| YouTube Channel

मांसं (mAMsaM)

 
Apte 1890
English
मांसं [मन्-स दीर्घश्च Uṇ. 3. 64] 1 Flesh, meat
समांसो मधुपर्कः U. 4. (The word is thus fancifully derived in Ms. 5. 55:
पां स भक्षयिताऽपुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदंति मनीषिणः ॥).
2 The flesh of fish.
3 The fleshy part of a fruit.
सः 1 A worm.
2 N. of a mixed tribe, selling meat.
3 A worm.
4 Time.
Comp.
अद,
अद,
आदिन्,
भक्षक a. flesh-eating, carnivorous (as an animal)
Bk. 16. 29, Ms. 5. 15.
अर्गलः,
लं a piece of flesh hanging down from the mouth.
अर्बुदः, दं a kind of disease of the membrum virile.
अशनं {1} flesh-meat. {2} flesheating.
अष्टका N. of the eighth day in the dark half of Māgha.
आहारः animal food.
इष्टा a kind of bird (वल्गुला).
उपजीविन् m. a dealer in flesh.
ओदनः {1} a meal of flesh. {2} rice boiled with flesh.
कच्छ पः a fleshy abscess on the palate.
कंदी a swelling of the flesh.
कारिन् n. blood.
ग्रंथिः a gland.
जं,
तेजस् n. fat, adeps.
तानः a polypus in the throat.
द्राविन् m. a kind of sorrel.
निर्यासः the hair of the body.
पः a Piśāca or demon.
पचनं a vessel for cooking meat.
पटकः,
कं {1} a basket of flesh. {2} a large quantity of flesh.
पित्तं a bone.
पेशी {1} a muscle. {2} a piece of flesh. {3} an epithet of the fœtus from the 8th to the 14th day.
फला the egg plant.
भेत्तृ,
भेदिन् a. cutting the flesh.
योनिः a creature of flesh and blood.
रसः soup.
लता a wrinkle.
विक्रयः sale of meat.
सारः,
स्नेहः fat.
हासा skin.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मांसं,
क्ली,
 (मन्यते इति । मनज्ञाने + “मने-र्दीर्घश्च ।” उणा० ३ । ६४ । इति सः दीर्घश्च ।)रक्तजधातुविशेषः । मास् इति भाषा ॥
स तुगर्भस्थबालकस्याष्टभिर्मासैर्भवति । इति सुख-बोधः ॥
भागवतमते चतुभिर्मासैर्भवति । तत्प-र्य्यायः । पिशितम् २ तरसम् ३ पललम् ४ क्रव्यम्५ आमिषम् ६ पलम् ७ । इत्यमरः । २ । ६ । ६३ ॥
अस्रजम् ८ जाङ्गलम् ९ कीरम् १० । सर्व्वसांस-गुणाः । वातनाशित्वम् । वृष्यत्वम् । बल्य-त्वम् । रुच्यत्वम् । बृंहणत्वम् । देशस्थानसात्म्य-संस्थास्वभावैर्भूयो नानारूपत्वञ्च ॥
* ॥
प्रसह-भूशयानूपवारिजवारिचारिमांसगुणाः । गुरु-त्वम् । उष्णत्वम् । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् ।वातघ्नत्वम् । शुक्रवर्द्धनत्वञ्च ॥
* ॥
विष्किर-प्रतुदजाङ्गलमांसगुणाः । लघुत्वम् । शीतत्वम् ।मधुरत्वम् । कषायत्वम् । नृणां हितत्वञ्च ॥
* ॥
अङ्गविशेषमांसगुणाः ।‘एकदेहेऽपि पूर्व्वार्द्धं मृगाणां पक्षिणां परम् ।सर्व्वेषाञ्च शिरस्कन्धप्लीहचर्म्मयकृद्गुदम् ॥
पादपुच्छान्तमस्तिष्कमुष्कक्रोडाश्च मेहनाः ।धातवः शोणिताद्याश्च गुरवः स्युर्य्यथोत्तरम् ॥
’प्रशस्ताप्रशस्तमांसं यथा, --‘वयस्थं निर्व्विषं सद्योहतं मांसं प्रशस्यते ॥
मृतञ्च व्याधितं व्युष्टं वृद्धं बालं विषैर्हतम् ।अगोचरहतं व्याडसूदितं मांसमुत्सृजेत् ॥
’अष्टविधा मांसयोनिर्यथा । प्रसहाः १ प्रसह्य-भक्षणात् कुररश्येनादयः । भूशयाः २ विल-शायित्वात् नकुलगोधादयः । आनूपाः ३खड्गमहिषवराहादयः । जलजाः ४ कुम्भीरादयः । जलेचराः ५ हंसवकप्रभृतयः ।जाङ्गलाः ६ हरिणच्छागादयः । विष्किराः ७विकीर्णचरणात् तित्तिरमयूरकुक्कुटादयः ।प्रतुदाः ८ प्रतुद्यचरणात् कपोतपारावतादयः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।‘मांसं वातहरं सर्व्वं बृंहणं बलपुष्टिकृत् ।प्रीणनं गुरु हृद्यञ्च मधुरं रसपाकयोः ॥
’ * ॥
अथ तद्भेदाः ।‘मांसवर्गो द्बिधा ज्ञेयो जाङ्गलानूपभेदतः ॥
’तत्र जाङ्गलस्य लक्षणं गुणाश्च ।‘मांसवर्गोऽत्र जङ्घाला विलस्थाश्च गुहाशयाः ।तथा पर्णमृगा ज्ञेया विष्किराः प्रतुदा अपि ॥
प्रसहा अथच ग्राम्या अष्टौ जाङ्गलजातयः ।जाङ्गला मधुरा रूक्षास्तुवरा लघवस्तथा ॥
बल्यास्ते बृंहणा वृष्या दीपना दोषहारिणः ।मूकतां मिन्मिनत्वञ्च गद्गदत्वार्द्दिते तथा ॥
वाधिर्य्यमरुचिं छर्द्दिप्रमेहमुखजान् गदान् ।श्लीपदं गलगण्डञ्च नाशयन्त्यनिलामयान् ॥
’ * ॥
अथानूपस्य लक्षणं गुणाश्च ।‘कूलेचराः प्लवाश्चापि कोषस्थाः पादिनस्तथा ।मत्स्या एते समाख्याताः पञ्चधानूपजातयः ॥
आनूपा मधुराः स्निग्धा गुरवो वह्निसादनाः ।श्लेष्मलाः पिच्छिलाश्चापि मांसपुष्टिप्रदा भृशम् ॥
तथाभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायोऽपथ्यतमाःस्मृताः ॥
’ * ॥
अथ जाङ्गलानां गणना विशिष्टा गुणाश्च ।‘हरिणैणकुरङ्गर्ष्यपृषतन्यङ्कुशम्बराः ।राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्या जाङ्गल-संज्ञकाः ॥
हरिणस्ताम्रवर्णःः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः ।कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्याद्धरिणाकृतिको महान् ॥
ऋष्यो नीलाण्डको लोके सरोरु इति कीर्त्तितः ।पृषतश्चन्द्रबिन्दुः स्याद्धरिणात् किञ्चिदल्पकः ॥
न्यङ्कुर्व्वहुविषाणोऽथ शम्बरो गवयो महान् ।राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजीभिः परितो वृतः ॥
यो मृगः शृङ्गहीनः स्यात् स मुण्डीति निगद्यते ।जङ्घालाः प्रायशः सर्व्वे पित्तश्लेष्महराः स्मृताः ।किञ्चिद्वातकराश्चापि लघवो बलवर्द्धनाः ॥
’अथ विलेशयानां गणना गुणाश्च ।‘गोधाशशभुजङ्गाखुशल्लक्याद्या विलेशयाः ।विलेशया वातहरा मधुरा रसपाकयोः ।वृंहणा बद्धविण्मूत्रा वीर्य्योष्णा अपि कीर्त्तिताः ॥
अथ गुहाशयानां गणना गुणाश्च ।‘सिंहव्याघ्रवृका ऋक्षतरक्षुद्बीपिनस्तथा ।बभ्रुजम्बुकमार्ज्जारा इत्याद्यास्तु गुहाशयाः ॥
स्थूलपुच्छो रक्तनेत्रो बभ्रुभेदः सनाकुलः ।गुहाशया वातहरा गुरूष्णमधुराश्च ते ।स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविका-रिणाम् ॥
’अथ पर्णमृगाणां गणना गुणाश्च ।‘वनौकोवृक्षमार्ज्जारवृक्षमर्कंटिकादयः ।एते पर्णमृगाः प्रोक्ताः सुश्रुताद्यैर्महर्षिभिः ॥
स्मृताः पर्णमृगा वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणेहिताः ।श्वासार्शःकाशशमनाः सृष्टमूत्रपुरीषकाः ॥
’अथ विष्किराणां गणना गुणाश्च ।‘वर्त्तकालावविकिरकपिञ्जलकतित्तिराः ।कुलिङ्गकुक्कुटाद्याश्च विष्किराः समुदाहृताः ॥
विकीर्य्य भक्षयन्त्येते यस्मात् तस्माद्धि विष्किराः ।कपिञ्जला इति प्राज्ञैः कथिता गौरतित्तिराः ॥
विष्किरा मधुराः शीताः कषायाः कटुपाकिनः ।बल्या वृष्यास्त्रिदोषघ्नाः पथ्यास्ते लघवःस्मृताः ॥
’अथ प्रतुदानां गणना गुणाश्च ।‘कालकण्ठकहारीतकपोतशशपत्रकाः ।सारिका खञ्जरीटश्च पिकाद्याः प्रतुदाः स्मृताः ॥
प्रतुद्य भक्षयन्त्येते तुण्डेन प्रतुदास्ततः ।कपोतो धवलः पाण्डुः शतपत्रो बृहच्छुकः ।प्रतुदा मधुराः पित्तकफघ्नास्तु वरा हिमाः ।लघवो बद्धवर्च्चस्काः किञ्चिद्वातकराः स्मृताः ॥
’अथ प्रसहानां गणना गुणाश्च ।‘काको गृध्र उलूकश्च चिल्लश्च शशघातकः ।चाषो भाषश्च कुरर इत्याद्याः प्रसहाः स्मृताः ।प्रसहाः कीर्त्तिता एते प्रसह्याच्छिद्य भक्षणात् ।प्रसहाः खलु वीर्य्योष्णाः षण्मासं भक्षयन्ति ये ॥
ते शोषभस्मकोन्मादैः शुक्रक्षीणा भवन्ति हि ॥
’शशघातकस्थाने शतघातकोऽपि पाठः । वाजइति लोके ॥
* ॥
अथ ग्राम्याणां गणना गुणाश्च ।‘छागमेषबृषाश्वाद्या ग्राम्याः प्रोक्ता महर्षिभिः ।ग्राम्या वातहराः सर्व्वे दीपनाः कफपित्तलाः ।मधुरा रसपाकाभ्यां बृंहणा बलवर्द्धनाः ॥
’अथ कूलेचराणां गणना गुणाश्च ।‘लुलापगण्डवाराहचमरीवारणादयः ।एते कूलेचराः प्रोक्ता यतः कूले चरन्त्यमी ॥
कूलेचरा मरुत्पित्तहरा वृष्या बलावहाः ।मधुराः शीतलाः स्निग्धा मूत्रलाः श्लेष्मवर्द्धनाः ॥
’अथ प्लवानां गणना गुणाश्च ।‘हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चसरारिकाः ।नन्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः ।प्लवन्ते सलिले यस्मादेते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥
स्थूला कठोरा वृत्ता च यस्याश्चञ्चूपरिस्थिता ।गुटिका चञ्चुसदृशी ज्ञेया नन्दीमुखीति सा ॥
प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः ।वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः ॥
’अथ कोषस्थानां गणना गुणाञ्च ।‘शङ्खः शङ्खनखश्चापि शुक्तिशम्बूककर्कटाः ।जीवा एवम्बिधाश्चान्ये कोषस्थाः परिकीर्त्तिताः ॥
कोषस्था मधुराः स्निग्धाः पित्तवातहरा हिमाः ।बृंहणा बहुवर्च्चस्का वृष्याश्च बलवर्द्धनाः ॥
’अथ पादिनां गणना गुणाश्च ।‘कुम्भीरकूर्म्मनक्राश्च गोधामकरशङ्कराः ।घण्टिकः शिशुमारश्चेत्यादयः पादिनः स्मृताः ॥
पादिनोऽपि च ये ते तु कोषस्थानां गुणैः समाः ॥
’इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।मांसं वातहरं वृष्यं वृं हणं बलवर्द्धनम् ।प्रीणनं गुरु हृद्यञ्च मधुरं रसपाकयोः ॥
’तस्योत्पत्तिस्थानमष्टविधं यथा, --‘प्रसह्य भक्षयन्त्यते प्रसहास्तेन कीर्त्तिताः ।भूशया बिलशायित्वादानूपोऽनूपसंश्रयात् ॥
जले निवासाज्जलजा जले चर्य्याज्जलेचराः ।स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जङ्गलचारिणः ॥
विकीर्य्य विष्किराश्चैव प्रतुद्य प्रतुदास्तथा ।योनिरष्टविधा ह्येषां मांसानां संप्रकीर्त्तिता ॥
’‘प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः ।गुरूष्णमधुराः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रवर्द्धनाः ॥
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः ।लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् ॥
’अथ भांसयूषगुणाः ।‘रसो मांसस्य चक्षुष्यो वृं हणः प्राणवर्द्धनः ।वृष्यो वातविकारघ्नः स्मृत्योजःस्वरवर्द्धनः ।भग्नविश्लिष्टसन्धीनां क्षतानां व्रणिनां हितः ॥
’अथ तैलपक्वमांसगुणाः ।‘मांसं यत्तलसंसिद्ध्वं वीर्य्योष्णं पित्तलं कटु ।अग्निसन्दीपनं रुच्यं दृष्टिनुत् पुष्टिनुद्गुरु ॥
’घृतपक्वमांसगुणाः ।‘मांसन्तु घृतसंसिद्धं दृष्टिदं पुष्टिनुल्लघु ।प्रीणनं सर्व्वधातूनां विशेषान्मुखशोषिणाम् ॥
’परिशुष्कप्रदिग्धमांसयोर्लक्षणं गुणाश्च ।मांसं बहुघृते भृष्टं सिक्त्रा चोष्णाम्बुना मुहुः ।जीरकाद्यैः समायुक्तं परिशुष्कं तदुच्यते ॥
परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ।पित्तघ्नं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्द्धनम् ॥
तदेव घनतक्राठ्यं प्रदिग्धं सत्त्रिजातकम् ।प्रदिग्धं बलमांसाग्निवर्द्बनं वातपित्तजित् ॥
शूलिकापक्वमांसगुणाः ।‘मांसन्तु शूलिकाप्रोतमङ्गारेण विपाचितम् ।ज्ञेयं गुरुतरं वृष्यं दीप्ताग्नीनां सदा हितम् ॥
’वेशवारमांसस्य लक्षणं गुणाश्च ।‘निरस्थि पिशितं पिष्टं सिद्धं गुडघृतान्वितम् ।कृष्णामरिचसंयुक्तं वेशवार इति स्मृतम् ॥
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्द्धनः ।द्रव्येण येन येनेह व्यञ्जनं मत्स्यमांसयोः ।तस्य तस्य तयोश्चैतद्गुणदोषैर्व्विभावयेत् ॥
’एकत्र सर्व्वमांसभक्षणदोषो यथा, --‘एकत्र सर्व्वमांसानि विरुध्यन्ते परस्परम् ॥
’मांसस्य गुरुत्वं यथा, --‘अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः ।पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् ।घृतादष्टगुणं तैलं मर्द्दनान्न च भक्षणात् ॥
’इति राजवल्लभः ॥
वर्ज्जनीयमांसानि यथा, --‘क्रव्यादपक्षिदात्यूहशुकमांसानि वर्जयेत् ।सारसैकशफान् हंसान् बलाकावकटिट्टिभान् ॥
कुररं जालपादञ्च खञ्जरीटमृगद्बिजान् ।चासान् मात्स्यान् रक्तपादान् जग्ध्वा वैकामतो नरः ॥
बन्धुरं कामतो जग्ध्वा सोपवासस्त्र्यहं वसेत् ।’इति गारुडे ९६ अध्यायः ॥
मांसभक्षणे दोषो यथा, --‘लोभात् स्वभक्षणार्थाय जीविनं हन्ति यो नरः ।मज्जाकुण्डे वसेत् सोऽपि तद्भोजी लक्षवर्षकम् ॥
ततो भवेत् स शशको मीनश्च सप्तजन्मसु ।तृणादयश्च कर्म्मभ्यस्ततः शुद्धिं लभेद्ध्रुवम् ॥
’इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
अपि च ।‘बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा ।कुररञ्च चकोरञ्च जालपादञ्च कोकिलम् ॥
चाषञ्च खञ्जरीटञ्च श्येनं गृध्रं तथैव च ।उलूकं चक्रवाकञ्च भाषं पारावतन्त्वपि ॥
कपोतं टिटिकञ्चैव ग्रामटिट्टिभमेव च ।सिंहव्याघ्रञ्च मार्ज्जारं श्वानं शूकरमेव च ॥
शृगालं मर्कटञ्चैव गर्द्दभञ्च न भक्षयेत् ।न भक्षयेत् सर्व्वमृगान् पक्षिणोऽन्यान् वने-चरान् ॥
जलेचरान् स्थलेचरान् प्राणिनश्चति धारणा ॥
’इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
अन्यच्च ।‘नाद्यादविधिना मांसं विधिज्ञो नापदि द्बिजः ।जग्ध्वा ह्यविधिना मांसं प्रेत्य तैरद्यतेऽवशः ॥
न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्धनार्थिनः ।यादृशं भवति प्रेत्य वृथामांसानि खादतः ॥
कुर्य्याद्घृतपशुं साङ्गं कुर्य्यात् पिष्टपशुं तथा ।न त्वेव तु वृथा हन्तुं पशुमिच्छेत् कदाचन ॥
यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वो ह मारणम् ।वृथापशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मनि जन्मनि ॥
नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् ।न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस्तस्मान्मांसं विवर्ज्जयेत् ॥
समुत्पत्तिञ्च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम् ।प्रसमीक्ष्य निवर्त्तेत सर्व्वमांसस्य भक्षणात् ॥
न भक्षयति यो मांसं विधिं हित्वा पिशाचवत् ।स लोकप्रियतां याति व्याधिभिश्च न पीड्यते ॥
स्वमांसं परमांसेन यो वर्द्धयितुमिच्छति ।अनभ्यर्च्च्य पितॄन् देवान् ततोऽन्यो नास्त्य-पुण्यकृत् ॥
वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः ।मांसानि च न खादेद्यस्तयोः पुण्यफलं समम् ॥
फलमूलाशनैर्मेध्यैर्मुन्यन्नानाञ्च भोजनैः ।न तत्फलमवाप्नोति यन्मांसपरिवर्ज्जनात् ॥
मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते ।मत्स्यादः सर्व्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान् विव-र्ज्जयेत् ॥
’इति मानवे ५ अध्यायः ॥
अन्यच्च । श्रीभागवतपञ्चमस्कन्धगद्यम् । ‘ये त्विहवै पुरुषाः पुरुषमेधेन यजन्ते । याश्च स्त्रियोनृपशून् खादन्ति तांश्च ताश्च ते पशवो इहनिहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणाः ।शौनिका इव सुधितिना वदायासृक पिबन्तीति ॥
’ब्रह्मपुराणम् ।‘पशोस्तु मार्य्यमाणस्य न मांसं ग्राहयेत् क्वचित् ।पृष्ठमांसं गर्भशय्यां शुष्कमांसमथापि वा ॥
’महाभारतम् ।‘रोगार्त्तोऽभ्यर्थितो वापि यो मांसं नात्त्य-लोलुपः ।फलमाप्नोत्ययत्नेन सोऽश्वमेधशतस्य च ॥
’नन्दिपुराणम् ।‘यश्चोपदेशं कुरुते परस्य तु महात्मनः ।मांसस्य वर्ज्जनफलं सोऽमांसादफलं लभेत् ॥
’भविष्यपुराणम् ।‘आमिषं रक्तशाकञ्च यो भुङ्क्ते च रवेर्द्दिने ।सप्तजन्म भवेत् कुष्ठी दरिद्रश्चोपजायते ॥
’विष्णुपुराणम् ।चतुर्द्दश्यष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा ।पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥
स्त्रीतैलमांससंभोगी पर्व्वस्वेतेषु वै पुमान् ।विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः ॥
’इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
अथ मांसभक्षणविधिः ।‘श्राद्धे देवान् पितॄन् प्रार्च्च्य खादन् मांसंन दोषभाक् ।वसेत् स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः ॥
सम्मितानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून् ।मांसं संत्यज्य संप्राप्य कामान् याति ततोहरिम् ॥
’इति गारुडे ९६ अध्यायः ॥
अपि च ।‘गोधा कूर्म्मः शशः खड्गी शल्यकश्चेतिसत्तमाः ।भक्ष्यान् पञ्चनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः ॥
मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीत मांसं रौरवमेव च ।नवेद्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा ॥
मायूरं तैत्तिरञ्चैव कपोतञ्च कपिञ्जलम् ।वार्द्धीनसं वकं भक्ष्यं नीलहंसं पराजिताः ॥
सफरः सिंहतुण्डश्च तथा पाठीनरोहितौ ।मत्स्यास्त्वेते समुद्दिष्टा भक्षणाय तपोधनैः ॥
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसञ्च द्बिजकाम्यया ।यथाविधिनियुक्तश्च प्राणानामपि चात्यये ॥
भक्षयन्नपि मांसानि शेषभोजी न लिप्यते ।औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद्यज्ञकारणात् ॥
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् ।यायन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत् ॥
इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
अपि च ।मांसस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं भक्षणवर्ज्जने ।प्रोक्षितं भक्षयेन्मांसं ब्राह्मणानाञ्च काम्यया ॥
यथाविधिनियुक्तश्चु प्राणानामेव चात्यये ।प्राणस्थान्नमिदं सर्व्वं प्रजापतिरकल्पयत् ॥
स्थावरं जङ्गमञ्चैव सर्व्वं प्राणस्य भोजनम् ।चराणामन्नमचरा दंष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रिणः ॥
अहस्ताश्च सहस्तानां शूराणाञ्चैव भीरवः ।नात्ता दुष्यत्यदन्नाद्यान् प्राणिनोऽहन्यहन्यपि ॥
धात्रैव सृष्टा ह्याद्याश्च प्राणिनोत्तार एव च ।यज्ञाय जग्धिर्मांसस्येत्येष दैवो विधिः स्मृतः ॥
अतोऽन्यथा प्रवृत्तिस्तु राक्षसो विधिरुच्यते ।क्रीत्वा स्वयं वाप्युत्पाद्य परोपकृतमेव वा ।देवान् पितॄनर्च्चयित्वा खादन् मांसं न दुष्यति ॥
नियुक्तस्तु यथान्यायं यो मांसं नात्ति मानवः ।स प्रेत्य पशुतां याति सम्भवानेकविंशतिम् ॥
न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने ।प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥
’इति मानवे ५ अध्यायः ॥
* ॥
देवीपुराणम् ।‘अष्टमीं समुपोष्यैव नवम्यामपरेऽहनि ।मत्स्यमांसोपहारेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ।तेनैव विधिनान्नन्तु स्वयं भुञ्जीत नान्यथा ॥
याज्ञवल्क्यः ।‘प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षितं द्बिजकाम्यया ।देवान् पितॄन् समभ्यर्च्च्य खादन् मांसं नदोषभाक् ॥
’यमः ।‘भक्षयेत् प्रोक्षितं मांसं सकृत् ब्राह्मणकाम्यया ।दैवे नियुक्तः श्राद्धे वा नियमे च विवर्ज्जयेत् ॥
’इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
भाक्तामिषं यथा, --‘गोवर्ज्ज्यमामिषं क्षीरं फले जम्बीरमामिषम् ।आमिषं रक्तशाकञ्च सर्व्वञ्च दग्धमामिषम् ॥
’गोवर्ज्ज्यमामिषं क्षीरमित्यत्र पत्राणामामिषंपर्णमिति च पाठः । इति कर्म्मलोचनः ॥
(अस्योत्पत्तिर्यथा, --‘रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान् मेदः प्रजायते ॥
’इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १४ अध्याये ॥
)