings down the hidden Fire to the Bhṛgus, and is identified by,
Sāy.
 on
RV.
 i, 93, 6 with Vāyu, the Wind),
RV.
AV.
(doubtful for,
RV.
 ) air, wind, breeze,
AV.
&c.
&c.
 (cf.
Nir.
 vii, 26)
N.
 of Śiva,
Śivag.
of a son of Garuḍa,
MBh.
of a Ṛṣi,
RV.
Macdonell
English
मातरिश्वन् mātarí-śvan,
m.
 [growing in the 🞄mother, concealed in the fire-stick: √ śū], 🞄N. of a divine being, messenger of Vivasvat, 🞄who brought down the previously hidden Agni 🞄from heaven to the Bhṛgus
mystic N. of 🞄Agni
wind (ord. meaning in C., but doubtful 🞄for RV.)
N. of a Ṛṣi.
Benfey
English
मातरिश्वन् मातरिश्वन्, i. e. मातृ
+ इ-श्वन् (vb. श्वि),
m.
 Air, wind, Chr.
27, 4
Kir. 5, 36
Daśak. in Chr.
200, 12.
Apte Hindi
Hindi
मातरिश्वन्
पुं*
 - "मांतरि अन्तरिक्ष श्वयति वर्धते श्विकनिन् डिच्च, अलुक् स०"
वायु
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मातरिश्वन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು /ಗಾಳಿ
निष्पत्तिः - > टुओश्वि (गतिवृद्ध्योः) - "कनिन्" (उ० १-१५७)। सप्तम्या अलुक् च निपा० ।
व्युत्पत्तिः - > मातरि जनन्यां श्वयति
प्रयोगाः - > "कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः सन्तापं विरमयति स्म मातरिश्वा"
उल्लेखाः - > किरा० ७-१०
L R Vaidya
English
mAtariSvan {% m. %} wind, air, बद्धां बद्धां भित्तिशंकाममुष्मिन्नावानावान् Kir.v.36.
Lanman
English
mātaríśvan, m. Mātariśvan, mystic
name of Agni.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वायुः समीरसमिरौ पवनाशुगौ नभःश्वासो नभस्वदनिलश्वसनाः समीरणः ।
वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः कम्पाङ्कनित्यगतिगन्धवहप्रभञ्जनाः ॥ ११०६ ॥
मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महाबलः ।
मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झञ्झा स वृष्टियुक् ॥ ११०७ ॥
-wordlist-
वायु (पुं), समीर (पुं), समिर (पुं), पवन (पुं), आशुग (पुं), नभःश्वास (पुं), नभस्वत् (पुं), अनिल (पुं), श्वसन (पुं), समीरण (पुं), वात (पुं), अहिकान्त (पुं), पवमान (पुं), मरुत् (पुं), प्रकम्पन (पुं), कम्पाङ्क (पुं), नित्यगति (पुं), गन्धवह (पुं), प्रभञ्जन (पुं), मातरिश्वन् (पुं), जगत्प्राण (पुं), पृषदश्व (पुं), महाबल (पुं), मारुत (पुं), स्पर्शन (पुं), दैत्यदेव (पुं), झञ्झा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पवन
पवन, श्वसन, वायु, मरुत्, अनिल, मारुत, जगत्प्राण, पृषदश्व, पवमान, प्रभञ्जन, स्पर्शन, वात, नभस्वत्, मातरिश्वन्, समीर, समीरण, सदागति, गन्धवह, हरि, महाबल
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।
पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
नभस्वान्मातरिश्वा च समीरश्च समीरणः ।
सदागतिर्गन्धवहो हरिः प्रोक्तो महाबलः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.75
page 0010
नाममाला
Sanskrit
पवन, पवमान, वायु, वात, अनिल, मरुत्, समीरण, गन्धवाह, श्वसन, सदागति, नभस्वत्, मातरिश्वन्, चरण्यु, जवन, प्रभञ्जन
पवनः पवमानश्च वायुर्वातोऽनिलो मरुत् ।
समीरणो गन्धवाहः श्वसनश्च सदागतिः ॥ ६२ ॥
नभस्वान् मातरिश्वा च चरण्युर्जवनस्तथा ।
प्रभञ्जनः अस्य पर्यायपुत्रौ भीमाञ्जनात्मजौ ॥ ६३ ॥
verse 0.1.1.62
page 0033
Mahabharata
English
Mātariśvan^1 = Vāyu (the Wind), q.v.
Mātariśvan^2, a Suparṇa, son of Garuḍa. § 564 (Mātalīyop.): V, 101, 3599 (enumeration).
पुराणम्
English
मातरिश्वन् / MĀTARIŚVAN. A devatā (demigod). There are several stories in the Vedas regarding the birth of agni (fire). Though agni originating from the clouds reaches the earth as lightning it hides itself making it invisible to man. It was mātariśvan who took its form from the earth and gave it to the bhṛgu family and made it possible for them to make it as and when it was required. (ṛgveda).
This mātariśvan was one of the prominent sons of garuḍa. (Śloka 14, Chapter 10, Udyoga Parva).
Vedic Reference
English
Mātariśvan is mentioned in a Vālakhilya hymn of the
Rigveda^1 as a sacrificer along with Medhya and Pṛṣadhra.
He seems to be mentioned also in one other passage, possibly
in two.^2 In the Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra^3 a patron, Pṛṣadhra
Medhya Mātariśvan or Mātariśva is created by a misunder-
standing of the Rigvedic text.
1) Rv. viii. 52, 2.
2) Rv. x. 48, 2
105, 6. The former
reference is much more probable than
the latter.
3) xvi. 11, 26
Weber, Episches im
vedischen Ritual, 39, 40. The manu-
scripts vary between Mātariśvan and
Mātariśva.
Cf. Ludwig, Translation of the Rig-
veda, 3, 163.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मातरिश्वन्
पु०
 मातरि आकाशे श्वयति वर्द्धते श्वि--कनिन्डिच्च अलुक्स० । वायौ अमरः ।
Capeller
German
मातरि॑श्वन्
m.
 Bez. des Agni o. eines mit
dems. in naher Beziehung gedachten göttlichen
Wesens, sp. Wind.
Grassman
German
mātaríśvan, m. Nach {263, 11} mataríśvā (ucyate agnís) yád ámimīta mātári, „M. wird Agni genannt, wenn er in der Mutter (dem Reibholze) gebildet ward“ hat man, ungeachtet der abweichenden Betonung, für dies Wort Entstehung aus mātári und śvan [von śū], also als ursprüngliche Bedeutung „in der Mutter (dem Reibholze) wachsend oder erstarkend“ anzunehmen. In diesem Sinne erscheint es theils als Bezeichnung des Agni, theils als Name eines göttlichen (ursprünglich in dem einen Reibholze verborgen gedachten) Wesens, welches durch Reiben den Agni vom Himmel herablockt. Die spätere Bedeutung des Windes scheint aus der Auffassung des M. als eines Feuer anfachenden hervorgegangen. 1〉 Bezeichnung des Agni
2〉 Name eines göttlichen Wesens, welches zuerst das Feuer durch Reiben erzeugte [mathīt {71, 4}
{148, 1}
vgl. {141, 3}
{243, 5}] und dadurch den vorher verborgenen Agni [gúhā sántam {141, 3}
{239, 10}] aus der Ferne [parāvátas {128, 2}
{243, 5}
{449, 4}] vom Himmel her [divás {93, 6}] dem Menschen [mánave {128, 2}], insbesondere den Bhriguʼs [bhṛ́gave {60, 1}
vgl. {239, 10}] bringt. Er wird ({449, 4}) als Bote des Vivasvat bezeichnet
3〉 Eigenname eines Frommen.
-as [V.] 1〉 {914, 19}.
-ā 1〉 {96, 4}
{236, 13}
{239, 9}
{263, 11} (s. o.)
{940, 1}. Er wird genannt {190, 2} neben bṛ́haspátis
{911, 47} neben dhātā́, déṣṭrī
{935, 1} neben salilás u. s. w. — 2〉 {60, 1}
{71, 4}
{93, 6}
{128, 2}
{141, 3}
{148, 1}
{239, 10}
{243, 5}
{449, 4}
{872, 9}. — 3〉 {931, 6}(?).
-ānam 1〉 {164, 46} (agním yamám 〰 āhus)
{260, 2}.
-anā 1〉 {779, 31}.
-ane 2〉 {31, 3}
{143, 2} āvís agnís abhavat 〰. — 3〉 {874, 2}.
-ani 3〉 {1021, 2}.
Burnouf
French
मातरिश्वन् मातरिश्वन्
m.
 (? मातलि
श्वन्) np. du chef
des 48 Maruts qui entourent le char d'Indra.
Qqf. le vent, en gén.
Stchoupak
French
मातरिश्वन्-
m.
 autre non d'Agni
vent.